Wszystkie prawa zastrzeżone. Zarówno cała książka, jak i jej części nie mogą być przedrukowywane ani w żaden inny sposób reprodukowane lub odczytywane w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Wydawnictwa Szara Godzina s.c.

Projekt okładki i stron tytułowych

Anna Damasiewicz

Redakcja

Grzegorz Krzymianowski

Zdjęcia na okładce

© Roma Seliutin | Depositphotos.com

© Ben Heys| Depositphotos.com

© Gnilenkov| Stock.chroma.pl

Redakcja techniczna, skład, łamanie oraz opracowanie wersji elektronicznej

Grzegorz Bociek

Korekta

Bożena Sigismund

Wydanie I, Katowice 2015

Wydawnictwo Szara Godzina s.c.

biuro@szaragodzina.pl

www.szaragodzina.pl

Dystrybucja wersji drukowanej: DICTUM Sp. z o.o.

ul. Kabaretowa 21, 01-942 Warszawa

tel. 22 663 98 13, fax 22 663 98 12

dystrybucja@dictum.pl

www.dictum.pl

© Szara Godzina s.c., 2015

tekst © by Joanna Pypłacz

ISBN 978-83-64312-75-5

Do Czytelnika

Według najbardziej rozpowszechnionej wersji znanego greckiego mitu Persefona została porwana przez Hadesa i uprowadzona do jego królestwa. Zrozpaczona matka, Demeter, zdołała ubłagać Zeusa, by zwrócił jej córkę, lecz pod jednym warunkiem: przed odejściem z podziemnego pałacu nie mogła nic zjeść. Tymczasem władca umarłych, który nie zamierzał rozstawać się z Persefoną, postanowił uciec się do podstępu. Tuż przed rozstaniem poczęstował małżonkę owocem granatu. Sprawiło to, że wyrok trzeba było rozpatrzyć ponownie. Ostatecznie Zeus pozwolił Persefonie wracać na ziemię na okres dziewięciu miesięcy, lecz trzy pozostałe musiała spędzać u boku swego męża, będąc już z nim związana na zawsze.

Starogrecka legenda jest metaforą następstwa pór roku i związanego z nim cyklu wegetacji. Tak też postrzegali ów mit Rzymianie, którzy utożsamili Persefonę z Prozerpiną, boginią kiełkującego zboża, Hadesa zaś z Plutonem, bogiem świata podziemnego. Ich imion używano wymiennie. Podczas gdy Wergiliusz, Owidiusz i Klaudian pisali o Prozerpinie, Propercjusz i Lukan nazywali ją po helleńsku: Persefona.

Podobnie postępowali (i postępują) autorzy nowożytni. Alfred Tennyson napisał poemat zatytułowany Demeter and Persephone. Pod greckim imieniem wspomina boginię również D.H. Lawrence w Kochanku Lady Chatterley. Ezra Pound nadał jej natomiast imię Prosephone, będące grecko-łacińską hybrydą, z kolei słynna Perséphone André Gide’a, powstała we współpracy z Igorem Strawińskim, pierwotnie nosiła tytuł Proserpina. Ostatecznie jednak autor libretta powrócił do wersji imienia wymyślonej przez tych, którzy stworzyli sam mit. Jest ona bliższa także mojemu sercu.

Postać córki Demeter od zawsze inspirowała wyobraźnię artystów słowa, pędzla i dłuta. Wielu z nich fascynował jednak nie tyle jej chtoniczny, agrarny aspekt, ile właśnie ta jedna, tragiczna chwila, gdy wolna od trosk, pełna woli życia istota została nagle brutalnie wyrwana ze swego harmonijnego świata i na zawsze związana z panem śmierci i rozkładu.

Powstała w latach 1621–1622 marmurowa rzeźba Lorenza Berniniego zatytułowana Il Ratto di Proserpina prezentuje właśnie ów moment, w którym uosobienie życia ściera się z uosobieniem śmierci; włoski artysta ukazuje dwa przeciwieństwa złączone w nierozerwalnym uścisku, ilustruje interakcję tego, co konstruktywne, z tym, co destrukcyjne.

Para starożytnych bóstw uosabia dwie przeciwstawne siły, obie głęboko zakorzenione w duszy każdego człowieka. Podczas gdy Persefona wyrywa się do światła, Hades ciągnie ją w dół, w odmęty ciemności. Anonimowy twórca słynnego mitu, czy to przypadkowo, czy też może naumyślnie, bezbłędnie scharakteryzował ową wewnętrzną walkę przyświecającą ludzkiej egzystencji. Bernini zaklął ją w marmurze.

Krzyk Persefony to opowieść o losach kilkorga skomplikowanych wewnętrznie bohaterów, w których wnętrzu nadzieja nieustannie ściera się z rozpaczą, rozsądek z irracjonalnym lękiem, światłość z ciemnością. Wśród wielu inspiracji do jej powstania znalazł się zarówno poemat greckiego poety Hezjoda, jak i barokowe arcydzieło Berniniego. Przede wszystkim zaś ludzka natura.

Autorka

Kraków, lipiec 2015 

Najczęściej dzieje się tak, że postanowienie, by ominąć jakąś straszną rzecz, podejmuje się dopiero w momencie, kiedy zło już osiągnęło takie rozmiary, iż nie sposób go uniknąć.

(Thomas Hardy, Z dala od zgiełku) 

Rozdział 1. Pani na Shalott

Był 7 maja 1887 roku. Gertruda patrzyła obojętnym wzrokiem na strugi deszczu ściekające po oknie. Kamienica Swobodzińskich przy ulicy Krupniczej zdawała się drżeć w posadach, podczas gdy wiosenna burza wyładowywała swą furię na pogrążonym w ciemnościach Krakowie. Ponure wnętrze małej mansardy ukrytej pod zzieleniałym miedzianym dachem wypełniała jednak martwa cisza przerywana popiskiwaniem myszy oraz trzepotaniem skrzydeł ogromnej ćmy, która właśnie wybudziła się z zimowego letargu.

Owad podleciał do okna i przysiadł na zbutwiałej framudze, Gertruda zaś spojrzała w jego wyłupiaste, matowe ślepia. Ich wyraz przywiódł jej na myśl powleczone kataraktą beznamiętne oczy ciotki Teodory w dniu, gdy widziały się po raz ostatni. Coraz dłuższe, za każdym razem bardziej meandryczne strugi spływającego po szybie deszczu zupełnie zniekształcały widok zaniedbanego podwórza, tym samym odgradzając mikroskopijny pokoik od świata.

Gertruda z najdrobniejszymi detalami przypomniała sobie chwilę pożegnania z ciotką. Zapamiętała nawet jasne kamienie w jej kolczykach, których odcień cudacznie harmonizował z zarastającą tęczówki kobiety mętną błoną, a także przenikliwy zapach kwaśnej kawy, dolatujący ze stojącej na ozdobnym stoliku lodowatej filiżanki. Zamknęła oczy, by odtworzyć resztę szczegółów. „O, tak, prawie zapomniałam! – pomyślała. – Jak mogłam zapomnieć o tej łasicy!”

Tuż ponad ogromnym siwym kokiem ciotki Teodory, na antycznej etażerce znajdował się mały, okrągły postumencik, do którego chyba jeszcze w ubiegłym stuleciu przytwierdzono stojącą na tylnych nogach wypchaną łasicę. Zmumifikowane zwierzę wyglądało jak żywe. Szklane koraliki, zręcznie wciśnięte w oczodoły, przenikliwie wpatrywały się w czubek głowy starej kobiety, tak jakby truchło miało lada chwila ożyć i jednym susem wylądować na samym środku jej wymyślnej fryzury.

Gdy śmierć przedwcześnie zabrała Annę i Stanisława Lange, ocalałą z nieszczęśliwego wypadku, siedmioletnią Gertrudę wzięła na wychowanie starsza siostra Anny. Teodora Fabiańska od najwcześniejszych lat była lekko niezrównoważona i dość niemiła dla otoczenia. Stan ten pogłębił się jednak drastycznie feralnego dnia 5 października 1843 roku, kiedy to pułkownik Bonhomme w przeddzień planowanych zaręczyn niespodziewanie wyjechał do Paryża, by w ciągu miesiąca poślubić niejaką Aurélie.

Od tego momentu Teodora zupełnie zdziwaczała. Nie zapomniała jednak o pułkowniku Bonhomme. Każdego roku słała mu do Francji listy i drobne podarunki na Boże Narodzenie, Wielkanoc, urodziny oraz imieniny. Miała też w zwyczaju czcić „bolesną rocznicę”, jak sama określała ów dzień. Obchodziła go we właściwy sobie, bardzo szczególny sposób, również z tej okazji obdarowując wiarołomnego kochanka dość oryginalnymi prezentami.

W skład każdego z owych rocznicowych podarunków wchodziła zasuszona, specjalnie spreparowana odpowiednio wcześniej pąsowa róża, a także utwór poetycki, którego myśl przewodnią za każdym razem stanowiła nieszczęśliwa miłość. Podobnie jak jej zmarła siostra Anna, Teodora mogła się poszczycić wielką łatwością pisania oraz sporym talentem literackim. Przy tej okazji stawał się niezwykle pomocny.

Dołączane do kwiatów sonety, ballady, a niekiedy dłuższe poematy pisała zawsze własną krwią, starannie kaligrafując piękną austriacką minuskułę. Żyłę na zgięciu lewego łokcia za każdym razem starannie nacinała świeżo zaostrzoną czarną stalówką, subtelnie nawiązując do wspólnej wyprawy w okolice Panieńskich Skał, podczas której pułkownik Bonhomme przypadkowo znalazł krucze pióro. Wydarzenie to bardzo głęboko zapadło Teodorze w pamięć.

Pułkownik nigdy nie odpisał na żaden list ani też nie podziękował za osobliwe prezenty. O jego ślubie ciotka dowiedziała się od wspólnego znajomego, z którym oczywiście natychmiast zerwała wszelkie stosunki. Gdy niczemu niewinny pan Kalicki zapytał o przyczynę owej decyzji, odparła krótko i zwięźle, że od najdawniejszych czasów zabijano posłów niosących złe wieści. Usłyszawszy te słowa, niefortunny pośrednik pospiesznie opuścił kamienicę przy ulicy Szewskiej, by nigdy więcej nie przekroczyć jej bramy.

Winą za uporczywe milczenie pułkownika Bonhomme ciotka Teodora obarczała jego małżonkę, przypisując jej wszystkie najgorsze cechy, jakie tylko można sobie wyobrazić. Gdy kolejne przesyłki nie spotkały się z odzewem, zaczęła snuć hipotezy, iż chorobliwie zazdrosna o męża Aurélie, nie mogąc się pogodzić z faktem, że ten wciąż wspomina dawną miłość, paliła je w kominku, zanim jeszcze zdążył zapoznać się z ich zawartością.

Mocno podkrążone, mętne oczy o nieustannie zaczerwienionych powiekach czyniły wygląd ciotki Teodory wielce osobliwym, a równocześnie odpychającym. Gertruda z początku panicznie bała się nowej opiekunki, która roztaczała wokół siebie mroczną, cierpiętniczą aurę. Dziewczynka bez przerwy przed nią uciekała i chowała się po kątach. Nie zaskarbiło jej to, rzecz jasna, sympatii krewnej, jedynie pogłębiając niechęć, jaką ta żywiła do krnąbrnego dziecka.

Choć Gertruda z czasem próbowała wszystko naprawić i zjednać sobie ciotkę, ta nigdy nie przestała mniej lub bardziej świadomie uprzykrzać jej życia. Ponadto, jako osoba pedantyczna do granic możliwości, przeżywała niewyobrażalne katusze, widząc, jak siostrzenica niefrasobliwie zostawia na stole filiżanki z zimną kawą, nonszalancko porzuca na sofie fragmenty niedokończonych notatek i szkiców, czy też nie domyka okna w salonie. Teodora modliła się o dzień, kiedy kłopotliwa podopieczna raz na zawsze zniknie jej z oczu.

Upragniona chwila jakoś jednak nie nadchodziła, mimo że Gertruda ukończyła już dwadzieścia jeden lat. Odziedziczona po krewnej skłonność do pogrążania się w wyimaginowanym przez siebie świecie sprawiła, iż w przeciwieństwie do swych rówieśnic stroniła ona od balów, koncertów i innych rozrywek, podobnie jak ciotka Teodora traktując interakcje z innymi ludźmi jak przykrą konieczność.

Jedynymi osobami, które darzyła sympatią, była ekscentryczna nauczycielka francuskiego, stara służąca imieniem Franka oraz zamieszkujący w sąsiedniej kamienicy niespełniony rzeźbiarz, z zawodu ludwisarz, niejaki pan Aleksander. Oprócz nich oraz bohaterów rozmaitych książek głównymi towarzyszami samotnego życia Gertrudy były ptaki. Często przynosiła do domu ranne gawrony i kawki oraz znienawidzone przez ciotkę Teodorę gołębie.

Wymarzony dzień nadszedł 4 stycznia 1887 roku, gdy do mieszkania przy ulicy Szewskiej niespodziewanie zawitał wuj Wawrzyniec. Przyprowadził ze sobą jedynego syna i spadkobiercę swego zmarłego przed rokiem bliskiego przyjaciela, inżyniera Władysława Swobodzińskiego. Elokwentny i pewny siebie młody mężczyzna wywarł na ciotce Teodorze całkiem dobre wrażenie. Nie spodobał się jednak Gertrudzie, która w czasie prowizorycznie zorganizowanego podwieczorku wodziła beznamiętnym wzrokiem po widocznych z okna ośnieżonych dachach i dymiących kominach.

Wreszcie spojrzała dyskretnie na Wincentego. Anemicznie bladą twarz o aż nazbyt regularnych, niemal dziewczęcych rysach zdobiły cienkie, starannie przystrzyżone wąsy. W jego intensywnie seledynowych wąskich oczach czaiło się coś nieprzyjemnego. Gertruda poczuła do niego spontaniczną odrazę. „Coś knuje” – pomyślała, obserwując go ukradkiem, jak z przejęciem opowiada o swej znakomicie prosperującej firmie. Ciotkę Teodorę wybitnie nużył temat konwersacji, lecz zdobyła się na heroiczny wysiłek zjednania sobie ambitnego przedsiębiorcy.

– Zdaje się, że temat rozmowy nie przypadł naszej drogiej siostrzenicy do gustu – zauważył wuj Wawrzyniec, spoglądając na Gertrudę, która znów pogrążyła się w zadumie.

– Ależ skąd. Bardzo lubię porcelanę – odparła niespodziewanie, odwracając twarz od okna.

Wincenty poczuł na sobie przenikliwe spojrzenie jej inteligentnych granatowych oczu. „Jest identyczna…” – pomyślał.

– Doskonale! Mam więc dla pani propozycję nie do odrzucenia – powiedział z tryumfalnym uśmiechem.

– Słucham?

– Zapraszam obie panie na wycieczkę do mojej fabryki. Pokażę paniom nasze najpiękniejsze wzory i zaznajomię z najważniejszymi technikami produkcji.

– Doskonale! – zawołała ciotka Teodora z udawanym zachwytem.

Ani Gertruda, ani nawet wuj Wawrzyniec nigdy nie widzieli jej tak ożywionej.

– Jak daleko od centrum znajduje się pańska fabryka? – zapytała ciotka.

– W okolicach Podgórza – odparł Wincenty. – Mam wygodny powóz, więc na pewno będzie to miła przejażdżka. Ze względu na ciążące na mnie obowiązki nie w każdy dzień jestem do dyspozycji, więc proponowałbym piątek.

– Obie wstajemy dość wcześnie, więc proszę przyjechać o porze dogodnej dla pana – oświadczyła ciotka Teodora.

– Mógłbym podjechać w południe.

– O ile nie stanowi to dla pana kłopotu, z miłą chęcią przystaniemy na tę propozycję.

Wincenty uśmiechnął się z satysfakcją.

– Nie pożałuje pani tej wizyty – zwrócił się do Gertrudy.

– Z pewnością – odparła z przyjaznym uśmiechem. – Jesteśmy panu wdzięczne za zaproszenie. Skorzystamy z niego z przyjemnością, a poza tym przejażdżka na świeżym powietrzu dobrze nam zrobi. Prawda, ciociu?

Ciotka Teodora teatralnym gestem podniosła do oka batystową chusteczkę.

– Ostatni raz byłam na dłuższej przejażdżce przed ponad czterdziestoma laty… Z pułkownikiem Bonhomme!

– Ciociu, przestań – szepnęła Gertruda, delikatnie ściskając ją za rękę pod stołem.

Ciotka Teodora posłała jej ostre spojrzenie, lecz opamiętała się, Wincenty skwitował zaś całą scenę ironicznym uśmieszkiem.

– Teodoro, jesteśmy więc umówieni na piątek w południe, gdyż zrozumiałem, że mój młody przyjaciel objął swym zaproszeniem także starego, łysego tetryka – powiedział żartobliwie wuj Wawrzyniec. – Na tak paskudnym tle porcelanowe arcydzieła będą wyglądały jeszcze piękniej!

Znał dobrze swą siostrę i wiedział, że jeśli przez takie subtelne humorystyczne interludia nie odwróci jej myśli od pułkownika Bonhomme, rozmowa znów przybierze chorobliwie osobisty charakter. Co jakiś czas urozmaicał więc konwersację drobnymi żartami, obawiając się, że ciotka Teodora znów odegra jakąś scenę rodem z marnego melodramatu.

Widząc to, Gertruda zaśmiała się do siebie. Jej spojrzenie przypadkowo napotkało wzrok Wincentego. „Wygląda na młodszą niż w rzeczywistości – pomyślał. – Całkiem możliwe, że Wawrzyniec przez pomyłkę dodał jej kilka ładnych lat”. Odwzajemnił uśmiech, lecz Gertruda natychmiast spoważniała i utkwiła wzrok w czarnych kłębach dymu wydobywających się z jednego z kominów.

– Panno Lange, czyżby coś panią trapiło? – spytał.

– Dlaczego tak pan sądzi? – odpowiedziała pytaniem na pytanie.

– Jakaś pani smutna – stwierdził.

Jego seledynowe oczy analizowały każdy detal twarzy Gertrudy, jakby starał się obliczyć długość jej nosa, szerokość brwi, rozstaw oczu. Ona tymczasem wbijała sobie pod stołem paznokcie raz w jedną, raz w drugą dłoń. „Patrzy na mnie tak, jakby chciał pociąć mnie na kawałki” – pomyślała.

– Zdaje się panu – zapewniła z wymuszonym uśmiechem. – Dziś jestem w wyjątkowo dobrym humorze. Dawno nie widziałam wujaszka, to dla mnie specjalna okazja.

Wuj Wawrzyniec się rozpromienił. Wyraz twarzy ciotki Teodory odzwierciedlał tymczasem znużenie przemieszane ze zniecierpliwieniem.

– Moja siostrzenica zawsze się tak zachowuje – powiedziała zgorzkniałym tonem. – Proszę nie zwracać uwagi na te humory.

– Mam nadzieję, że wizyta w moim małym królestwie nieco obie panie rozweseli – odezwał się na to Wincenty.

– Wyraz królestwo jest jak najbardziej adekwatny. Firma „Swobodzińscy”… – zaczął wuj Wawrzyniec.

– „Swobodziński” – poprawił Wincenty.

– Przepraszam najmocniej – pokajał się starzec, usiłując obłaskawić go uśmiechem. Wincenty zaś odruchowo zacisnął usta, mimowolnie dając w ten sposób wyraz swej irytacji. Jego cienkie dziewczęce brwi spotkały się nad czołem.

„Co za nieprzyjemne spojrzenie – zauważyła w myślach Gertruda. – Pojadę do tej jego fabryki, żeby nie sprawić przykrości wujowi Wawrzyńcowi i nie narazić się na wyrzuty ze strony ciotki Teodory, ale to wszystko. Jak tylko dopełnię tego męczącego obowiązku, zrobię wszystko, żeby nie musieć już więcej go oglądać”.

– „Swobodziński” wyrasta na prawdziwą konkurencję dla Ćmielowa – dokończył przerwane zdanie wuj Wawrzyniec.

Gertruda zauważyła, że niechętnie wypowiedział zmienioną nazwę firmy. Na twarzy Wincentego natomiast odmalowała się duma.

– Nawet sobie pani nie wyobraża, panno Lange, jakie cuda potrafię stworzyć! – zwrócił się do Gertrudy.

– Nie zdawałam sobie sprawy, że jest pan aż tak bardzo uzdolniony – odparła.

Wyczuł subtelną ironię w jej głosie.

– Co chce pani przez to powiedzieć, panno Lange? – zapytał.

– Dotychczas sądziłam, że to nie pan, ale pańscy pracownicy wytaczają i ręcznie ozdabiają te wszystkie precjoza. Widać, myliłam się.

Wincenty rzucił jej ostre spojrzenie.

– Istotnie, zatrudniam wykwalifikowanych mistrzów.

– Dziękuję za wyjaśnienie – odrzekła Gertruda. – Mam nadzieję, że ci mistrzowie dostają godziwe wynagrodzenie.

– Cóż to za dziwaczne pytanie?! – oburzył się Wincenty. – Oczywiście, że tak!

– Moja siostrzenica jest przewrażliwiona na punkcie sprawiedliwości społecznej – powiedziała ciotka Teodora, teatralnie wzdychając.

– Ja także. Nie masz się jednak czego obawiać, Trudi. Świętej pamięci Władysław Swobodziński uchodził za wzór szczodrobliwości – zapewnił wuj Wawrzyniec. – Otrzymał nawet medal od cesarza. Jestem pewien, że Wincenty kontynuuje tę dobrą tradycję.

– Mam taką nadzieję, panie Swobodziński – odparła Gertruda.

– Sama się pani przekona – powiedział sucho Wincenty.

Był wyraźnie zirytowany.

– Cieszę się, że respektuje pan prawa pracowników – oznajmiła.

– Dlaczego tylko mówi się w kółko o prawach pracowników, nikt natomiast nie pochyli się nad losem przedsiębiorców, nad ich zmartwieniami?

– Każdy zasługuje na godne traktowanie.

„Każdy zasługuje na godne traktowanie…” – Gertruda przypomniała sobie te słowa i uśmiechnęła się melancholijnie sama do siebie. Deszcz padał coraz obficiej. Szyby wypełniające małe prostokątne okna upodobniły się do komórek witrażu, zaś ciasne pomieszczenie na mansardzie – do komnaty Elaine z Astolat1. „Ciekawe, co się stanie, gdy spojrzę w dół…” – pomyślała.

Podeszła do okna, by je uchylić, lecz w tej samej chwili usłyszała na schodach szybkie, zdecydowane kroki. Zdawały się przybliżać.

– Nie wchodź tutaj! – powiedziała cicho.

Kroki na chwilę ucichły, po czym zaczęły się oddalać. Przyłożyła dłoń do piersi. Serce tłukło jej się jak szalone. „Poszedł na dół” – pomyślała. Wzięła głęboki oddech, po czym utkwiła nieruchomy wzrok w wystającym z jednej z leżących na parapecie książek ostrzu noża. Tego ranka zabrała go z kuchni, gdy nikt nie patrzył, i wsunęła między stronice poematu Tennysona. „Na wszelki wypadek” – dodała w myślach.

Przypisy

1 Bohaterka jednej z legend arturiańskich, znana również jako Pani na Shalott.