Tytuł oryginału

BEING MORTAL

Medicine and What Matters in the End

Przekład

Malwina Fiedorek

Konsultacja medyczna

Lek. med. Marcin Jarek

Projekt okładki

Ewa Witosińska

Zdjęcie na okładce

© sudok1 / Bank zdjęć Photogenica

Copyright © 2014 by Atul Gawande

All rights reserved

Copyright © 2015 for the Polish edition by Wydawnictwo MAGNUM Ltd.

Copyright © 2015 for the Polish translation by Wydawnictwo MAGNUM Ltd.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, zapisywana czy przekazywana w sposób mechaniczny, elektroniczny, fotograficzny lub w jakiejkolwiek innej formie bez uprzedniej zgody właściciela praw.

Wydawnictwo MAGNUM sp. z o.o.

02-536 Warszawa, ul. Narbutta 25a

tel./fax 22 848-55-05, tel. 22 646-00-85

magnum@it.com.pl

Zapraszamy do naszej księgarni internetowej

www.wydawnictwo-magnum.com.pl

Wydanie elektroniczne 2015

(EPUB) ISBN 978-83-63986-96-4

(MOBI) ISBN 978-83-63986-97-1

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Spis treści

Dedykacja

Motto

Wstęp

1. Samodzielność

2. Rozpad

3. Zależność

4. Pomoc

5. Lepsze życie

6. Pozwolić odejść

7. Trudne rozmowy

8. Odwaga

Epilog

Podziękowania

O Autorze

Przypisy

Dla Sary Bershtel

W tym doczesnym świecie wszystko jest we władzy śmierci, wszystko jest krótkotrwałe.

Wojownik Karna w Mahabharacie

(przeł. Barbara Mikołajewska)

Nie odmawia zetknięcia z żadnym krawężnikiem:

Odwiedzi każdą z ulic, gdy jej czas nadejdzie.

Philip Larkin, Karetka pogotowia

(przeł. Stanisław Barańczak)

Wstęp

[...]

Możliwości, jakie daje współczesna nauka, całkowicie odmieniły bieg ludzkiego życia. Ludzie żyją dłużej i lepiej niż kiedykolwiek. Jednak postęp nauki sprawił, że procesy starzenia się i umierania przebiegają pod kontrolą specjalistów ze służby zdrowia. Tymczasem okazuje się, że my, przedstawiciele świata medycyny, jesteśmy niemal całkowicie do tego nieprzygotowani.

Rzeczywisty stan rzeczy pozostaje w dużej mierze ukryty, gdyż ludzie wiedzą coraz mniej o ostatnim etapie życia. Jeszcze w 1945 roku większość zgonów miała miejsce w domach[3]. Do lat osiemdziesiątych dwudziestego wieku było to już tylko 17 procent[4]. Ci, którym w jakiś sposób udało się umrzeć we własnym domu, zmarli pewnie zbyt nagłą śmiercią, aby zdążyć do szpitala – powiedzmy, na skutek ataku serca, wylewu krwi do mózgu lub gwałtownych obrażeń – albo żyli z dala od miejsc, w których mogliby otrzymać pomoc. Szpitale i domy spokojnej starości, nie tylko w Stanach Zjednoczonych, ale w całym uprzemysłowionym świecie, stały się miejscami, w których najczęściej spędza się obecnie późną starość i umiera[5].

Kiedy zostałem lekarzem, znalazłem się po drugiej stronie szpitalnych drzwi i chociaż moi rodzice także są lekarzami, wszystko, co tu zobaczyłem, było dla mnie nowe. Nigdy wcześniej nie widziałem, jak ktoś umiera, i za pierwszym razem było to dla mnie szokiem. Co ciekawe, nie chodziło wcale o to, że zacząłem zastanawiać się nad własną śmiertelnością. Taka myśl nie przychodziła mi do głowy nawet wtedy, gdy widziałem, jak umierają moi rówieśnicy. Miałem na sobie biały fartuch, oni mieli szpitalne koszule. Nie potrafiłem wyobrazić sobie odwrotnej sytuacji. Mogłem sobie jednak wyobrazić, że na ich miejscu są członkowie mojej rodziny. Wielokrotnie widywałem swoich najbliższych – żonę, rodziców i dzieci – przechodzących poważne, a nawet zagrażające życiu choroby. Lecz nawet w najtrudniejszych sytuacjach medycyna zawsze wyciągała ich z opresji. Dlatego przeżyłem wstrząs, gdy zobaczyłem na własne oczy, jak medycyna  n i e  potrafi ludziom pomóc. Teoretycznie zdawałem sobie sprawę, że moi pacjenci mogliby umrzeć, lecz każdy taki faktyczny przypadek wydawał mi się pogwałceniem zasad gry, w którą jak sądziłem, graliśmy. Nie wiem, jaką grę miałem wtedy na myśli, ale zawsze w niej wygrywaliśmy.

Każdy początkujący lekarz i pielęgniarka stykają się z umieraniem i śmiercią. Za pierwszym razem niektórzy płaczą. Inni zamykają się w sobie. A jeszcze inni ledwo to zauważają. Gdy widziałem śmierć pierwszych swoich pacjentów, pilnowałem się, żeby nie płakać, ale to wracało do mnie w snach. Nawiedzały mnie nocne koszmary, w których znajdowałem ciała pacjentów w moim domu – we własnym łóżku.

– Jak on się tu dostał? – zastanawiałem się przerażony.

Wiedziałem, że muszę jak najszybciej zwrócić to ciało z powrotem do szpitala i nie dać się przy tym złapać, gdyż w przeciwnym razie będę miał poważne problemy z prawem. Usiłowałem przenieść je na tylne siedzenie mojego samochodu, ale okazywało się zbyt ciężkie. Albo wnosiłem je tam, po czym wyciekająca z niego krew niczym atrament zalewała cały bagażnik. Albo też zawoziłem zwłoki do szpitala i kładłem je na łóżko szpitalne, po czym jeździłem z nimi po kolejnych korytarzach, usiłując bez powodzenia odnaleźć pokój, w którym ten człowiek leżał. „Hej!”, ktoś zwykle krzyczał w takich sytuacjach i zaczynał mnie gonić. Wówczas budziłem się zlany potem z walącym sercem, a obok mnie, w ciemnym pokoju, spała żona. Czułem się, jakbym to ja zabił tych ludzi. Jakbym zawiódł.

Oczywiście, śmierć nie musi być skutkiem czyjegoś błędu czy zaniedbania. Śmierć to coś normalnego. Śmierć może być wrogiem, ale to także naturalny bieg rzeczy. Znałem te prawdy, ale wcześniej były one dla mnie abstrakcją, a nie czymś konkretnym – dotarło do mnie, że nie są to tylko jakieś ogólne zasady, ale coś, co dotyczy także osoby, którą mam przed sobą i za którą jestem odpowiedzialny.

Nieżyjący już chirurg Sherwin Nuland w swojej klasycznej książce zatytułowanej How We Die (Jak umieramy) pisał, że „nieuchronność ostatecznego zwycięstwa natury była czymś oczekiwanym i akceptowanym przez poprzednie pokolenia. Lekarze łatwiej godzili się z oznakami nadchodzącej porażki i nie byli tak aroganccy, żeby nie przyjmować ich do wiadomości”[6]. Dysponując jednak wiedzą z początku dwudziestego pierwszego wieku oraz całym imponującym arsenałem najnowocześniejszej technologii medycznej, zastanawiam się nad tym, co to właściwie znaczy być mniej aroganckim.

Zostajesz lekarzem, bo wyobrażasz sobie, jaką satysfakcję będziesz czerpać z tej pracy, po czym okazuje się, że poczucie satysfakcji dają ci własne kompetencje. Jest to uczucie głębokiego zadowolenia, bardzo podobne do tego, jakie jest udziałem stolarza odnawiającego zabytkowy mebel lub nauczyciela przybliżającego uczniom piątej klasy istotę atomów, co nagle zmienia ich cały sposób myślenia. Satysfakcja ta częściowo bierze się z tego, że po prostu pomagasz innym ludziom. Wynika również z posiadania określonych technicznych umiejętności oraz zdolności do rozwiązywania trudnych, złożonych problemów. Twoje kompetencje dają ci poczucie bezpieczeństwa, bo dzięki nim wiesz, kim jesteś. Dlatego dla lekarza klinicznego nie ma nic gorszego niż pacjent z problemem, którego nie potrafi rozwiązać.

Nie da się uciec przed tragedią życia, polegającą na tym, że starzejemy się już od dnia naszych narodzin. Ten fakt można nawet zrozumieć i pogodzić się z nim. Moi zmarli i umierający pacjenci już nie nawiedzają mnie w snach. Znacznie trudniej jednak poradzić sobie z tym, że czegoś nie można naprawić. Wykonuję zawód, który cieszy się wielkim szacunkiem, gdyż rozwiązuje konkretne problemy. Jeśli twój problem jest możliwy do rozwiązania, wiemy dokładnie, co mamy zrobić. A jeśli nie jest? Fakt, że nie mamy właściwych odpowiedzi na to pytanie, jest niepokojący i stał się przyczyną bezdusznego i nieludzkiego traktowania wielu ludzi oraz ich ogromnego cierpienia.

Eksperyment polegający na uczynieniu ze śmiertelności ściśle medycznego doświadczenia trwa zaledwie od kilkudziesięciu lat. Jest jeszcze całkiem świeży. I są dowody na to, że się nie powiódł.

Jest to książka o doświadczaniu śmiertelności we współczesnym świecie – o tym, jak to jest być stworzeniem, które starzeje się i umiera, w jaki sposób medycyna zmieniła to doświadczenie i gdzie jej się to nie udało, ponieważ nasze pomysły na radzenie sobie ze skończonością życia ludzkiego rozminęły się z rzeczywistością. Gdy minęło dziesięć lat mojej praktyki chirurgicznej, a ja sam wszedłem w wiek średni, odkryłem, że ani ja, ani moi pacjenci nie możemy już dłużej znieść obecnego stanu rzeczy. Zdałem sobie jednak również sprawę z tego, że nie znam odpowiedzi na wspomniane wyżej pytania, nie wiem nawet, czy udzielenie takich odpowiedzi w ogóle jest możliwe. Lecz jako pisarz i lekarz wierzę, że odsuwając zasłonę milczenia i przyglądając się problemowi z bliska, można przynajmniej zrozumieć jego najbardziej kłopotliwe, nieznane lub niepokojące aspekty.

Wystarczy pobyć trochę w towarzystwie osób w podeszłym wieku lub śmiertelnie chorych, aby przekonać się, jak często medycyna zawodzi ludzi w sytuacjach, gdy powinna pomagać. Ostatnie dni naszego życia poświęcamy na leczenie, które zaćmiewa nam umysł i wyczerpuje nasze ciało, a w zamian uzyskujemy znikomą szansę na poprawę zdrowia. Spędzamy ten czas w instytucjach – domach spokojnej starości lub na oddziałach intensywnej terapii – gdzie anonimowe procedury odcinają nas od tych wszystkich rzeczy, które ostatecznie liczą się dla nas w życiu. Niechęć do uczciwego przyjrzenia się doświadczeniom, jakie stanowi starzenie się i umieranie, sprawia, że czynimy ludziom często więcej szkody niż pożytku i pozbawiamy ich podstawowych wygód, których najbardziej wtedy potrzebują. Przy braku spójnych poglądów na to, w jaki sposób można dobrze przeżyć swoje ostatnie dni, pozwalamy medycynie, aparaturze i całkowicie obcym nam ludziom zawładnąć naszym losem.

Napisałem tą książkę w nadziei, że pomoże ona zrozumieć to, co się stało. Śmiertelność bywa jednak drażliwym tematem. Niektórych może zaniepokoić, że lekarz pisze o tym, iż utrata zdrowia i śmierć są czymś nieuchronnym. Takie postawienie sprawy – nawet w ostrożny sposób – wielu może uznać za zapowiedź pojawienia się społeczeństwa gotowego poświęcić życie osób chorych i starszych wiekiem. Być może jednak to  j u ż  nastąpiło? Czyż nie poświęciliśmy chorych i starych, każąc im cierpieć straszliwe męki, bo nie chcemy się pogodzić z nieuchronnym cyklem życia? A może tuż przed naszymi oczami znajdują się lepsze rozwiązania, które tylko czekają na odkrycie?

O Autorze

ATUL GAWANDE jest autorem trzech bestsellerów: Komplikacji, nominowanych do National Book Award; Lepiej, uznanego przez Amazon.com za jedną z dziesięciu najlepszych książek 2007 roku; i Potęgi checklisty. Pracuje jako chirurg w Brigham and Women’s Hospital w Bostonie, etatowy publicysta pisma „The New Yorker” oraz profesor Harvard Medical School i Harvard School of Public Health. Zdobył wiele nagród, między innymi Lewis Thomas Prize for Writing about Science, MacArthur Fellowship i dwukrotnie National Magazine Award. Jest również dyrektorem Ariadne Labs, ośrodka zajmującego się innowacjami w systemie opieki zdrowotnej, i prezesem Lifebox, organizacji non-profit, która stara się zwiększyć bezpieczeństwo zabiegów chirurgicznych na świecie. Mieszka z żoną i trojgiem dzieci w Newton w stanie Massachusetts.

Przypisy

[3] National Office of Vital Statistics, Vital Statistics of the United States, 1945, Waszyngton 1947, s. 104, http://www.cdc.gov/nchs/data/vsus/vsus1945_1.pdf.

[4] J. Flory i in., Place of Death: U.S. Trends since 1980, „Health Affairs”, t. 23, 2004, ss. 194–200, http://content.healthaffairs.org/content/23/3/194.full.html.

[5] A. Kellehear, A Social History of Dying, Cambridge 2007.

[6] S. Nuland, How We Die: Reflections on Life’s Final Chapter, Nowy Jork 1993 [wyd. pol. Jak umieramy: refleksje na temat ostatnich chwil naszego życia, przeł. M. Lewandowska, Warszawa 1996].