Redaktor prowadzący, redakcja: DOROTA KOMAN

Korekta: IRMA IWASZKO, DOROTA KOMAN

Projekt okładki, opracowanie graficzne i typograficzne: ANNA POL

Zdjęcia na okładce © Zuza Krajewska / Laf dla VIVA!

Zdjęcie na 4 stronie okładki fot. Jerzy Troszczyński / Filmoteka Narodowa

Łamanie, montaż: MANUFAKTURA manufaktu-ar.com

Copyright © by Magdalena Zawadzka
Copyright © by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2014

Wydanie pierwsze w tej edycji
(rozszerzone, poprawione i uzupełnione wydanie książki Magdaleny Zawadzkiej Kij w mrowisko)
Warszawa 2014

Wydawnictwo Marginesy dołożyło należytej staranności w rozumieniu art. 335 par. 2 kodeksu cywilnego w celu odnalezienia aktualnych dysponentów autorskich praw majątkowych do zdjęć opublikowanych w książce.
Z uwagi na to, że przed oddaniem niniejszej książki do druku nie odnaleziono niektórych autorów zdjęć, Wydawnictwo Marginesy zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia z tytułu wykorzystania zdjęć aktualnym dysponentom autorskich praw majątkowych niezwłocznie po ich zgłoszeniu do Wydawnictwa Marginesy.

ISBN 978-83-64700-34-7

Wydawnictwo Marginesy
ul. Forteczna 1a,
01-540 Warszawa
tel./faks: 48 22 839 91 27, 48 696 451 127
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

MŁODOŚĆ

Miałam siedemnaście lat i planowałam pierwsze w życiu studenckie wakacje. Zapowiadały się fantastycznie. Najpierw przeprowadzka, razem z rodzicami, do upragnionego, nowego mieszkania w Warszawie, potem wyjazd nad morze na naprawdę zasłużony odpoczynek, a pod koniec wakacji zdjęcia plenerowe w Sandomierzu. Ten film był prawdziwym szokiem i dla mnie, i dla całej rodziny. Nawet w najśmielszych marzeniach nie wyobrażałam sobie siebie jako aktorki filmowej. Oczywiście kochałam kino i starałam się oglądać wszystkie co ciekawsze filmy. Umalowana i wystrojona w kostium i szpilki mamy przemycałam się nawet na filmy dozwolone od lat osiemnastu. Przeżycia związane ze zmyleniem czujności biletera mogły na całe życie nabawić mnie nerwicy, ale jakoś zawsze mi się udawało. Bezpieczny mrok kinowej sali sprawiał, że zapominałam o bożym świecie i z pełną wiarą chłonęłam wszystko, co dzieje się na ekranie. Znałam życiorysy gwiazd, podziwiałam ich urodę i byłam nieprzytomnie zakochana w Gérardzie Philipie. Faktu, że już nie żyje, nie przyjmowałam do wiadomości. Jednak nigdy nie przyszło mi do głowy, że ja, całkiem prywatna dziewczyna, mogę dołączyć do grona ekranowych, celuloidowych zjaw.

Gdy doszło do podpisania umowy, co zrobiła za mnie mama, bo byłam niepełnoletnia, nadal nie wierzyłam, że to się naprawdę stało. Ponadto zaczęłam się bać tego nieznanego mi świata. Rodzice nasłuchali się hiobowych wieści o rozwiązłym trybie życia, jaki prowadzi się w ekipach filmowych, i że takie jak ja młode panienki są łakomym kąskiem dla znudzonych i zwyrodniałych filmowców. Blady strach padł na całą rodzinę, która nigdy nie miała kontaktu ze światem filmu. Jedyną artystką była moja ciocia Stani Zawadzka – wielka śpiewaczka, występująca na światowych scenach na czele z La Scalą i późniejsza profesor warszawskiego Konserwatorium Muzycznego. Ale świat opery to zupełnie co innego niż świat filmu. Musiałam więc przyrzec, że z nikim nie będę się zadawać. Pewnym pocieszeniem była znakomita obsada głównych ról – Aleksandra Śląska, Gustaw Holoubek i Andrzej Łapicki. Moja rola była związana z postacią, którą grał Andrzej.

Tak wyglądałam jako studentka szkoły teatralnej.

Przyjechałam na zdjęcia. Ubrano mnie w szpilki i śliczną, wydekoltowaną sukienkę, uczesano i umalowano jak prawdziwą aktorkę. Rozpoczęła się praca. Obserwując ludzi z ekipy, dziwiłam się, że nie pasują do opisu, jakim straszono mnie i rodziców. Byli mili, kulturalni i tak zapracowani od wczesnego ranka, że nie bardzo mogliby mieć siły i ochotę na rzekome całonocne ekscesy. Reżyser Jan Rybkowski i operator Mieczysław Jahoda, widząc, jak bardzo przeżywam swój debiut, otoczyli mnie serdeczną opieką. Andrzej Łapicki, również niesłychanie kulturalny i miły, zapewniał mnie po każdym nakręconym ujęciu, że nie mam powodu do niepokoju, bo wszystko jest w porządku. Ja jednak nie traciłam czujności i jak w kryminale w napięciu czekałam na rozwój wypadków. Aż któregoś wieczoru stało się to, czego obawiali się moi rodzice. Andrzej Łapicki i Gustaw Holoubek zaproponowali mi pójście na kawę!!! Ooo, co to, to nie, nie należę do łatwych dziewczyn, niech sobie nie myślą! Odmówiłam szybko, szybciej niż wypadało, stanowczo przekonana o słuszności mej decyzji. Odwróciłam się na pięcie i na oczach zdumionych panów weszłam w zamknięte oszklone drzwi. Moje wybicie głową szyby Gustaw już zawsze pamiętał. Gdyby wtedy ktoś mi powiedział, że ten pan będzie kiedyś moim mężem...

Pierwszego października, w czasie inauguracji roku akademickiego, dostałam indeks i zostałam oficjalnie „pasowana” na studentkę PWST. Na pierwszy rok przyjęto ponad dwadzieścia osób, więc było oczywiste, że część musi odpaść. To przyglądanie się sobie nawzajem i zastanawianie, kto jest gorszy na tyle, że może być po pierwszym roku relegowany, było przykre i denerwujące. Ponieważ tylko od nas zależały rezultaty, należało po prostu pracować, a pracy było sporo.

Zajęcia na uczelni trwały od rana do wieczora i dzieliły się na teoretyczne i praktyczne. W ramach teorii były wykłady z historii teatru i literatury, historii sztuki i muzyki oraz filozofii i języka obcego. Wymagało to nieustannego szperania w zbiorach bibliotecznych i czytania mnóstwa książek z tych dziedzin. Zajęcia praktyczne miały nauczyć nas podstaw zawodu. Ponieważ instrumentem, dzięki któremu i na którym się gra, jest w zawodzie aktorskim własne ciało i psychika, należało pod opieką mistrzów doprowadzić ten instrument do stanu najwyższej sprawności. Służyć temu miały: impostacja głosu, dykcja, rytmika, balet, ruch sceniczny, szermierka, sport. Najważniejsze jednak były zajęcia, na których pracowaliśmy nad poezją, prozą, pantomimą, piosenką i nad elementarnymi zadaniami aktorskimi. Później doszły jeszcze wykłady z charakteryzacji. Nareszcie studiowałam to, co mnie naprawdę interesowało.

Bardzo ważna była też atmosfera na uczelni. O nudzie czy marnowaniu czasu nie było mowy. Wszyscy studenci byli twórczo pobudzeni, chętni do pracy, życzliwi dla siebie W każdej auli coś się działo. Zaglądaliśmy na zajęcia starszych roczników, pełni podziwu, szacunku i zazdrości, że oni właśnie osiągają stopień wyższego wtajemniczenia, podczas gdy my stoimy dopiero w przedsionku tajemnicy. Szkoła tętniła życiem, a zgnuśniali i obojętni studenci stanowili raczej rzadkość i właściwie sami się wykruszali.

Pierwszy rok studiów stwarzał okazję do zastanowienia się, czy dalsza nauka ma sens. Decydowało o tym nie tylko własne przekonanie studenta, ale przede wszystkim ocena grona profesorskiego. Na drugi rok, po odsiewie, przeszło tylko kilkanaście osób i w tej liczbie dobrnęliśmy do dyplomu. Cztery lata wspólnej nauki i pracy bardzo nas zbliżyły. Znaliśmy się jak łyse konie, tym bardziej że nawiązywały się przyjaźnie i miłości. Mimo że te ostatnie wygasały i rodziły się nowe, nie zostawały po nich przykre niedomówienia czy animozje. Przebywaliśmy od rana do wieczora razem, w pewien sposób skazani na siebie, więc nikt nie miał ochoty na niesnaski. Były wspólne zabawy, wypady do kina i do teatru, wyjazdy na wakacje i na spartakiady uczelni artystycznych. Na jednej z nich, w Krakowie, zajęłam drugie miejsce w biegu na sto metrów! Wszystko to sprawiało, że stanowiliśmy samowystarczalną rodzinę studencką, której niepotrzebny był nikt z zewnątrz. Wydawało nam się nawet, że ci z zewnątrz nie są w stanie pojąć naszej męki twórczej. Ciągła zależność od siebie, jaką stwarza praca zespołowa, zmuszała nas do akceptowania siebie takimi, jakimi byliśmy, bo wymagało tego wspólne dobro.

Wszystko to brzmi jak idylla i dla wielu, którzy studiowali w murach PWST, nią pozostanie. Ja natomiast należę do wyjątków, dla których okres studiów nie jest najpiękniejszym i beztroskim wspomnieniem młodości. Pech chciał, że główny opiekun roku mnie nie akceptował. Byłam w stanie zrozumieć, że można mieć sympatie i antypatie, ale pogarda i nienawiść, jaką demonstrował w stosunku do mnie, wykraczała poza normalne relacje profesor–studentka. Nigdy nie poznałam źródeł tej niechęci, ale wynikająca z niej niesprawiedliwość, którą kierował się w ocenie mojej osoby, podkopała ufność i szacunek, z jakimi wstąpiłam w progi uczelni. W wieku siedemnastu lat zwątpiłam w siebie, a strach przed wyrzuceniem ze szkoły nie dawał mi spać po nocach. Zajęcia z profesorem, którego nazwisko celowo pomijam, stały się koszmarem. „Przełamywanie mnie” metodami, przed którymi bronił się cały organizm, przypisywanie mi emploi pierwszej naiwnej i nic poza tym, ciągłe wytykanie braków, na czele z brakiem talentu, sprawiło, że na jego wykładach siedziałam jak sparaliżowana i nie mogłam wydukać słowa. Dziś wiem, że gdyby mógł decydować o moim losie, nie tylko nie ukończyłabym PWST, ale na pewno skończyłabym w jakimś zamkniętym szpitalu psychiatrycznym.

Na szczęście uczyli mnie także inni profesorowie, dzięki którym dobrnęłam do czwartego roku studiów. Ten czwarty rok był bardzo ważny, bo poświęcony pracy nad rolami w dyplomowych spektaklach. Pani profesor Janina Romanówna obsadziła mnie w roli Subretki w Spazmach modnych Wojciecha Bogusławskiego. Na scenie reprezentowała wielki kunszt aktorski i klasę, ale my w szkole teatralnej poznaliśmy jej równie wielki kunszt pedagogiczny. Gdy mimo tłumaczeń tępota nie pozwalała nam pojąć wymagań dotyczących zagrania jakiejś sceny czy powiedzenia wiersza, pani profesor, w ostateczności, pokazywała, jak powinien wyglądać końcowy rezultat, a robiła to genialnie. Przestrzegała przed naśladowaniem, ale w ten sposób udowadniała, jak proste jest to, o co nas prosi. Znała się na klasyce jak nikt, pracowała więc z nami głównie nad tego typu repertuarem, słusznie uważając, że jeżeli poradzimy sobie z trudnościami, jakie niosą ze sobą sztuki klasyczne, wszystko inne będzie potem łatwe. Z żelazną konsekwencją egzekwowała poprawną dykcję, gest i ruch i nic nie uszło jej czujnej uwagi. Gdy chciałam, mimo szerokiej krynoliny, zmieścić się w drzwiach, pani profesor po okrzyku „Magda, kochanku, co ty robisz!” pokazała mi, jak zgrabnie i bez wysiłku można sobie z tym poradzić.

Dzięki Janinie Romanównie nigdy potem nie miałam problemu z noszeniem kostiumów w repertuarze klasycznym. Była dowcipną, pełną wdzięku przedwojenną damą w kapeluszu, pachnącą świetnymi perfumami. Stała się moim niedoścignionym ideałem i jestem szczęśliwa i dumna, że darzyła mnie sympatią.

Profesorem, który również pracował z nami w czasie studiów i egzaminu dyplomowego, był Roman Zawistowski. Kochaliśmy go za to, że robił wszystko, by nie wpędzać w kompleksy już i tak znerwicowanej młodzieży. Zawsze był z nas zadowolony, a gdy prosił o drobne poprawki mające ulepszyć gotowe już dzieło, okazywało się, że są one nie takie drobne, tylko zasadnicze. Jednak tego rodzaju taktyka czyniła cuda. Nikt nie był speszony, każdy czuł się dowartościowany. Praca z nim nad rolą Cecylii w dyplomowym Bracie marnotrawnym Oscara Wilde’a była przyjemnością i relaksem.

Profesor Sempoliński, elegancki, przemiły pan, prowadził wykłady z piosenki. Uświadamiał nam, jakie możliwości kryją się w pozornie skromnym tekście i jak często znalezienie formalnego pomysłu rozwiązuje problemy interpretacyjne. Poza piosenkami współczesnymi wielką wagę przykładał do piosenek dawnych findesieclowych i międzywojennych, ponieważ obowiązywały w nich, jak w każdej klasyce, określone normy zachowania na scenie. Kapelusz, wachlarz, parasolka, rękawiczki, lorgnon, tren u sukni, boa – wszystko to miało pomagać, a nie przeszkadzać w tworzeniu z piosenki etiudy aktorskiej. I tego właśnie uczył nas przez dwa lata mistrz Ludwik Sempoliński.

Na trzecim roku studiów pojawił się profesor Aleksander Bardini, który miał przygotować z nami muzyczny spektakl dyplomowy. Oceniając na próbach naszą pracę, bywał złośliwy w ten szczególny sposób, wyraziście uświadamiając nam błędy, a nie załamując i nie upokarzając. Taka dowcipna i sprawiedliwa opinia sprawiała, że chciało się natychmiast poprawić niedociągnięcia i w nagrodę uzyskać równie dowcipną aprobatę profesora. Jego przenikliwa inteligencja odkrywała realne możliwości każdego z nas, w związku z tym nie wymagał rzeczy niemożliwych. Praca z tak mądrym, fachowym, pełnym humoru profesorem, jakim był Aleksander Bardini, dawała ogromne poczucie bezpieczeństwa i gwarantowała bardzo dobre rezultaty.

W szkole, mimo pozorów artystycznego nieładu, panował rygor. Regulamin uczelni wymagał uczestniczenia we wszystkich zajęciach. Wykluczone były zwolnienia do filmu czy do telewizji w czasie trwania roku akademickiego. Władze uczelni ściśle tego przestrzegały i wręcz nie lubiły, gdy podopieczni wymykali się spod kontroli i próbowali sił na własną rękę. Groziło to ponoć zmanierowaniem, a już na pewno komisją dyscyplinarną. Nie chcąc popaść w konflikty, musiałam zrezygnować z wielu propozycji filmowych, jakie spadły na mnie po premierze Spotkania w „Bajce”. Przyjmowałam więc tylko te, które mogłam realizować podczas wakacji.

Tak się szczęśliwie złożyło, że wszystkie studenckie wakacje spędziłam na planie filmowym. Miałam w ten sposób szansę sprawdzenia i wykorzystania w praktyce tego, czego uczono mnie w szkole, nie mówiąc już o tym, że dwadzieścia lat ma się tylko raz w życiu i propozycje grania ról tak młodych dziewcząt mogły się nie powtórzyć. Filmy, które wtedy nakręciłam, a było ich osiem, to: Rozwodów nie będzie, Zakochani są między nami, Niedziela sprawiedliwości, Późne popołudnie, Pieczone gołąbki, Mocne uderzenie, Wojna domowa, Sublokator.

Film Późne popołudnie, który kręciłam po ukończeniu drugiego roku studiów, całkowicie zmienił moje życie prywatne. W czasie zdjęć poznałam operatora filmowego Wiesława Rutowicza, a gdy zdjęcia dobiegły końca, wyszłam za niego za mąż. Dzięki Wieśkowi i filmom, które nakręciłam, poznałam mnóstwo ludzi ze środowiska filmowego oraz blaski i cienie tej pracy. Najważniejsze jednak, że przestałam być kimś całkowicie anonimowym. Mimo to bałam się ziszczenia obietnicy, którą straszył mnie opiekun mojego roku: „Już ja się postaram, żeby pani Zawadzka nie została zaangażowana w Warszawie”.

Kadr z filmu Zakochani są między nami.

Na ostatnim, dyplomowym już roku dopadły mnie emocje związane z przyszłością. Nasze spektakle oglądali reżyserzy i dyrektorzy teatrów i od nich zależał mój angaż. Przed każdym przedstawieniem przez dziurkę w kurtynie śledziłam, kto siedzi na widowni. Kiedyś wypatrzyłam pana Edwarda Dziewońskiego, popularnie zwanego Dudkiem. Siedział w pierwszym rzędzie i patrzył na nasze występy z radosnym rozrzewnieniem. Nigdy natomiast nie widziałam na szkolnej widowni dyrektora, który zadzwonił do mnie i umówił się na rozmowę. Byłam jedyną osobą, która, mimo że zbliżał się koniec sezonu, nie miała jeszcze angażu, więc na spotkanie szłam z bijącym sercem. Andrzej Szczepkowski, bo on był tym tajemniczym nieznajomym, przyjął mnie w swoim gabinecie w Teatrze Dramatycznym. Bez żadnych wstępów skierował na mnie stojącą na biurku lampę, żeby, jak to wyjaśnił, lepiej mi się przyjrzeć, i szczerze ubawiony moim strachem i powagą zadał mi tylko jedno pytanie: „Czy chce pani pracować w Teatrze Dramatycznym?”. Zatkało mnie. Był to jeden z najlepszych warszawskich teatrów, w dodatku mój ulubiony. Zgodziłam się natychmiast. Podsunął umowę do podpisania i w sekundę było już po wszystkim. Nie mogłam się nadziwić, że poszło to tak szybko, że bez szczególnych pytań i wyjaśnień została załatwiona moja, bądź co bądź, życiowa sprawa. Dopiero po latach powiedział mi, że znał mnie doskonale z opowiadań pani profesor Janiny Romanówny i że ta rekomendacja była dla niego wystarczająca. O tym, że znał mnie również z filmów, dowiedziałam się niedawno od jego córki Joasi Szczepkowskiej.

Kadr z kultowego serialu Wojna domowa.

Miałam wielkie szczęście, że ktoś taki jak Andrzej Szczepkowski czuwał nad moimi pierwszymi krokami w zawodzie. Poza propozycją pracy zaoferował coś równie ważnego: styl bycia i kierowania zespołem ludzi. W umiejętny i dyskretny sposób zapobiegał konfliktom, nie obiecywał tego, czego nie mógłby zrealizować, nie mówił na wyrost, a jeśli już, to bardzo dowcipnie. Dzięki poczuciu humoru i dobrze pojętej koleżeńskości stworzył w teatrze atmosferę sprzyjającą pracy i kontaktom towarzyskim. Niesłychana prawość i odwaga sprawiły, że był wielokrotnie wybierany na przywódcę naszego środowiska. Natomiast łatwość, z jaką rezygnował z zaszczytów, gdy w grę wchodziło sprzeniewierzenie czy haniebny kompromis, świadczyły tylko o tym, że należał do ginącego już gatunku prawdziwych mężczyzn. Takim człowiekiem był mój pierwszy w życiu dyrektor teatru, a później serdeczny przyjaciel, na którego pomoc zawsze mogłam liczyć.

Miałam również szczęście do reżyserów, z którymi pracowałam w Dramatycznym. Tym pierwszym był Ludwik René. Dwie role: żony głównego bohatera z Meteora Dürrenmatta (mój debiut) i Zofii z Mądremu biada Gribojedowa, które zagrałam pod jego kierunkiem w moim pierwszym sezonie teatralnym, były początkiem naszej wieloletniej współpracy. Pan Ludwik René, wybitny reżyser, mądry i uroczy człowiek, wiedział, jak wiele trudności musiałam pokonać, żeby odnaleźć się na scenie tak dużego teatru, jak Dramatyczny. Środki wyrazu – głos, dykcja, gest, ruch – używane na malutkiej scenie szkoły teatralnej tu okazały się niewystarczające. Musiałam uczyć się wszystkiego od początku i pan Ludwik bardzo mi w tym pomagał. Jemu również zawdzięczam różnorodność ról, w jakich mnie obsadzał w następnych latach. Chociażby taki przykład: obok Pięknej Heleny z Odprawy posłów greckich Kochanowskiego była Iwona z Iwony, księżniczki Burgunda Gombrowicza. Naprawdę mogę mówić o szczęściu, które towarzyszyło mi zarówno w życiu, jak i w pracy. Ten 1967 rok należał zresztą do wyjątkowych. Teatr Telewizji zaoferował mi dwie role: Arycji w Fedrze Racine’a i Kamilli w Nie igra się z miłością Musseta.

W filmie Niedziela sprawiedliwości.

Ulubione zdjęcie Dudka Dziewońskiego.

Edward Dziewoński kompletował obsadę do trzeciego programu kabaretu Dudek i zaproponował mi współpracę. Znalazłam się w sytuacji, którą najlepiej określają słowa przedwojennej piosenki: „I chciałabym, i boję się”. Dudek był znakomitym aktorsko-literackim kabaretem, a jego zespół składał się z samych gwiazd: Ireny Kwiatkowskiej, Edwarda Dziewońskiego, Jana Kobuszewskiego, Wiesława Gołasa, Wiesława Michnikowskiego. Adrianna Godlewska, Bogumił Kobiela i ja mieliśmy być gośćmi kabaretu. Zmierzenie się z nim, przy moim kompletnym braku doświadczenia w pracy na estradzie, mogło zakończyć się klęską. Ponadto nie bardzo wiedziałam, jak pogodzić próby w teatrze, w telewizji, wieczorne spektakle z próbami kabaretowymi. Okazało się, że nie jest to żadnym problemem, ponieważ zespół Dudka próbuje po spektaklach, w nocy! Mimo tych wszystkich wątpliwości i niedogodności uległam pokusie i od razu poczułam się bardziej szczęśliwa niż przerażona.

Z Dudkiem w Australii – w dwudziestym roku wspólnej pracy. Od lewej: Tadeusz Suchocki, Wiesław Michnikowski, ja, Jan Kobuszewski i Edward Dziewoński.

Doskonale pamiętam gorączkową atmosferę pierwszej próby. Przyszli na nią wszyscy, którzy mieli pracować nad przygotowaniem premiery. Byłam tą „nową”, podczas gdy cały zespół znał się od lat. Wszystkich ciekawiły teksty, muzyka, scenografia i przede wszystkim pomysł na całość, która miała nazywać się Playboyland.

Ogólne zamieszanie sprzyjało bezbolesnemu oswajaniu się z nowym otoczeniem. Ku mojemu zaskoczeniu Dudek i Wojtek Młynarski wybrali dla mnie aż dwa teksty piosenek, oba bardzo dobre, dające dwie diametralnie różne możliwości interpretacyjne. Otrzymując te teksty, wiedziałam, że wygrywam los na loterii. Praca nocami nie należała do najłatwiejszych, ale obie piosenki – Pachnie ziemia Agnieszki Osieckiej, zwana roboczo piosenką niemiecką, i Spotkałam na molo Chińczyka z repertuaru Zuli Pogorzelskiej – były warte tego wysiłku. Premierowa, wybredna publiczność nagrodziła je wielkimi brawami, co bardzo dodało mi ducha na przyszłość.

Jako playboyowy króliczek.

Debiut w Dudku i związane z tym doświadczenia poszerzyły moje możliwości aktorskie. Estrada nauczyła mnie odwagi, szybkiego refleksu, koncentracji i liczenia tylko na własne siły w bezpośrednim kontakcie z publicznością, a najlepszymi nauczycielami okazali się koledzy, z którymi z przerwami „zasiedziałam się” w Dudku ponad dwadzieścia pięć lat.

I tyle czasu musiało upłynąć, by mogli zdradzić mi swoją „słodką tajemnicę”. Otóż: w programie Playboyland Maruszka i Eryk Lipińscy zaprojektowali mi piękne kostiumy. Jednym z nich był strój playboyowego króliczka, w którym razem z Adrianną prowadziłyśmy taneczno-śpiewaną konferansjerkę. Aby szybko wskoczyć w siatkowe rajstopy i gorset, musiałam rozbierać się do naga. Garderobę damską od męskiej oddzielała zasłonka. Zawsze sprawdzałam, czy nikt nie widzi mnie przez szparę. Ponieważ żadnego z panów nie było w polu widzenia, przystępowałam do błyskawicznej przebiórki. Do głowy mi nie przyszło, że pomysłowi koledzy stoją już na krzesłach gotowi do podglądania mnie znad zasłonki. Dobrze, że wtedy o tym nie wiedziałam, a teraz dorzucam to do wieńca wspomnień o zabarwieniu lekko erotycznym.

Pisząc o licznych zobowiązaniach, których podjęłam się w 1967 roku, i o zajęciach, które trwały do późnej nocy, z premedytacją nie wspominam o wczesnych rankach, które mogłabym mieć wolne, gdyby nie...

Historyczne zdjęcie, którym Wala Hoffmanowa „molestowała” Jerzego Hoffmana, by zaproponował mi rolę Baśki w Panu Wołodyjowskim. A na głowie znów kokardka!

Pewnego dnia, niby przypadkiem, odwiedziła mnie żona reżysera Jerzego Hoffmana – Wala. Zainteresowała się, też niby przypadkiem, moim zdjęciem stojącym na kominku i zapragnęła je mieć na zawsze. W krótkim czasie po tej wizycie dostałam zaproszenie na próbne zdjęcia do roli Baśki w filmie Pan Wołodyjowski. Mimo że na łamach prasy toczyła się istna batalia o obsadę głównych ról, jakoś nigdy nie pomyślałam o tym, że mogłabym być brana pod uwagę. Dopiero to zaproszenie uświadomiło mi wielką szansę. Zabawne, że przed wyjazdem na zdjęcia do Łodzi nawet nie zajrzałam do Trylogii. Przypomniałam sobie tylko obraz Baśki, który stworzyłam w swej wyobraźni podczas pierwszej lektury tej książki.

Z Wiesławem Gołasem w drodze na występy.

Dziwny nastrój panował w pociągu wiozącym kandydatki do ról Basi i Krzysi. Patrzyłyśmy na siebie, porównując swoje szanse, a niewiadoma wisiała w powietrzu. Pamiętam, że ogarnął mnie nienaturalny wręcz spokój. Będąc już na planie zdjęciowym, miałam uczucie, jakbym stała z boku i przyglądała się sobie. Ten dziwny stan ducha towarzyszy mi do dziś w chwilach, gdy dzieje się coś tak naprawdę ważnego, że nie ma już miejsca na nerwy. Od tych jedynych próbnych zdjęć zależało przecież tak wiele!

Upłynęło trochę czasu i gdy już zupełnie zwątpiłam w szansę zagrania, zadzwonił Jerzy Hoffman z prośbą o spotkanie. Podczas rozmowy w Spatifie oficjalnie zaproponował mi rolę Baśki. Nie pamiętam, jak zareagowałam. Jurek twierdzi, że tylko zatrzepotałam rzęsami. Być może, ale w żaden sposób nie byłabym w stanie wyrazić swojego szczęścia i odczuwanej wtedy radości.

Rozpoczęły się ekscytujące jak zawsze przygotowania do filmu, spotkania z ekipą, z filmowymi partnerami, rozmowy z dziennikarzami, miary kostiumów i próby charakteryzacji. Natomiast wolne, wczesne ranki poświęciłam zajęciom sportowym. Dla potrzeb roli musiałam nauczyć się fechtunku i jazdy konnej. Skąd znajdowałam tyle zapału i wytrwałości, żeby temu wszystkiemu podołać, do dziś nie wiem. Nie zrażało mnie ani zmęczenie, ani obolałe mięśnie, ani siniaki na całym ciele. Chciałam jeździć konno tak wspaniale i odważnie jak Daniel Olbrychski. Brak uczucia lęku wmówiłam nie tylko sobie, lecz również koniom, na których jeździłam. Uwierzyły w moją pewność siebie i nie zrzucały mnie zbyt często na ziemię. Zależało mi na tym, żeby w czasie realizacji filmu jak najmniej korzystać z pomocy dublera. Nie byłam w tych ambicjach odosobniona. Taki sam zapał do pracy mieli moi koledzy, na czele z Tadeuszem Łomnickim, który do roli Pana Wołodyjowskiego przygotowywał się w sposób perfekcyjny.

W kioskach i na jarmarkach sprzedawano lusterka z moim zdjęciem!

Już wtedy, na treningach, zaczęliśmy bacznie się sobie przyglądać. Dopiero niedawno poznaliśmy się, a przecież mieliśmy grać bliskich sobie ludzi. Wypadałoby chociaż trochę polubić się przed rozpoczęciem zdjęć. Sporo gadaliśmy o tym, jak wyobrażamy sobie ważne dla nas sceny, i w ogóle o wszystkim. Byliśmy trochę nieufni wobec siebie, ale gdy rozpoczęły się zdjęcia w atelier w Łodzi, pierwsze lody były już przełamane. Tadeusz obserwował wszystko, co działo się na planie, i często dawał znakomite wskazówki grającym z nim koleżankom i kolegom. Jurek Hoffman pilnie słuchał wszystkich propozycji, ale wybierał tylko te, które pasowały do jego wizji całości. Doskonale wiedział, czego chce, i umiał to wyegzekwować. Najbardziej był zabawny i wzruszający, gdy z zapałem tłumaczył, o co w danej scenie chodzi, i grał za wszystkich. Był Baśką, Zagłobą, Azją i koniem. Pamiętam, że nad sceną oświadczyn Basi panu Michałowi Jurek pracował z nami wiele godzin, nim nakręciliśmy ostateczną jej wersję. Od glicerynowych i własnych łez oczy spuchły mi tak, że prawie nie było ich widać. Dobrze, że następnego dnia nie miałam zdjęć. Jurek był zawsze bardzo szczery. Gdy mu się coś nie podobało, nie silił się na udawanie, tylko mówił prawdę prosto w oczy. Właśnie wtedy, podczas zdjęć w atelier, powiedział mi, że gdyby nie Wala, która co dzień podtykała mu pod nos moje zdjęcie i przekonywała, że tylko ja powinnam grać Basię, nie zaproponowałby mi tej roli. Wydawałam mu się zbyt zimna i zbyt współczesna. Dopiero na próbnych zdjęciach zobaczył we mnie Baśkę taką, jaką sobie wyobrażał.

Zimą pojechaliśmy kręcić plenery w Bieszczadach. Ach, cóż to była za cudowna zima! Śnieg, mróz i niebo bez jednej chmurki. Pogoda jak na zamówienie. Krystaliczne powietrze i rozległa przestrzeń nietknięta ludzką stopą. Jazda konna w takim terenie była niebezpieczna, bo nie wiadomo, co kryje się pod śniegiem. Mimo to każdą wolną chwilę poświęcałam treningom. Musiałam przyzwyczaić się do nowego konia – araba, który w filmie miał grać konia Basi Wołodyjowskiej. Czekały mnie trudne plenerowe sceny: porwanie Basi przez Azję, jej ucieczka i powrót do Chreptiowa. W scenach przedzierania się przez las, ucieczki przed wilkami, czołgania w śniegu nieźle podmarzłam w cienkim kostiumie filmowym. Jednak było to nic wobec kąpieli w przeręblu. Już sam widok rzeki skutej lodem, na którym rozlokowała się ekipa ze sprzętem, był niesamowity. Załamanie się lodu pod koniem i kąpiel w lodowej dziurze, pod którą nurt rwał jak oszalały, nie należały do przyjemności. Bałam się, że wciągnie mnie pod lód. Część pracy wykonał za mnie dubler, ale w końcu ja też musiałam podtopić się w lodowatej wodzie. Na nic zdały się gumowe spodnie. Przemarzłam do szpiku kości. W starej nysie służącej za garderobę okryto mnie kocami i staropolskim obyczajem wlano w gardło kielich gorzały. Aż dziw, że się nie rozchorowałam. Nawet nie kichnęłam. Widocznie wysoki poziom adrenaliny, jaki miałam podczas zdjęć, i czyste powietrze gwarantowały zdrowie.

Podczas zimowych dokrętek w łódzkim atelier powietrze było nieco gorsze. Śnieg imitowały tony naftaliny rozsypane w dekoracji. Nie można było oddychać. Należało możliwie szybko grać i uciekać. Gdy ogłoszono przerwę obiadową, Tadeusz powiedział, że czuje się jak mól i prosi o barchanowe ciepłe majtki na obiad.

Na letnie plenery pojechaliśmy na przeciwległy kraniec Polski, pod Koszalin. Naszą bazą był ośrodek wypoczynkowy przy stadninie koni w Białym Borze. Rzadko zdarza się, żeby przy okazji pracy mieć tak wspaniałe wakacje. Pogoda była piękna, wszystko przebiegało według planu. Odpadły męczące dojazdy zaraz po zdjęciach na spektakle do Warszawy, co było udziałem każdego z nas w czasie pracy w Łodzi. Tu był spokój. Pracowało się, dopóki pozwalała na to ekspozycja, zresztą nie wszyscy byliśmy co dzień potrzebni, więc mieliśmy dużo wolnego czasu. Piękne jezioro, lasy i tereny do konnej jazdy sprzyjały wypoczynkowi. Łowiliśmy raki, bawiliśmy się przy ognisku, słuchaliśmy muzyki. Odwiedzało nas mnóstwo znajomych, więc okazje do bankietów i kolacyjek były częste. Bardzo polubiliśmy się z Tadeuszem Łomnickim i chętnie spędzaliśmy ze sobą wolne chwile. Często zabierał mnie samochodem na plażę do Mielna albo jeździliśmy na konne przejażdżki po rozległych, podobnych do stepów terenach Białego Boru.

Pewnego razu powiedział mi, że od lat marzy o zagraniu Makbeta, a mnie widzi w roli Lady Makbet. Zaszokował mnie ten pomysł, prawie wyśmiałam go, a jednak do realizacji Makbeta w reżyserii Andrzeja Wajdy doszło. Tadeusz patrzył na mnie niekonwencjonalnie i widocznie dojrzał we mnie spore pokłady demonizmu, skoro zaproponował mi następną Szekspirowską diablicę, Kasię w Poskromieniu złośnicy. Ten telewizyjny spektakl wyreżyserował Zygmunt Hübner, a Tadeusz zagrał Petruchia i był jak zwykle wspaniały. Obie role były królewskimi prezentami podarowanymi mi przez Tadeusza, a wybitni reżyserzy stworzyli dwa świetne telewizyjne spektakle. Natomiast rola Basi przyniosła mi ogromną popularność i wiele nagród. Wśród nich były „Złota Maska” w plebiscycie „Expressu Wieczornego” na najpopularniejszą aktorkę w Polsce oraz „Złote Grona”, główna nagroda festiwalu filmowego w Łagowie.

Po życiowym zawirowaniu, jakim była praca nad filmem Pan Wołodyjowski i telewizyjnym serialem Przygody Pana Michała, Teatr Dramatyczny wydał mi się cichą przystanią. Z radością wróciłam do swojej garderoby, koleżanek i kolegów, do uregulowanego trybu pracy. W teatrze tymczasem nic się nie zmieniło. Czas jakby stanął w miejscu. Inspicjent Rysiek nadal wzywał na próbę, podczas gdy nikomu nie chciało się wyjść z bufetu. Garderobiana, pani Marcia, jak zwykle była zaaferowana przygotowywaniem kostiumów. Halinka Friedmannowa – suflerka i moja przyjaciółka, dobry duszek teatru – siedziała jak zawsze na swoim miejscu za kulisami, chętna do pomocy przy uczeniu się na pamięć, umiejętnie podpowiadająca, a przede wszystkim dodająca ducha i wiary, że wszystko pójdzie dobrze. A Janeczka Kęstowiczowa, sekretarka dyrektora, jak zazwyczaj czuwała nad wszystkim. Z kalejdoskopowego życia ekipy filmowej, nigdzie niezagrzewającej miejsca na dłuższy czas, musiałam przestawić się na inny rytm – rytm wyznaczony porannymi próbami i wieczornymi spektaklami. Zostałam obsadzona w głównej kobiecej roli w sztuce Calderona Życie jest snem.

„Informator Kulturalny”, 1969.

Główną rolę męską miał grać od niedawna zaangażowany do Dramatycznego Gustaw Holoubek. Jeżeli kiedykolwiek wątpiłam w to, że przeznaczenie wytycza drogi naszego życia, to teraz miałam okazję przekonać się o tym na własnej skórze. Nie chciałam grać w tej sztuce. Miałam zupełnie inne plany. Dostałam ciekawą filmową propozycję, której realizacja kolidowała z próbami i terminem teatralnej premiery. Poszłam więc do ówczesnego dyrektora, Jana Bratkowskiego, z prośbą o zwolnienie mnie do filmu. Dyrektor nie zgodził się, słusznie uważając, że młoda aktorka nie może rezygnować z szansy grania z tak wybitnym aktorem jak Gustaw Holoubek. Przyznałam mu rację i odmówiłam filmowi.

To my na naszym „cichym ślubie”.

Jeszcze jako nastolatka poznałam Gustawa w Sandomierzu, potem spotykaliśmy się towarzysko i w telewizji. Zagraliśmy razem w Teatrze TV w sztuce Oscara Wilde’a Brat marnotrawny, ale wtedy nie zwróciliśmy na siebie uwagi. Widocznie los czeka na szczególny moment w ludzkim życiu, żeby zgotować niespodziankę. W naszym przypadku tą niespodzianką było wzajemne „zobaczenie się” jakby po raz pierwszy w życiu. Znałam go ze sceny, z poważnych, dramatycznych ról, i do głowy mi nie przyszło, że prywatnie jest tak bezpośrednim i czarującym człowiekiem. Ogromna inteligencja i mądrość w połączeniu z poczuciem humoru i chłopięcą naiwnością wzruszały mnie, a sposób patrzenia i to, co mówił, robiły na mnie ogromne wrażenie. Do tej pory nie zetknęłam się z mężczyzną, który potrafiłby tak prosto i pięknie mówić. Ani przez chwilę nie czułam dzielącej nas różnicy wieku. Nadawaliśmy i odbieraliśmy na tych samych falach. Wydawało się, że czytamy sobie w myślach. Byłam zupełnie pokonana uczciwością i otwartością uczuć, jaką przejawiał w stosunku do mnie. Jeszcze nim zaczęliśmy się spotykać na dobre, chciał mnie po próbie odprowadzić do domu. Spytał więc grzecznie: „W którą stronę pani idzie?”. Odpowiedziałam przekornie i mniej grzecznie: „W przeciwną niż pan”. Jak zasadniczo się wtedy pomyliłam!

Po uregulowaniu spraw związanych z naszymi rozwodami 3 września 1973 roku wzięliśmy „cichy” ślub w Zakopanem i ani przez chwilę nie szłam w stronę przeciwną niż TEN PAN.

Pisząc w 1999 roku Kij w mrowisko, rozdział Młodość zwieńczyłam ślubem z Gustawem i nawet przez myśl mi nie przeszło, że po kilku latach napiszę jeszcze jedną książkę – Gustaw i ja – w której opiszę nasze wspólne życie. Zamknęłam je w klamrze od wiosny 1969, kiedy poznałam Gucia, do wiosny 2008 roku, gdy go straciłam na zawsze. Pisząc wspomnienia, nie chcę się powtarzać, robię więc skok z Młodości wprost w Dojrzałość, w etap życia, który, gdy się jest młodym, jest prawie niemożliwy do wyobrażenia.

Uwaga! Skaczę!

DOJRZAŁOŚĆ

Dzieciństwo, dorastanie i młodość to według mnie najważniejsze etapy życia, ponieważ stanowią podstawę rozwoju i kształtowania osobowości. Niestety, nie ma do nich powrotu. Są na zawsze zamknięte. Natomiast wiek średni nie ma określonych ram. Jeżeli nie dopuszcza się do siebie zbyt wcześnie starości, może trwać bardzo długo.

Młodość jest piękna i trwa krótko. Wszyscy o tym wiemy, ale zdajemy sobie z tego oczywistego faktu sprawę dopiero wtedy, gdy młodość niepostrzeżenie minie. Gdy jest się młodym, nie dostrzega się jej krótkotrwałości i piękna. Wprost przeciwnie: młodość boli i męczy. Każdy nawet najbłahszy problem urasta do gigantycznych rozmiarów. Wszelkie uczucia – na czele z miłością – są jedyne i raz na zawsze. Brak dystansu do siebie i świata wprawia w stan cierpienia i zagrożenia. Przyszłość jest wielką odległą niewiadomą, więc przeraża podejmowanie decyzji, które mogą zaważyć na całym życiu. Głupota, pomyłki, a równocześnie pewność, że wie się już wszystko o życiu, są na porządku dziennym. Czas nie płynie, ale stoi w miejscu. Godziny, dni, miesiące, lata trwają wieczność i ma się poczucie, że jest się doświadczonym i starym człowiekiem. Nie przychodzi do głowy taka prosta myśl, że gdy minie „dzieścia” i „dzieści” lat, stanie się u progu, za którym czai się dojrzałość, jeżeli nie wewnętrzna, bo u każdego proces dojrzewania przebiega inaczej, to na pewno metrykalna. I co tu zrobić z bezdusznymi datami potwierdzającymi dojrzałość, gdy młoda dusza nie chce tego przyjąć do wiadomości?

Mój tato zmarł w wieku siedemdziesięciu siedmiu lat, jak na nasze czasy nie tak poważnym. Pół roku przed śmiercią powiedział mi, że jego problemem nie jest starość, tylko to, że czuje się młody. Mojej mamie ciało czasem odmawiało posłuszeństwa, ale wciąż miała w oczach – ponoć zwierciadle duszy – figlarne iskierki, jak młoda dziewczyna. Ja też nie wiedzieć kiedy wpadłam w dojrzałość. A może nie wpadłam, tylko wolno i niepostrzeżenie zbliżałam się do niej i nie zauważyłam, a wręcz zdziwiłam się, że jest już we mnie i muszę z nią żyć.

Nie wiem, czy bardziej byłam sobą jako młoda zbuntowana dziewczyna, czy teraz, gdy z wyrozumiałym uśmiechem akceptuję rzeczy, na które w młodości nigdy bym się nie zgodziła. Mając dziewiętnaście lat, wyfrunęłam z domu. Chciałam być wolna, myśleć i żyć po swojemu. Ten mój zryw ku wolności nie miał nic wspólnego z dojrzałością. Byłam niedoświadczona i wiele spraw mnie przerastało, ale musiałam się z nimi borykać, bo sama tego chciałam. Wtedy najbardziej boleśnie doświadczyłam tego, co niesie życie: niesprawiedliwości, podłości, dwulicowej bezinteresownej zawiści. Ale wtedy też odkrywałam w zachwycie najpiękniejsze strony życia.

Prawdziwą wolność odnalazłam w małżeństwie z Gustawem. Poczucie bezpieczeństwa i zaakceptowanie mnie z całym dobrodziejstwem inwentarza złagodziło bunt i wewnętrzne rozedrganie. W cieple miłości dojrzewałam powoli i bez przymusu. Dojrzałość głęboka, zaawansowana była jeszcze daleko przede mną, bo broniła mnie przed nią bariera Jego dojrzałości. W tamtym okresie życia obce mi było pojęcie kompromisu. Do upadłego broniłam swoich racji, nawet wtedy, gdy ich nie miałam. Dopiero Gustaw udowodnił mi – nie nudnym gadaniem, tylko postępowaniem – że życie z drugim człowiekiem polega na ustępstwach z obu stron, na zrozumieniu wzajemnych potrzeb i zaakceptowaniu zarówno zalet, jak i wad wybranej osoby. Dobry związek to ten, w którym każde z partnerów pozwala drugiemu być tym, kim chce, nie za wiele oczekując i wymagając. Związek oparty na niezależności, nie na zależności.

Gustaw zwrócił uwagę na to, jak ważna jest rozmowa. Nie wolno niczego przemilczać. Trzeba rozmawiać i wspólnie rozwiązywać problemy. Nawet drobne, sporne kwestie mogą uprzykrzyć życie, a przemilczane, nierozwiązane w porę, mogą rozwinąć się w poważny konflikt. Ogromne znaczenie ma poczucie humoru, z jakim patrzy się na świat, siebie i drugiego człowieka. Mimo że słuchałam i rozumiałam, nadal daleko mi było do Mistrza. Ale młodość ma prawo nie być zbyt mądra. Należy jej się odrobina szaleństwa.

Z przyjściem na świat naszego Jasia wszystko się przewartościowało. Przeszłam przyspieszony kurs dojrzewania. Ta mała istotka stała się najważniejszym światem, o którego istnieniu nie miałam wcześniej pojęcia. Dopiero teraz zrozumiałam, czym jest hierarchia wartości, bezwarunkowa miłość, poświęcenie, troska i lęk, które będą trwać po kres moich dni. Macierzyństwo nadało mojemu życiu prawdziwą wartość. Zaczęłam rozważniej podejmować decyzje i być za nie w pełni odpowiedzialna. Zrozumiałam, że życie jest najważniejsze. Jest nam dane tylko raz i najczęściej to od nas zależy, jak je przeżyjemy. Trzeba je kochać, smakować i cieszyć się każdą chwilą. Jest naszym najcenniejszym skarbem. Pogodziłam się z myślą, że na wiele spraw nie mam wpływu i czasem warto poczekać, aż mądrzejsze ode mnie życie podejmie właściwą decyzję. To wcale nie oznacza zdania się na ślepy los czy wystudzenia w sobie wszelkich emocji. Dopóki życie trwa, trzeba żyć jego pełnią i wszystkim, co niesie ze sobą.

Dojrzałość uświadomiła mi, jak ważna jest rodzina. Zarówno ta, w której wzrastałam, jak i ta założona przez nas. W rodzinnym domu byłam otoczona miłością. Chciałam, żeby mój własny dom też był pełen ciepła, bezpieczeństwa i miłości. Pragnęłam tego dla Jasia, Gucia i dla siebie. Bardzo ważną częścią naszego wspólnego życia była praca. Rozumieliśmy, jak wiele znaczy dla każdego z nas, i staraliśmy się tak ustawiać wszystkie zajęcia, żeby nie ucierpiał na tym Jasiek i rytm życia w domu. Bardzo szybko dotarło do mnie, że małe dziecko jest takim samym człowiekiem jak ja. Ma własny charakter, wyobraźnię, gusta, upodobania i rozum, który pozwala mu mieć własne zdanie. Ma również zalety i wady i niekoniecznie to, co czasem uważane jest za wadę, rzeczywiście nią jest. Gdy karciłam Jasia za upór, według mnie nieuzasadniony, obecny przy tym nasz przyjaciel, wybitny reżyser Jerzy Jarocki, uświadomił mi, że upór jest motorem wielu sukcesów i pomaga osiągnąć w życiu cele, do których się dąży. Nie należy zwalczać niektórych cech i zachowań na siłę, w imię udoskonalania człowieka, bo bardzo często są one wyrazem osobowości – jedynej i niepowtarzalnej. Dziecko myśli, czuje i jest często bardziej wrażliwe niż przytłoczone rutyną codzienności dorosłe osoby. Gdy po raz pierwszy zorientowałam się, że rację miał mały Jasiek, nie ja – przeprosiłam go. Przyjął moje przyznanie się do błędu z powagą dorosłego, ja zaś poczułam ulgę, że nie muszę upierać się przy swoim tylko dlatego, że dorośli mają zawsze rację. Bo poszanowanie osobowości i godności drugiego człowieka powinno dotyczyć wszystkich relacji między ludźmi.

Szczęśliwy pięćdziesięcioośmiolatek z trzyletnim synkiem w Grecji.

Nasze małe szczęście.

My z Gustawem różniliśmy się bardzo: wiekiem, doświadczeniem, charakterami, upodobaniami. Różnice mogłabym wyliczać w nieskończoność, jednak nigdy nie stanowiły one problemu. Dawaliśmy sobie dużo wolności i dzięki wzajemnemu szacunkowi i poczuciu humoru dogadywaliśmy się w każdej sprawie. W ważnych sprawach kierowaliśmy się tym samym systemem wartości i łagodnie wpajaliśmy go Jasiowi. Drobiazgi niewarte były rozpamiętywania.

Każde z nas wniosło w związek swój bagaż doświadczeń, swoje nawyki, pasje. W ten sposób wzbogaciliśmy się wzajemnie. W takiej atmosferze wychowywał się Jasiek. Jedyną metodą wychowawczą było dawanie mu dobrego przykładu i wolności – trochę kontrolowanej, ale bez przesady.

W moim dzieciństwie było inaczej. Trzeba było słuchać starszych bez względu na to, czy się to nam podobało, czy nie. O tak zwanym bezstresowym wychowaniu nikt nie słyszał. Dzieciom nie wolno było wstawać od stołu bez pozwolenia, przysłuchiwać się rozmowom dorosłych, wtrącać się i przerywać konwersacji. Grzebanie w szafach, szufladach, kieszeniach i torbach dorosłych było nie do pomyślenia. Trzeba było ustępować miejsca starszym, kłaniać się, prosić i dziękować. O wrzaskach, tupaniach i tym sposobem wymuszaniu czegokolwiek dla siebie nie mogło być mowy. Natomiast używanie niegrzecznych czy, broń Boże, ordynarnych słów surowo karano. W złym tonie było chwalenie się, popisywanie, zwracanie na siebie uwagi i bycie głównym obiektem zainteresowania wszystkich. Dzieci znały swoje miejsce w szeregu.

Jasiek na Akropolu.

Myślę, że to wychowanie miało wiele zalet, jestem daleka od kwestionowania tych zasad wychowawczych, bo przyniosły mi więcej pożytku niż szkód. Oboje z Gustawem staraliśmy się jednak zachować złoty środek i nie popełniać tych błędów, jakie w stosunku do mnie bezwiednie popełnili moi rodzice. Wstrzemięźliwość w pochwałach, gdy na nie zasługiwałam, odebrała mi na zawsze wiarę w siebie. W imię poprawności i posłuszeństwa tłumiłam w sobie zdrowe reakcje, wręcz bunt. Pojęcie asertywności było mi nieznane, a jest ono bardzo ważne w rozwoju osobowości. Wiem, że rodzice robili wszystko z miłości, troszcząc się, żeby nie przewróciło mi się w głowie, i to ich usprawiedliwia. Zresztą nauka nie płynie tylko od rodziców. Wszystko, co niesie życie, jest poligonem doświadczalnym i wpływa na rozwój i dojrzewanie dziecka i rodziców. Ważne, żeby mieć dla siebie czas, umieć zrezygnować nawet z rzeczy atrakcyjnych dla dobra wspólnie spędzanych chwil. A te chwile są bezcenne. Rozmowa o wszystkim, bez tematów tabu, i wspólne rozwiązywanie problemów dają energię i młodość. My, dorośli, możemy wiele nauczyć się od dziecka – chociażby świeżego spojrzenia na świat.

Tak więc wychowywaliśmy się wzajemnie w naszej małej rodzinie. Marzyłam o takim domu i stworzenie go było dowodem mojej dojrzałości. Tymczasem lata zaczęły płynąć coraz szybciej i ani się obejrzałam, gdy o swojej dojrzałości zaczęłam dowiadywać się od innych. Sposób, w jaki mnie postrzegali, oceniali i czego ode mnie wymagali, świadczył o tym, że muszę się bardziej starać, bo nie wytłumaczę się już błędami młodości.

Dojrzałość wkroczyła również w moje życie zawodowe. Zaczęłam grać zupełnie inne role. Odpłynęły w dal: Ofelia z Hamleta, Klara z Zemsty, Amelia z Mazepy, tytułowe Iwona – księżniczka Burgunda, Żabusia, Kleopatra z Cezara i Kleopatry, czarująca szewcowa, Kasia – złośnica z Poskromienia złośnicy, Baśka Wołodyjowska, a pojawiłam się na scenie i ekranie jako kobieta wkraczająca w smugę cienia, ze skomplikowaną przeszłością i problemami z teraźniejszością. Często jako matka dzieci, jak to w dojrzałym wieku bywa. Stąd Ksantypa w Obronie Ksantypy, Lulu, a nie Muszka w Skizie, Wasylissa w Na dnie, upiorna Ubica – żona króla Ubu – karykatura Lady Makbet granej w młodości, Adelajda w Mr. Love, kobieta z brodą u Singera czy Evelyn w Pocztówkach z Europy. O upływie czasu zaczęły dobitnie świadczyć jubileusze pracy, o których nawet gdybym chciała zapomnieć, to przypominali mi inni. Chociażby kolorowa prasa, która z uporem maniaka podaje przy nazwisku wiek.

Na Hollywoodzkiej Alei Gwiazd porównuję swoją dłoń z odciskiem dłoni Poli Negri, 1979.

Ja w roli Poli Negri w spektaklu Teatru Telewizji Polita.

Do upływu czasu podchodziłam w sposób naturalny. Po prostu wyrastałam z ról, które mogły już zagrać młodsze koleżanki, i nie miałam o to pretensji do losu. Raz nawet oddałam piękną rolę w Teatrze Telewizji, uznawszy, że jest już na nią trochę za późno. Pani redaktor spektaklu Malina Bardini powiedziała, że jest to w jej długim zawodowym życiu pierwszy taki wypadek. Nie należałam też do żadnych koterii, dzięki którym załatwiałabym sobie intratne propozycje. Dzięki temu zawsze czułam się niezależna.

W miarę upływu lat zauważyłam, że mój system nerwowy zaczął inaczej reagować na niebezpieczeństwo. W sytuacji zagrożenia, zamiast jak kiedyś wpadać w popłoch, w zaskakujący sposób uspokajam się, myślę racjonalnie i staram się opanować strach. W Manchesterze podczas granego przez nas spektaklu wybuchł pożar. Czekając w garderobie na swoje wyjście na scenę, przyszywałam guzik do bluzki. Na hasło „Pożar! Uciekać!” szybko spakowałam przybory do szycia w neseser i spokojnie wyszłam przez okno, podczas gdy inni w panice tłoczyli się przy drzwiach i na korytarzu. Na szczęście garderoba była na parterze.

Do pożarów mam chyba wyjątkowe „szczęście”, bo w hotelu w Toronto w środku nocy też wybuchł pożar i ogłoszono natychmiastową ewakuację z pokojów do recepcji. Od dźwięku wyjących syren samochodów straży pożarnej można było oszaleć. Ja i Wiktor Zborowski byliśmy jedynymi, którzy błyskawicznie zeszli do recepcji, kompletnie ubrani, z walizkami w rękach. Inni goście hotelowi, a były ich setki, schodzili raczej w blieliźnie. Zaznaczam, że windy już wtedy nie działały i gnaliśmy po schodach z pięćdziesiątego czy sześćdziesiątego piętra.

Wielokrotnie przekonałam się, że w życiu ważny jest łut szczęścia. To ono sprawia, że los się do nas uśmiecha, kieruje naszym życiem tak, że najbardziej ryzykowne decyzje wychodzą nam na dobre. W młodości nie zdawałam sobie sprawy, jak wielkim darem losu był dla mnie mój mąż – Gustaw. Dopiero dojrzałość uświadomiła mi to w całej pełni.

Dewizą Gustawa, jak i wielu innych mądrych ludzi, było „Mniej znaczy więcej”, i wpajał mi ją od początku naszej znajomości. Dotyczy ona wszystkiego, na czele z twórczością. W mojej młodości, która przypadła na czas komuny, gromadzenie wszystkiego, co udało się „upolować” w sklepach, było koniecznością i sprawiało perwersyjną radość. Chciałam mieć wygodny, zasobny dom i oboje z Guciem cieszyliśmy się z naszych „zdobyczy”. Po latach zauważyliśmy, że mamy wszystkiego za dużo i ten nadmiar czyni z nas więźniów posiadanych rzeczy. O wygodach płynących z hołdowania minimalizmowi przekonałam się podczas podróży do przyjaciół na południe Francji. Na lotnisku zaginęła gdzieś moja walizka z ciuchami na każdą okazję i flotyllą butów. W podręcznym bagażu miałam tylko najpotrzebniejsze rzeczy. Szkoda mi było jednak czasu na czekanie na walizkę czy łażenie po sklepach i zakupy. Wolałam zwiedzać i cieszyć się urodą Prowansji. Dzięki temu spędziłam kilka uroczych dni bez kłopotliwego myślenia, w co się ubrać, i uwierzyłam w twórczą potęgę minimalizmu.

Zawsze miałam problem z proszeniem o pomoc i tak jest do dzisiaj. Wiem, że bez sensu jest czekanie, aż ktoś się domyśli, że jej potrzebuję; wolę liczyć tylko na siebie. Samodzielność, do której byłam przyuczana od dzieciństwa, przydaje mi się w każdym wieku.

Dojrzałość polega między innymi na braniu odpowiedzialności za słowa i czyny, na dystansie do siebie i innych i na tym co najtrudniejsze – na pogodzeniu się z upływem czasu. Zabiegi kosmetyczne, dbałość o zdrowie i tak zwaną formę nie zatrzymają, a tym bardziej nie cofną płynących lat, mogą najwyżej opóźnić skutki tego procesu. Bezsporny jest fakt bycia świadkiem lub uczestniczenia w zdarzeniach z przeszłości. Często trudno to ukryć lub temu zaprzeczyć. Przeczytałam kiedyś bardzo zabawną opinię w dyskusji dotyczącej zabiegów odmładzających: „W Hollywood jest ogromna liczba młodych ludzi, którzy zadziwiająco dużo pamiętają i z trudem na czworakach wchodzą pod górkę”.

Z Jaśkiem na koncercie poświęconym pamięci Gustawa Holoubka 21 kwietnia 2011 roku, na Zamku Królewskim w Warszawie.

Dojrzałość bywa perfidna, bo nie gwarantuje niczego, nawet dojrzałości. Tak samo błądzimy, rozczarowujemy się ludźmi i życiem, przeżywamy wielkie miłości i zdrady, jakby własne doświadczenia z przeszłości niczego nas nie nauczyły, jakbyśmy zaczynali wszystko od nowa. I właśnie to jest piękne, że w życiu na nic nie jest za późno. Nie wolno się poddawać, użalać nad sobą, narzekać na wszystko. Jeżeli nie tracimy optymizmu, wybaczamy urazy, nie zatruwając się złą pamięcią, to uporamy się zarówno z porażką, jak i jeszcze od niej groźniejszym sukcesem. Z tym akurat, szczerze mówiąc, mam problem – wybaczam, ale niestety nie zapominam. Z ludźmi, którzy skrzywdzili mnie, zawiedli moje zaufanie, nie potrafię już być blisko. Taka jestem i już. Dojrzałość wyostrzyła mój instynkt samozachowawczy i zmysły. Widzę wokół siebie coraz więcej złej woli, obojętności, fałszu i taniego blichtru. I nie mogę się nadziwić, że ludzie dają się na to nabrać. Wszechobecna głupota opanowała nawet starszych i doświadczonych. Młody-głupi jest do przyjęcia, bo jest nadzieja, że zmądrzeje. Stary-głupi jest nie do zniesienia. Czym innym jest dziecięca wrażliwość. Myślę, że nawet powinno się pielęgnować w sobie dziecko z całą jego otwartością i ufnością do świata.

Dojrzałość wyraża zgodę na to, że dzieci od nas odchodzą i rozpoczynają swoje życie. Jasiek – tak samo jak ja kiedyś – jako dziewiętnastolatek wyjechał na studia do Łodzi i zaczął powoli odchodzić z naszego domu. Mimo że było mi smutno, wiedziałam, że tak być musi. „Dzieci są nam pożyczone tylko na chwilę”. Usamodzielnianie jest naturalną koleją rzeczy. Nasz syn wiedział jednak, że zawsze może na nas liczyć.

Najsmutniejsza w dojrzałości jest świadomość śmierci. Jako dziecko nie rozumiałam istoty odejścia na zawsze. Pamiętam, jakby to było wczoraj: pogrzeb Bogusi, mojej koleżanki z klasy w podstawówce. Gdy dowiedziałam się, że umarła, nie bardzo zdawałam sobie sprawę, co to znaczy. Razem z innymi dziećmi podziwiałam białą sukienkę, w którą ubrano ją do trumny, morze kwiatów i podniosłość ceremonii. Bogusia tego dnia była najważniejszą osobą w szkole, a tragiczne pytanie dlaczego już do mnie nie docierało. Jej śmierć była pierwszą w moim ośmioletnim życiu.

W miarę upływu lat zaczęli odchodzić moi bliscy: dziadkowie, tato, ciocie, wujkowie, przyjaciele, znajomi, tato, Gustaw i mama. Wszystkich ich pamiętam pełnych życia i planów na przyszłość. I nagle ich nie ma, nigdy nie wrócą i tylko moja pamięć o nich jest przedłużeniem ich życia. I co mi z tej dojrzałości! Mimo świadomości, że tak musi być, coraz trudniej godzę się z istnieniem śmierci i coraz bardziej cierpię, gdy zabiera mi bliskich.

Jasiek na balu kostiumowym w przedszkolu.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki