Redaktor prowadzący: DOROTA KOMAN

Redakcja: JOLANTA URBAN

Konsultacja merytoryczna: MAŁGORZATA RYBARCZYK

Korekta: MATEUSZ SZMIGIERO

Projekt okładki, opracowanie typograficzne: ANNA POL

Łamanie, montaż: MANUFAKTURA

→

Źródła ilustracji:
© Hugo Burnand / St James’s Palace – WPA Pool / Getty Images (→)

Wydawnictwo Marginesy dołożyło należytej staranności w rozumieniu art. 335 par. 2 kodeksu cywilnego w celu odnalezienia aktualnych dysponentów autorskich praw majątkowych do zdjęć opublikowanych w książce.
Z uwagi na to, że przed oddaniem niniejszej książki do druku nie odnaleziono niektórych autorów zdjęć, Wydawnictwo Marginesy zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia z tytułu wykorzystania zdjęć aktualnym dysponentom autorskich praw majątkowych niezwłocznie po ich zgłoszeniu do Wydawnictwa Marginesy.

Copyright © by Marek Rybarczyk
Copyright © by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2013

ISBN 978-83-63656-02-7

Wydawnictwo Marginesy
ul. Forteczna 1a,
01-540 Warszawa
tel./faks: 48 22 839 91 27, 48 696 451 127
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

CZYLI TO, CO ZAWSZE CHCIAŁEŚ WIEDZIEĆ O WINDSORACH, ALE NIE WIEDZIAŁEŚ, JAK ZAPYTAĆ...

Na początku należy ustalić, kto jest kim. W przeciwieństwie do uczonych ksiąg historycznych, w których drzewa genealogiczne przypominają menu chińskiej restauracji, w tej książce otrzymasz, Drogi Czytelniku, drzewko rodowe Windsorów z przyciętymi gałązkami. Tajemnice dynastii i fascynujące postaci łatwiej śledzić, gdy ma się przed oczami takie Who is Who z wizerunkami bohaterów opery mydlanej tej najsłynniejszej dynastii świata. Łącznie z najnowszymi aktorami: Kate, żoną Williama, i ich maleństwem urodzonym latem 2013 roku.

Windsorowie nie lubią ciekawskich, którzy grzebią w ich tajemnicach. Bo też ujawnienie wszystkich dokumentów ukrytych w lochach Windsoru mogłoby doprowadzić Elżbietę II do apopleksji. Dynastia ma w swoich dziejach wiele pięknych kart. Jak każda rodzina ma także ponure, starannie ukrywane tajemnice i sporo zabawnych sekretów.

Królowa Wiktoria i jej mąż Albert pasjonowali się... seksem. Siedmioro dzieci i służba mogli wpaść do pokoju w najmniej odpowiednim momencie. Stąd ich małżeńskie łoże połączył z drzwiami najnowszy gadżet − elektryczny zamek automatyczny. By zamknąć drzwi, wystarczyło wcisnąć guzik. Mimo to, jak każde małżeństwo, związek Wiktorii z Albertem miewał niedobre momenty. Kiedy w 1861 roku małżonka księcia zaczęła mieć pewne problemy psychiczne, Albert zwrócił się z pytaniem do Tajnej Rady (Privy Council) o to, czy prawo pozwala mu wystąpić o formalną separację. Historykowi, który wiele lat później ujawnił list Alberta w tej sprawie, odebrano prawo dostępu do królewskiego archiwum w Windsorze. A przecież od „skandalu” minęło ponad sto pięćdziesiąt lat!

Sekrety Wiktorii to drobiazg w porównaniu z tajemnicami jej syna, Edwarda VII. Już za życia przysparzał swemu ojcu Albertowi, matce królowej i oczywiście żonie Aleksandrze niekończących się zgryzot. Często ulegał szaleństwu hazardu i podobno zdołał zaliczyć w swym życiu z półtora tysiąca kochanek (statystyki to niepewne i być może niepełne). W ostatnich latach życia Wiktorii dobiegający sześćdziesiątki Edward nadal był opętany seksem. Gdy miał pięćdziesiąt sześć lat, rozpoczął romans z Alice Keppel. Kochanka została jego „zapasową żoną”. Za zgodą prawowitej małżonki króla była obecna przy jego łożu śmierci w 1910 roku. Jednak, choć naród wiedział o wielu jego miłosnych podbojach, Edward VII był monarchą popularnym. Zdobył serca poddanych urokiem osobistym, pogodą ducha i bezpośredniością. Jakoś wytrzymywała z nim także żona, choć podobno w dniu pogrzebu, stojąc nad trumną męża, powiedziała zjadliwie: „Teraz przynajmniej wreszcie wiem, gdzie go szukać”.

Syn Edwarda, kolejny król Anglii, nie odziedziczył po ojcu pogody ducha. Jerzy V tolerował mało kogo, poza swą żoną Marią i papugą Charlotte. Ptak chodził podczas posiłków po stole i robił, co chciał. Synów − przyszłych królów Edwarda VIII i Jerzego VI − król Jerzy V szczerze nie znosił. Kiedy spóźniali się na posiłki, musztrował ich niczym rekrutów.

Windsorowie śmiali się z prowincjonalnego, austriackiego akcentu Hitlera. Jak przystało na typowych londyńczyków, doskonale mówili po... niemiecku. „Nie ma w moich żyłach jednej kropli krwi, która nie byłaby niemiecka”, oświadczył z dumą Edward VIII pod koniec lat trzydziestych XX wieku. Podczas wizyty u Hitlera ze swoją ukochaną żoną, byłą panią Simpson, płynnie dyskutował z Führerem o przyszłości Europy. Możliwe że jeden ze scenariuszy przewidywał zwycięstwo Rzeszy i powrót Edwarda na tron w Londynie. Kilka lat temu ujawniono dokumenty, z których wynikało, że będąc wysokim oficerem brytyjskiej armii, był zwyczajnym zdrajcą i wręcz sugerował dyplomatom Hitlera, by nasilić bombardowania Londynu i w ten sposób wymusić pokój. Były król, zmuszony do abdykacji w grudniu 1936 roku, doprowadzał Winstona Churchilla do białej gorączki. Pod koniec wojny, zesłany jako gubernator na Bahamy, zajął się nielegalnym handlem walutami.

Po wojnie ojciec obecnej królowej, Jerzy VI, zrobił wszystko, by światła dziennego nie ujrzały oficjalne dokumenty z rozmów jego brata w Berlinie. Także sam Jerzy VI na początku wojny liczył na pokój z Hitlerem, a być może nawet wiedział o tajnej wyprawie do Szkocji zastępcy Hitlera Rudolfa Hessa.

Z pewnością nie są to te karty z rodzinnego albumu Windsorów, do których chętnie powraca Elżbieta II. Windsorowie to dynastia, która od początku dba o swój oficjalny wizerunek i o to, by zarówno jej poddani, jak i cały świat wierzyli w lukrowany obraz jej dziejów. Tymczasem „trupy” − „szkielety”, jak mówią Anglicy o pieczołowicie skrywanych rodzinnych tajemnicach − wypadają niemal z każdej szafy w pałacu Buckingham, zamkach Windsor i Balmoral. Dlatego są zamknięte na klucz w pancernych sejfach archiwów w Windsorze.

Mało który z czytelników oficjalnych biografii choćby domyśla się, że królowa Elżbieta II to kobieta od lat tkwiąca w pułapce nieudanego małżeństwa. Para królewska oddaliła się od siebie, gdy mąż Elżbiety książę Filip dopuścił się serii pikantnych romansów i zdrad. Kiedy rozpadło się jej prawdziwe małżeństwo, Elżbieta II „wyszła za mąż” za monarchię − oddała się całkowicie obowiązkom królowej i misji ocalenia „Firmy” Windsorów.

„Firmę” tę chronią (za miliony funtów rocznie) brytyjskie tajne służby, policja i wojsko. Dla dobra „royalsów” podsłuchują ich telefony, a nawet umieszczają pluskwy w salonach. Sama królowa mówiła kiedyś o „siłach w państwie, o których istnieniu nic nie wiemy”. Podsłuchów bała się także księżna Diana. Tajemnicę jej śmierci w Paryżu w 1997 roku o wiele łatwiej zrozumieć, gdy przypomni się dziwną atmosferę lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Diana uciekała przed „opieką” dworu brytyjskiego, by wpaść w ręce Dodiego Al Fayeda.

Monarchini bardzo zawiodła się na swojej nadwrażliwej synowej, która lekką ręką odsłoniła w mediach kulisy swojego małżeństwa i funkcjonowania dworu. Elżbieta II ma wiele powodów, by ufać bardziej zwierzętom niż ludziom. Uwielbia swoje psy corgi i konie. Prawie nikt jednak nie nagłaśnia informacji o tym, że monarchini nienawidzi kotów. Brytyjscy arystokraci, których odwiedza od czasu do czasu z mężem i świtą, narzekają, że poza koniecznością zastawienia stołów i spełniania rozmaitych kaprysów monarchini, muszą zamykać wszystkie... koty. Ujawnienie tego, że królowa nie lubi kotów, nie tworzyłoby korzystnego wizerunku we współczesnym świecie, gdzie kociarze to często najbardziej wpływowi ludzie.

Brytyjska monarchia ma się dobrze, ale jak widać, zachowała formę, uciekając się do rozmaitych krętactw. Wszystko dlatego, że od dawna żyje „na pożyczonym czasie”. Pierwsze obawy o bliską śmierć monarchii wygłaszała już królowa Wiktoria, która uważała, że jej dynastia przetrwa najwyżej do lat trzydziestych XX wieku. Król Edward VII rządzący w latach 1901−1910 miał nadzieję, że monarchia przeżyje epokę jego syna Jerzego V. 

Windsorowie robili, co mogli, by przetrwać. Podczas pierwszej wojny światowej zmienili nazwę dynastii na angielsko brzmiące nazwisko Windsor. W niepewnych czasach wszystkie sekrety, tajemnice i skandale zamiatano skwapliwie pod dywan. Już w XIX wieku słynny komentator brytyjski Walter Bagehot zdał sobie sprawę, że potęga monarchii tkwi w tajemnicach i iluzjach.

Windsorowie zawsze starali się pokazywać od najlepszej strony. Nawet kosztem prawdy. To oczywiście nie znaczy, że republikanie nie mają za co cenić ich dokonań.

Dynastii udało się (w zupełnie nieprawdopodobny sposób) zyskać ogromne poparcie podczas drugiej wojny światowej i obudzić w Brytyjczykach uczucie patriotyzmu, bez którego Europa mogłaby pozostać lunaparkiem pogrobowców Hitlera. Po wygranej wojnie, w latach pięćdziesiątych, nadeszła długa epoka najwybitniejszej (może poza Wiktorią) brytyjskiej monarchini, która zrobiła dla królestwa więcej niż wielu jej poprzedników.

Elżbieta II zasiada na tronie już sześćdziesiąt jeden lat. Dłuższym panowaniem może się pochwalić tylko królowa Wiktoria, ale za dwa lata obecna królowa ma szansę pobić ten rekord. Elżbieta, tak jak jej słynna poprzedniczka, musi przede wszystkim jednoczyć. Uosabia nieliczne wartości wspólne dla większości mieszkańców królestwa − Anglii, Walii, Szkocji i Irlandii Północnej: dający poczucie ciągłości konserwatyzm, zdolność do poszanowania różnych ras i tradycji, ale także wyspiarską odmienność z nieodłączną nutką wyższości. Anglicy uwielbiają nawet jej chłód i wyniosłość. Nikt przecież nie ma takiej królowej! Elżbieta II to ostatnia prawdziwa monarchini świata zachodniego.

Zrobiło się pompatycznie, ale to nie znaczy, że nie może być zabawnie.

Królowa ma wiele bardzo ludzkich wad i dziwnych zwyczajów: na obiad je równo pokrojone marchewki, ratuje w Balmoral nietoperze, własnoręcznie odławiając je z sufitu przy pomocy siatki na motyle, a swoje psy karmi sama, podając im jedzenie do srebrnych misek i pozwala psom robić, co tylko chcą. Rodzinę stara się trzymać krótko (ze zmiennymi skutkami). Po prostu jest dyrektorem „Firmy”.

Realna władza królowej jest jednak dość iluzoryczna. W pełni panuje już chyba tylko nad łabędziami, jesiotrami i wielorybami pływającymi w wodach terytorialnych królestwa. Bez mrugnięcia okiem musiałaby podpisać nawet ustawę o własnej egzekucji, gdyby zdecydowała się ją uchwalić Izba Gmin. O pozycji monarchy w brytyjskiej demokracji nie decyduje litera prawa tylko niezwykły autorytet, który Elżbieta II zawdzięcza swojej powściągliwości, dyplomacji, ale także świetnemu PR-owi.

Monarchia od półtora wieku robi wszystko, by świat wiedział jak najmniej o jej sekretach: eutanazji (tak!) niektórych członków rodziny królewskiej, wymazywaniu imion niepełnosprawnych Windsorów z arystokratycznych rejestrów oraz o zdradach i ekscesach seksualnych w latach sześćdziesiątych XX wieku, które przyprawią o rumieńce najbardziej wyzwolonych ludzi postmodermizmu. Niechętnie też przyjmuje się tu do wiadomości rewelacje z jej najnowszych dziejów − o intrygach Elżbiety II, podsłuchach telefonów w pałacach i nasyłaniu fałszywych paparazzich ze sprzętem szpiegowskim na skompromitowanych członków rodziny królewskiej.  

Postanowiłem zrobić Windsorom trochę na złość i opisać w jednym miejscu to, czego trzeba szukać w wielu mało znanych tomach literatury przedmiotu i dziesiątkach artykułów. Dlaczego? Trochę przez przypadek. Pisząc serię tekstów o kulisach monarchii do miesięcznika „Newsweek Historia”, krok po kroku odkrywałem w pracach brytyjskich historyków i artykułach nowe, w większości w Polsce nieznane tajemnice dynastii. Zrozumiałem także szokującą prawdę: Windsorowie w bardzo przebiegły sposób czuwają nad brytyjskimi mediami i wydawcami, by jak najmniej „trupów” wypadało z szaf Pałacu. Mało tego, ukrywają w niedostępnych dla historyków archiwach, a częściowo zapewne niszczą historyczne dokumenty, i to już od czasów królowej Wiktorii.

Tak powstała chyba pierwsza w Polsce książka pisana przez polskiego dziennikarza, której celem jest zburzenie mitu idealnej monarchii i nieskazitelnej monarchini Elżbiety II. Ileż to razy polscy czytelnicy i widzowie słyszą frazesy o tym, jak Anglicy kochają swoją monarchię i królową, jaka jest wspaniała i niewzruszona. To spore uproszczenie. Mimo wyników sondaży wystarczy trochę pożyć w realnej Anglii (nie mówiąc o Szkocji i Walii), by zrozumieć, że „poddani” od dawna nie otaczają monarchini i monarchii taką czcią, jakiej chcieliby Windsorowie. Prości Brytyjczycy z working class często nie chcą mówić o królowej i wzruszają ramionami zapytani o Windsorów. Młodzi – bywa – wręcz ich lekceważą. Wystarczy przypomnieć zdjęcia z wnętrza rolls-royce’a księcia Karola i Camilli otoczonego przez wrogi tłum studentów, którzy nie chcieli płacić dziewięciu tysięcy funtów za rok studiów (protesty na nic się zdały).

Wielka Brytania nie jest skansenem bałwochwalczych wielbicieli monarchii, choć oczywiście przeciętny Brytyjczyk nie zna nawet cząstki tajemnic, które zapełniają strony tej książki. Metoda subtelnej „cenzury” jest prosta: niskie nakłady książek wracających do ponurych fragmentów historii dynastii, rzadkie artykuły na ten temat, dość powszechna w brytyjskich mediach – czasem nawet w BBC – atmosfera podlizywania się establishmentowi, a więc i Windsorom. Ukrywanie całej prawdy o dynastii albo operowanie półprawdami w imię swoistej politycznej poprawności to dziwoląg w XXI wieku, kiedy większość z nas jest tym, kim jest, nie z powodu błękitnej krwi, lecz za sprawą własnej pracy i zdolności.

Nie wypada? A właśnie, że wypada. Z tego ducha narodziła się ta książka.

Rezygnuję w niej z odsyłaczy i przypisów, którymi lubią zdobić swoje prace historycy, a także − wzorem historycznych książek angielskich − unikam zbyt wielu niepotrzebnych dat i nazwisk. Tak upstrzony tekst wyglądałby z pewnością bardzo naukowo i profesjonalnie, ale zabiłoby to przyjemność lektury. Wszystkie informacje, które pojawiły się w tej książce, można znaleźć i potwierdzić w licznych pozycjach zamieszczonych w bibliografii. Wiele z nich to dzieła kontrowersyjne, pisane po to, by pozbawić Windsorów nadziei, że świat kupuje bez zastrzeżeń upiększaną wersję ich dziejów. Nie brak w nich także sugestii, przypuszczeń i podejrzeń.

W książce nie będę pisał o Windsorach na kolanach, choć jedenaście lat mieszkałem w królestwie jako poddany Elżbiety II i z ręką na Biblii przysięgałem – jak każdy naturalizowany Brytyjczyk – wierność monarchii. Szacunek i wierność nie wyklucza jednak krytycyzmu, mam więc nadzieję, że nie trafię do Tower.

Brytyjscy „royalsi” są grupą nieprzyzwoicie bogatych, dość aroganckich i zramolałych arystokratycznych snobów. Powinni wrócić do swoich pałaców, a w Buckingham Palace powinien zacząć urzędować prezydent. Tak sądzi wielu Brytyjczyków. Na to jeszcze się jednak nie zanosi. Polityk w miejscu królowej byłby słabym i kontrowersyjnym spoiwem Zjednoczonego Królestwa. Korzystają na tym Windsorowie, którzy wprowadzili swoją dynastię w XXI wiek.

Mimo wszystko nie sposób ich nie lubić. Choćby za karmienie papug, opracowane przez dietetyków posiłki dla corgi i łapanie w siatki nietoperzy (to jedno z hobby królowej). Ale przede wszystkim można darzyć ich sympatią za to, że są.

O kim pisałyby światowe media, gdyby ich zabrakło? Co zrobilibyśmy bez ostatniej prawdziwej dynastii Europy, bez najdłuższej opery mydlanej świata, bez pałacu Buckingham, na dachu którego lądował kiedyś nagi paralotniarz, pałacu, z którego ogrodów zakradł się do komnaty królowej bezrobotny, by chwilę pogawędzić z nią o życiu?

Trudno się też dziwić większości Brytyjczyków, gdy przyznają oni w ankietach, że przynajmniej raz w życiu śniła im się Elżbieta II. Może dlatego, że nigdy jej nie spotkają ani nie zamienią z nią słowa? Pałac Buckingham otaczają dziś bowiem druty kolczaste pod napięciem i kamery. Ochrona godna centrum dowodzenia szpiegowskiego nasłuchu. W środku, za murami tej twierdzy codziennie o jedenastej przed południem zasiada do pracy w swoim gabinecie starsza pani, osiemdziesięciosiedmioletnia dama. Otwiera „czerwone skrzynki” z ustawami, które ma podpisać, listami osób przedstawionych do odznaczeń, sprawozdaniami, prognozami i raportami tajnych służb. Pilnie czyta, by podczas spotkań z premierem móc „radzić i ostrzegać”.

Raz do roku Elżbieta II wsiada do złotej karety i jedzie do Parlamentu, by odczytać program rządu napisany przez premiera. To ostatnia taka „prawdziwa” monarchia na Zachodzie. Warto zatem poznać jej największe sekrety.

Marek Rybarczyk

Ślub brytyjskiego księcia Williama i Kate Middleton, księżnej Cambridge. W tym samym rzędzie co młoda para od lewej: Tom Pettifer, Camilla, księżna Kornwalii, żona księcia Karola, stojącego obok, dalej jego młodszy syn z poprzedniego małżeństwa książę Harry; na prawo od panny młodej jej rodzice Michael i Carole Middleton, rodzeństwo James i Pippa; w pierwszym rzędzie od lewej: panienki Grace van Cutsem i Eliza Lopes, książę Filip i królowa Elżbieta II, Margarita Armstrong-Jones, Lady Louise Windsor i William Lowther-Pinkerton. Zdjęcie wykonane w sali tronowej pałacu Buckingham 29 kwietnia 2011 roku

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki