Jan Skórzyński

Krótka historia Solidarności 1980–1989

Fragment

Europejskie Centrum Solidarności

Projekt typograficzny: Janusz Górski

DTP: Krzysztof Gotowicki

Wybór i opisy fotografii: Grażyna Goszczyńska

Konsultant naukowy: prof. dr hab. Wojciech Polak

Współpraca redakcyjna: Jakub Kufel, Przemysław Ruchlewski

Redakcja językowa: Agnieszka Kula

Korekta: Maja Przeperska

Koordynacja wydania: Artur Rogoś

Zdjęcie na okładce: Leszek Biernacki

Wszystkie fotografie i archiwalia pochodzą ze zbiorów Europejskiego Centrum Solidarności.

Wydawca dołożył wszelkich starań celem ustalenia autorstwa materiałów zamieszczonych w tej książce. Ewentualni właściciele praw autorskich, do których mimo wysiłków nie udało się dotrzeć, proszeni są o kontakt.

© by Europejskie Centrum Solidarności, Gdańsk 2014

Wydanie pierwsze

Wydawca:

Europejskie Centrum Solidarności

Plac Solidarności 1, 80-863 Gdańsk

tel. (058) 767 79 71, fax (058) 767 79 78

e-mail: ecs@ecs.gda.pl

www.ecs.gda.pl

ISBN 978-83-62853-47-2

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl

Prolog

Odsłona pierwsza – lekcja grudniowa

Boże Narodzenie 1970 roku obchodzono na polskim wybrzeżu w żałobie. Bilans poprzedzających święta dziewięciu dni strajków i demonstracji był tragiczny: 45 ofiar śmiertelnych, ponad tysiąc osób rannych, tysiące aresztowanych i nieludzko maltretowanych przez milicję. Ceny ludzkiego życia nie mogła wynagrodzić wymuszona przez robotniczy bunt zmiana komunistycznego przywódcy. Tym bardziej, że główny postulat strajkowy – odwołanie podwyżki cen żywności – nie został spełniony. Nowy szef partii, Edward Gierek, ustąpi w tej kwestii dopiero po kolejnej fali protestów, które w lutym 1971 roku podejmą robotnice w Łodzi.

Choć upadek znienawidzonego Władysława Gomułki został przyjęty z ulgą, to stoczniowcy z Trójmiasta, którzy rozpoczęli grudniową rewoltę, nie mogli mieć poczucia satysfakcji. W reakcji na nagłą podwyżkę cen pracę przerwała wprawdzie znaczna część robotników Gdańska, Gdyni i Elbląga, ale nie udało się skoordynować spontanicznych protestów ani ująć ich w bezpieczną formę okupacji zakładów. W Gdańsku żywiołowe, pozbawione przywództwa demonstracje uliczne szybko zamieniły się w krwawe rozruchy. Dały one wyraz społecznego niezadowolenia z rządów komunistycznych, pozostawiając groźne memento w postaci spalonych siedzib partii. Ich konsekwencją nie były jednak ustępstwa władzy, lecz brutalna pacyfikacja buntu. Proklamowane w drugiej fazie strajki okupacyjne cechowały się niskim stopniem organizacji, nieuporządkowanymi listami postulatów, niepewnym, często przypadkowym przywództwem. Komitet strajkowy z prawdziwego zdarzenia powstał w Stoczni Gdańskiej dopiero 16 grudnia, trzeciego dnia protestów (wszedł do niego 27-letni elektryk Lech Wałęsa). Brakowało łączności pomiędzy poszczególnymi ogniskami rewolty. Strajkujący robotnicy pozostali osamotnieni – z pomocą nie przyszli im ani spacyfikowani w 1968 roku inteligenccy opozycjoniści, ani Kościół. Autorytety społeczne i środowiska opiniotwórcze milczały. Po trzech dniach walk ulicznych i manifestacji gdańscy stoczniowcy przerwali strajki i opuścili okupowane stocznie, nie uzyskawszy żadnej odpowiedzi na swoje żądania.

Nieco inaczej potoczyły się wydarzenia w Gdyni, gdzie przedstawiciele władz miejskich na własną rękę podjęli rozmowy ze spontanicznie wyłonioną delegacją manifestantów. Ich efektem był podpisany przez obie strony protokół, w którym strona społeczna zapisała swoje żądania i proklamowała strajk okupacyjny. Utworzono wspólny komitet strajkowy z siedzibą w Zarządzie Portu, skupiający przedstawicieli strajkujących zakładów, przyjęto jednolitą listę postulatów o charakterze socjalnym i ekonomicznym. Główny Komitet Strajkowy miasta Gdyni przetrwał jednak tylko kilka godzin – w nocy 15 grudnia został brutalnie rozbity przez milicję. Władze wolały zdusić bunt siłą niż podjąć negocjacje. Końcowym i najbardziej tragicznym akordem gdyńskiego Grudnia był „czarny czwartek” 17 grudnia – w tym jednym dniu od kul milicji i wojska zginęło 18 osób, udających się do pracy.

Najbardziej dojrzały charakter przybrał protest w Szczecinie. Warto opisać go szerzej, gdyż jest znacznie mniej znany niż wydarzenia w Trójmieście, choć zasługuje na bardziej znaczące miejsce w tradycji Solidarności. W stolicy Pomorza Zachodniego także doszło na początku do gwałtownych demonstracji i zniszczenia siedziby partii, ale już drugiego dnia pracownicy stoczni im. A. Warskiego i Stoczni Remontowej „Gryfia” podjęli strajki okupacyjne. Władzę w zakładach przejęły komitety strajkowe, które powołały straż robotniczą, utrzymując kontakt z załogą przez radiowęzły. Uzgodniono wspólną dla obu stoczni listę 21 żądań. W pierwszym punkcie domagano się „ustąpienia obecnej CRZZ [centrali związkowej podległej partii komunistycznej], która nigdy nie występowała w obronie mas pracujących”. W punkcie drugim stoczniowcy żądali niezależnych związków zawodowych podległych klasie robotniczej. Pozostałe postulaty dotyczyły obniżki cen, uwolnienia zatrzymanych podczas zajść robotników, opieki nad rodzinami zabitych, ukarania winnych masakry. Część żądań miała wymiar polityczny: kwestie odpowiedzialności rządzących za kryzys gospodarczy, ukrócenia przywilejów aparatu władzy, zwiększenia budownictwa mieszkaniowego i sprawiedliwego rozdziału mieszkań, rzetelnej informacji w mediach. Ważny punkt dotyczył gwarancji bezpieczeństwa dla członków komitetów strajkowych i innych uczestników strajku. Żądania te uznały za swoje inne zakłady, które przyłączyły się do protestu – utworzono Ogólnomiejski Komitet Strajkowy z siedzibą w stoczni im. Warskiego.

Szczecin ogarnął strajk powszechny. OKS stał się realną władzą – za jego zgodą funkcjonowała komunikacja miejska, służba zdrowia, piekarnie i ciepłownie. Robotników w komitecie strajkowym wspomagało kilku pracowników umysłowych, pełniących role doradców. To pod ich wpływem w odezwie do mieszkańców komitet prosił o zachowanie spokoju, aby nie dopuścić do zajść ulicznych i grabieży. Skierowano też rezolucję do milicji i ulotkę do żołnierzy, w której podkreślano, że protest nie jest wymierzony przeciwko państwu czy ustrojowi, lecz ma charakter ekonomiczny. Tekst zawierał jednak także ocenę sytuacji w kraju. Klasa robotnicza – twierdzili strajkujący – jest traktowana jak nieświadoma niczego masa, przeznaczona jedynie do podporządkowania się odgórnym zarządzeniom. „Nie chcemy pracować w atmosferze niedopowiedzeń, nie chcemy być utrzymywani w niewiedzy o losach naszej ojczyzny, którą razem budujemy i za którą razem jesteśmy odpowiedzialni. (...) Chcemy doprowadzić do stanu, gdzie obywatel będzie mógł rzeczywiście decydować o losach swego Kraju i nie będzie więcej trzymany w nieświadomości przez garstkę nieodpowiedzialnych ludzi”. Można w tych słowach odnaleźć to samo poczucie godności i obywatelskiej odpowiedzialności, które w pełni ujawni się w 1980 roku.

Z uwagi na skalę protestu i jego zorganizowany charakter władze wojewódzkie podjęły 19 grudnia formalne rozmowy z delegatami OKS. Był to pierwszy przypadek negocjacji pomiędzy rządzącymi a rządzonymi w historii Polski komunistycznej. Sam fakt, że do nich doszło, był zwycięstwem robotników, oznaczał uznanie ich niezależnej reprezentacji (w przeciwieństwie do wydarzeń Gdyni, gdzie przedstawicielstwo protestujących zostało aresztowane). Po dwudniowych negocjacjach podpisano protokół wspólnych „Ustaleń”. Szczecińskim władzom udało się wszakże doprowadzić do rozbrojenia najważniejszych żądań – kwestia związkowa została załatwiona obietnicą usprawnienia działalności CRZZ, a sprawę podwyżki cen przekazano do władz centralnych. Zgodzono się jedynie na gwarancje bezpieczeństwa dla uczestników strajku i zapłatę za dni strajkowe. OKS odrzucił ugodę w takim kształcie. Zdecydowano się kontynuować okupację stoczni, choć część załogi ją opuściła. Przywództwo przejął radykalnie nastawiony 37-letni ślusarz Edmund Bałuka, ale strajk miał się już ku końcowi – przerywały go kolejne szczecińskie zakłady. Wpływ na to miało nie tylko wyczerpanie robotników, ale i wiadomość o zmianie u steru rządów. Do stoczni przyjechał jeszcze minister przemysłu maszynowego. Rozmowy – co stanowiło ważny precedens – prowadzono na terenie zakładu i transmitowano przez radiowęzeł, jednak nie przyniosły one żadnych rezultatów. 22 grudnia stocznia im. Warskiego, otoczona przez kordon milicji i kutry wojskowe, przerwała strajk.

Ludzie mieli poczucie klęski – nie udało się uzyskać obniżki cen ani niezależności dla związków zawodowych, nie pociągnięto do odpowiedzialności winnych grudniowej masakry. Władze nie realizowały nawet ustaleń z 20 grudnia. Po miesiącu szczecińscy stoczniowcy podjęli więc protest na nowo; zapalnikiem były kłamliwe informacje w prasie o rzekomych zobowiązaniach produkcyjnych. 22 stycznia stanął „Warski”. Sceneria początku tego strajku przypomina obrazy z gdańskiego sierpnia 1980. Gdy robotnicy zgromadzili się przed budynkiem dyrekcji, na czoło wysunął się Edmund Bałuka, który z dachu kiosku wezwał do podjęcia strajku okupacyjnego. Odwiódł ludzi od wyjścia na ulice, polecił zamknięcie bram stoczni i wybór delegatów do komitetu strajkowego. Utworzono straż robotniczą, wprowadzono zakaz picia alkoholu.

W organizacji styczniowego strajku dało o sobie znać doświadczenie zdobyte w grudniu. Demokratycznie wybrany 38-osobowy komitet strajkowy był bardziej reprezentatywny – obradował stale, miał też inteligenckich doradców. Jego energicznym przewodniczącym był Bałuka, dysponujący talentami trybuna ludowego. Zakres postulatów obejmował te same kwestie, co w grudniu, ale ich liczbę ograniczono do dwunastu. Mniej było punktów ogólnikowych, więcej konkretnych oczekiwań, opatrzonych terminami realizacji. Punkt pierwszy stanowiło żądanie obniżki cen, drugi dotyczył demokratycznych wyborów nowych władz w zakładowych organizacjach partyjnych, związkowych i radach robotniczych. Stoczniowcy znowu więc domagali się niezależności dla związków zawodowych, tym razem w politycznie utemperowanej formule oddolnej reformy istniejących struktur. Zrealizowania tego postulatu miała pilnować komisja robotnicza o sprecyzowanych kompetencjach.

Do stoczni rychło przyłączyło się kilkadziesiąt innych zakładów Szczecina. Ich przedstawiciele przyjechali do „Warskiego” z propozycją powołania Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego, ale stoczniowcy nie chcieli eskalować protestu, licząc na podjęcie rozmów. Tym niemniej pracownicy pozostałych przedsiębiorstw traktowali stocznię jako centrum protestu. Miasto ponownie objął strajk powszechny. Komitet strajkowy nie czekał biernie na rozwój wydarzeń. Z pomocą doradców napisał list otwarty do Edwarda Gierka, w którym oskarżył lokalny aparat o sprowokowanie protestu, deklarując poparcie dla „odnowy” proklamowanej przez nowego przywódcę partii i państwa. Wydano też odezwę do mieszkańców Szczecina, tłumacząc przyczyny i cele akcji strajkowej. Już pierwszego dnia dyrekcja podjęła rozmowy z komitetem; zagwarantowano bezpieczeństwo strajkującym, obiecano odwołanie kłamliwych informacji i zgodę na działalność Komitetu Robotniczego, który miał dopilnować po zakończeniu strajku realizacji postulatów. Przyjęto także żądanie przeprowadzenia nowych wyborów do stoczniowych instancji związkowych i Rady Robotniczej, namiastki samorządu pracowniczego. Nie było zgody natomiast na takie wybory w organizacji partyjnej i młodzieżowej ani na obniżkę cen. Negocjacje przerwano.

Impas przełamał trzeciego dnia strajku Edward Gierek, który wraz z premierem Jaroszewiczem, ministrami spraw wewnętrznych i obrony (Wojciech Jaruzelski) oraz innymi oficjelami (był wśród nich sekretarz Komitetu Centralnego partii Kazimierz Barcikowski, który w 1980 roku będzie prowadził negocjacje w Szczecinie), niespodziewanie przybył 24 stycznia do stoczni. Fakt, że w strajkującym zakładzie pojawił się sam szef partii, zrobił na ludziach wrażenie, ale spotkanie z przedstawicielami załogi nie miało nic wspólnego z reżyserowanymi spektaklami, jakie w PRL zastępowały życie publiczne. Był to autentyczny dialog między najwyższymi władzami a reprezentacją społeczną, w którym strona komunistyczna musiała wysłuchać racji robotników i – przynajmniej częściowo – je zaakceptować. Niezwykła rozmowa trwała dziewięć godzin – od godziny 18 do 3 nad ranem. Rozpoczął ją Bałuka, przedstawiając listę postulatów. Wtórowali mu inni robotnicy, którzy otworzyli obszerny katalog żalów i żądań. Narzekano na warunki pracy, na drożyznę i niskie płace, na powszechne marnotrawstwo i biurokrację. Domagano się gwarancji bezpieczeństwa i przestrzegania prawa przez milicję, ukarania winnych strzelania do robotników, prawa do strajku. Większość występujących deklarowała wiarę w dobre intencje nowego kierownictwa – mało kto formułował oceny bardziej generalne, dotyczące całego systemu władzy. „Czy potrzeba przelewu krwi, aby zmienić Komitet Centralny i rząd?” – pytał jeden ze stoczniowców. Nie otrzymał odpowiedzi.

Rozmowa przebiegała przy otwartej kurtynie. Na sali było kilkunastu dziennikarzy prasy centralnej i lokalnej, ekipa telewizyjna i radiowa. Co ważniejsze, całe spotkanie było transmitowane przez stoczniowy radiowęzeł, kontrolowany przez strajkujących. Dzięki temu tysiące ludzi w stoczni i poza ogrodzeniem słyszało argumenty obu stron i obietnice złożone przez władze. Gierek zdecydowanie odrzucił żądanie obniżki cen, ale zgodził się na nowe wybory do organizacji zakładowych i postrajkową Komisję Robotniczą; obiecał też zwolnienie aresztowanych i nierepresjonowanie uczestników protestu, który uznał za legalny. Jego zręczne, niestroniące od demagogii wystąpienie przekonało stoczniowców – zgodzili się zakończyć strajk mimo niezrealizowania podstawowego postulatu. Żadnego porozumienia nie podpisano. Uzgodnienia na koniec tylko zrekapitulował ustnie Bałuka. I podsumował: „My się, panowie, koledzy, towarzysze, weźmiemy za pracę. To jedno, co potrafimy chyba najlepiej. Strajkować nie umiemy jeszcze!”.

Samokrytyczna opinia robotniczego przywódcy była uzasadniona tylko częściowo. To prawda, że strajk styczniowy nie przyniósł trwałego sukcesu, jakim byłaby realizacja postulatów – większość obietnic Gierka okazała się pusta. Próba naprawy struktur związkowych została udaremniona przez aparat, przywódcy protestu wyeliminowani, winni masakry grudniowej nie zostali ukarani. Rozmowa szefa partii ze stoczniowcami Szczecina tworzyła jednak nową jakość w relacjach między rządzącymi w Polsce komunistami a społeczeństwem. Wraz z grudniową odsłoną szczecińskiego strajku były to pierwsze w historii PRL negocjacje autentycznych przedstawicieli robotników z rządem. Zmiany na szczytach władzy uświadomiły robotnikom ich potencjalną siłę, dały poczucie, że z roli podwładnego mogą stać się partnerem, że mają prawo głosu we własnych sprawach. A jeśli podejmą sprzeciw w sposób przemyślany i zorganizowany, to mogą zmusić rządzących do wysłuchania swoich żądań bez składania daniny krwi.

Prosto ze Szczecina I sekretarz PZPR pojechał wraz ze swoją ekipą do Gdańska. W Trójmieście wybuchały krótkotrwałe strajki, atmosfera była równie podminowana jak na Pomorzu. Spotkanie w Radzie Narodowej z wybranymi pracownikami przemysłu okrętowego zostało starannie przygotowane, a mimo to partyjni przywódcy musieli wysłuchać podobnej porcji zarzutów i skarg jak w stoczni im. Warskiego. Stocznię Gdańską reprezentowali m.in. Lech Wałęsa i Anna Walentynowicz. Wbrew legendzie umacnianej przez następne lata w propagandzie na zręczne końcowe pytanie Gierka pod adresem robotników: „No to jak, pomożecie?” w odpowiedzi nie zabrzmiało chóralne „Pomożemy!”, tylko umiarkowane oklaski. Ludzie nie byli skłonni w ciemno poprzeć nowego władcy.

■

Na doświadczeniach grudnia 1970 i stycznia 1971 ukształtowało się pokolenie działaczy robotniczych, którzy dziesięć lat później staną na czele Solidarności. W strajkach tej zimy i podczas nocnej debaty z kierownictwem partii w Szczecinie żywo uczestniczyli między innymi Marian Jurczyk, Kazimierz Fischbein, Stanisław Wądołowski – będą oni kierować strajkiem i negocjacjami z rządem w 1980 roku (nękany przez bezpiekę Bałuka uciekł z kraju w 1973 roku). Uderzająca jest również kontynuacja programowa – żądanie niezależności dla związków zawodowych, choć stawiane mało precyzyjnie i niekonsekwentnie, stanowiło jeden z czołowych postulatów już w Grudniu ’70. W Sierpniu ’80 podjęto je na nowo – w znacznie dojrzalszej formie i z większą determinacją. W dniach rewolty grudniowej zahartowało się także wielu przywódców robotniczych z Gdańska. Obok Lecha Wałęsy, członka Komitetu Strajkowego Stoczni Gdańskiej im. Lenina, aktywna była także Anna Walentynowicz. W demonstracjach brali udział Andrzej Gwiazda i Bogdan Lis, by wymienić tylko najbardziej znanych sierpniowych liderów. Dla nich wszystkich wydarzenia 1970 roku były formatywnym doświadczeniem osobistym i politycznym.

Grudzień ’70 to z jednej strony moment obnażenia represyjnej istoty systemu, z drugiej – ważny etap na drodze do robotniczej emancypacji. Rewolta 1970/1971 nie przyniosła trwałych rezultatów w postaci demokratyzacji systemu politycznego ani utworzenia niezależnej organizacji pracowniczej, ale jej doświadczenia nie poszły na marne. Trudno uznać za przypadek, że ruch sierpniowy rozpoczął się i umocnił w dwóch ośrodkach grudniowego buntu: gdańskiej stoczni im. Lenina i szczecińskiej stoczni im. A. Warskiego. W tych ośrodkach pamięć o klęsce tamtego protestu była najżywsza. Toteż w sierpniu nie powtórzono pierwszej fazy buntu z 1970 roku, jaką były demonstracje uliczne, które skończyły się ofiarami śmiertelnymi, gwałtownymi starciami z milicją i niszczeniem gmachów publicznych. Od początku podjęto strajki okupacyjne, nie wychodząc poza bramy zakładów. Akcję strajkową skupiono pod kierownictwem sprawnie działających Międzyzakładowych Komitetów Strajkowych, które przejęły realną władzę w miastach Wybrzeża, tak jak szczeciński Ogólnomiejski Komitet Strajkowy w 1970 roku. Lekcję Grudnia widać też w całkowicie transparentnych negocjacjach z rządem. Odbywały się one na terenach okupowanych stoczni, prowadzili je pełnomocni przedstawiciele strajkujących. Od początku byli świadomi, że najważniejszym postulatem jest utworzenie niezależnych związków zawodowych, bo tylko to daje gwarancje realizacji innych żądań. Nauczyły ich tego obietnice złożone przez ekipę Edwarda Gierka, które pozostały w sferze propagandowej retoryki.

Odsłona druga – komitety samoobrony społecznej

W przeobrażeniu robotniczego buntu w ruch pracowniczych i obywatelskich rewindykacji, jakie nastąpiło w następnej dekadzie, wielki udział miała niepokorna inteligencja. Środowiska opozycyjne, rozbite w 1968 roku, milczały w czasie grudniowego kryzysu. To się nie mogło powtórzyć. Następna próba nadeszła po protestach w czerwcu 1976 roku, które zostały brutalnie stłumione za pomocą milicyjnych pałek – na ich uczestników czekały „ścieżki zdrowia”, czyli szpaler bijących milicjantów, wyrzucenie na bruk i wieloletnie wyroki więzienia. Przeciwnicy systemu wywodzący się z różnych kręgów: niezależni harcerze, eksmarksiści, tzw. komandosi z Marca ’68, liberalni pisarze i studenci, pospieszyli ze wsparciem dla ofiar represji. Akcja ta wykroczyła poza stosowaną dotąd praktykę protestacyjnych listów otwartych i przybrała wymiar konkretnej pomocy materialnej, prawnej oraz lekarskiej oferowanej ludziom, których komunistyczne państwo usunęło poza nawias społeczeństwa. Jej motorem była harcerska Gromada Włóczęgów, a także młodzież z Klubu Inteligencji Katolickiej w Warszawie i dawni komandosi.

Kampania pomocy objęła miasta, w których zakres represji był największy: Ursus, Radom i Płock. Zaangażowana w nią młodzież nakłoniła opozycjonistów starszej daty do wspólnego powołania niezależnej instytucji, która miała patronować prowadzonej już od wielu tygodni akcji. Powstanie Komitetu Obrony Robotników 23 września 1976 roku stanowiło moment przełomowy w historii oporu wobec komunizmu, decydujący krok na drodze od żywiołowego buntu do dojrzałej, świadomej swoich celów opozycji. KOR stworzył matrycę działań niezależnych, którą stosowały z powodzeniem grupy opozycyjne powstałe w latach następnych: Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela, Studenckie Komitety Solidarności, Komitety Samoobrony Chłopskiej, Towarzystwo Kursów Naukowych, Ruch Młodej Polski, Wolne Związki Zawodowe i inne. Mimo ideowej różnorodności i pewnej rywalizacji w gruncie rzeczy wszyscy „niepokorni” deklarowali podobne cele i posługiwali się takimi samymi metodami.

Pierwszą zasadą działania zaproponowaną przez KOR była jawność – jego założyciele wystąpili pod własnym nazwiskiem przeciwko bezprawnym praktykom władz. Korowska strategia opozycji w granicach prawa zakładała, że należy unikać tworzenia konspiracji i nie naruszać przepisów kodeksu karnego, ale brać na serio prawo, Konstytucję PRL, domagając się ich przestrzegania. Punktem wyjścia nie była określona ideologia, lecz kwestie tak podstawowe, jak obrona ludzi przed prześladowaniami. Toteż akcje KOR w ich społecznym wymiarze cechowała apolityczność, podziały i spory ideowe odsunięto na bok. Od ideologicznych sztandarów i programów politycznych istotniejsza była działalność na rzecz praw człowieka tu i teraz. Skupiono się na konkretnych, osiągalnych celach społecznych – takich jak uwolnienie więźniów politycznych, pomoc ludziom prześladowanym, rzetelna informacja o represjach, walka o warunki pracy i płacy. Budowanie niezależnych instytucji służyło wszelako celom szerszym, były one zalążkiem społeczeństwa obywatelskiego w Polsce.

W 1976 roku opozycja odwróciła wektor swego oddziaływania. Głównym adresatem jej działań i apeli była nie (jak dotąd) władza, ale społeczeństwo, które zachęcano do obywatelskiej aktywności. Grupy niezależne same dawały przykład, jak można korzystać ze swoich praw, nie czekając na zezwolenie. Zasadę wolności słowa realizowały, wydając prasę i książki poza zasięgiem cenzury, korzystały ze swobody zrzeszania się, zakładając komitety samoobrony i związki zawodowe, a z prawa do informacji – przekazując zagranicznym mediom wiadomości o represjach i protestach. Ideę uniwersytetu wolnego od politycznej kontroli, rozpowszechniającego nieocenzurowaną wiedzę i prowadzącego nieskrępowane badania, urzeczywistniały wykłady i seminaria TKN. Odpowiedzią na dyktaturę partii miała być samoorganizacja społeczna, sieć alternatywnych wobec świata PRL instytucji, tworząca przyczółki obywatelskiego nonkonformizmu. Szło więc nie tyle o zmianę systemu politycznego, co o przemianę społeczeństwa, o przekształcenie „zjadaczy chleba” w obywateli. Zorganizowane społeczeństwo, które stanie się podmiotem życia publicznego, będzie mogło wymóc na władzy reformy, zwiększające zakres wolności.

Obowiązywała żelazna reguła solidarnej obrony uczestników ruchu, zgodnie z zasadą, że ważniejsi są ludzie niż hasła czy programy. Od początku odrzucano używanie przemocy w jakiejkolwiek formie. Stąd niechęć w tym środowisku do demonstracji ulicznych, które niosły ryzyko gwałtownych zamieszek i przelewu krwi – doświadczenie Grudnia ’70 odegrało tu z pewnością istotną rolę. Obok listów otwartych, apeli i petycji najmocniejszym środkiem nacisku były głodówki, zaczerpnięte z ruchu nieposłuszeństwa obywatelskiego, który zapoczątkował Mahatma Gandhi.

Uczestników opozycji demokratycznej cechował etyczny radykalizm postaw, który Vaclav Havel określił jako „życie w prawdzie”. Oznaczało to przede wszystkim nie kłamać, nie brać udziału w peerelowskim teatrze życia publicznego, takim jak wybory czy pochody pierwszomajowe, nie udawać wiary w potiomkinowską wioskę socjalistycznej demokracji. Moralnemu maksymalizmowi towarzyszyło wszakże polityczne umiarkowanie. Opozycja lat 70. nie podjęła przygotowań do obalenia ustroju na drodze rewolucyjnej, uznając to za nierealne wobec potęgi Związku Radzieckiego i jego kontroli nad Polską. Początkowo szło po prostu o uwolnienie ludzi z więzień, zaprzestanie łamania prawa przez milicję itp. Potem, wraz z przekształceniem się KOR w Komitet Samoobrony Społecznej „KOR” w 1977 roku, domagano się ograniczonej demokratyzacji: nieprześladowania działaczy opozycji, tolerancji dla wydawnictw niezależnych, swobody działalności pracowniczej, organizowania się w związki zawodowe itp. Z biegiem lat i rozwoju opozycji jej postulaty coraz bardziej się generalizowały i wyostrzały, by w lipcu 1980 roku objąć radykalną zmianę systemu gospodarczego, równouprawnienie gospodarki chłopskiej, podstawowe prawa obywatelskie zagwarantowane w Międzynarodowych Paktach Praw Człowieka, wolne związki zawodowe, prawo do strajku, swobodę zrzeszania się, zniesienie cenzury, swobodę działania opozycji i niezawisłość sądów. Program ten niemal w całości podejmie ruch Solidarności. Solidarność przejęła również od KSS „KOR” regułę zmian ewolucyjnych, odrzucenie drogi rewolucji oraz gotowość do kompromisu z władzą.

Ruch opozycyjny skupiał nie więcej niż kilka tysięcy ludzi w całej Polsce, ale jego społeczne oddziaływanie wykraczało poza te skromne liczby i bezpośredni wpływ. Samo istnienie ośrodków opozycji stanowiło przekaz symboliczny, kształtujący postawy i zachęcający do krytycznej refleksji nad rzeczywistością polityczną. Siłę przekazu wydawanych w niewielkich przecież nakładach nieocenzurowanych pism wzmacniały rozgłośnie polskie na Zachodzie – Radio Wolna Europa i inne. Powszechnie słuchane (mimo zagłuszania) informowały o niezależnych inicjatywach w kraju, pokazując, że można wyjść z kredowego koła bierności. Ludzie, którzy się na to odważyli: Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski, Antoni Macierewicz, Adam Michnik, Mirosław Chojecki i inni, torowali drogę następnym niepokornym.

Kluczowe osiągnięcie opozycji przedsierpniowej stanowiło przełamanie izolacji między kręgami intelektualnych kontestatorów a niepokornymi grupami robotniczymi. Punktem zwrotnym w tej mierze było zawiązanie Komitetu Obrony Robotników, będące zarazem aktem politycznym i etycznym. Jak wskazuje Ireneusz Krzemiński, zaangażowanie profesorów, pisarzy i studentów na rzecz zwykłych ludzi zmieniło obraz inteligencji w oczach robotników. Przekonanie, że elita intelektualna może się spierać z władzą, jak w 1968 roku, ale w istocie stanowi część establishmentu, ustąpiło miejsca opinii bardziej zróżnicowanej, dostrzegającej, że przynajmniej część inteligencji potrafi przeciwstawić się partii w interesie społecznym. Zmiana świadomości otworzyła drogę do współdziałania. Na tym polu najwięcej zdziałali działacze Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR” – Bogdan Borusewicz, Henryk Wujec, Jan Lityński, Helena Łuczywo, Ludwika Wujec, Józef Śreniowski, Dariusz Kupiecki – wydający od 1977 roku pismo „Robotnik”. Potrafili oni nawiązać kontakty z pracownikami wielkich zakładów przemysłowych, wzbudzić ich zaufanie i stworzyć sieć kolportażu pisma, która rozpowszechniała także ideę pokojowej walki o prawa związkowe. Były to grupy niewielkie, ale kształtujące opinie szerszych środowisk i dysponujące potencjałem przywódczym. W kręgu oddziaływania pisma znaleźli się m.in. dwaj młodzi robotnicy z zakładów w Ursusie – Zbigniew Bujak i Zbigniew Janas. W efekcie pod koniec lat 70. ukształtowało się kilka niezależnych środowisk robotniczych, których bezpiece nie udało się agenturalnie opanować ani rozbić. Nie było przypadku w tym, że najsilniejsze z tych środowisk powstało w Gdańsku.

Hasło tworzenia Wolnych Związków Zawodowych jako pierwszy rzucił w lutym 1978 roku Kazimierz Świtoń z Górnego Śląska. Mało kto wówczas wierzył, że w komunistycznym państwie uda się założyć niezależne od partii organizacje pracownicze. Nawet Jacek Kuroń uważał, że opozycyjne środowiska robotnicze są na to jeszcze za słabe i Służba Bezpieczeństwa rozbije zalążki ruchu. Losy Świtonia i jego kolegów z Komitetu Założycielskiego WZZ w Katowicach potwierdzały te obawy. Bezpardonowy atak bezpieki sparaliżował niemającą szerszego zaplecza grupkę górnośląskich opozycjonistów. Zaszczuci zrezygnowali z działalności bądź, jak Świtoń, trafili do więzienia. Przed długoletnim wyrokiem uratowała go kampania KOR.

Gdy wkrótce potem pojawił się projekt założenia WZZ w Gdańsku, przyjęto go w KOR bez entuzjazmu. Pomysłodawcą był Krzysztof Wyszkowski, zatrudniony jako stolarz w spółdzielni mieszkaniowej, a przy tym koneser literatury i erudyta. Przywódca trójmiejskiej opozycji Borusewicz uważał, że najpierw trzeba zorganizować silną grupę, a dopiero potem ogłaszać jej istnienie, zgodnie z zasadą: „najpierw potencjał, potem szyld”. Redakcja „Robotnika”, do której się zwrócił Wyszkowski, też miała wątpliwości. „Baliśmy się pustych inicjatyw, czegoś, za czym nic się nie kryje” – wspomina Lityński. Inicjatywę wsparł jednak Kuroń, doceniając siłę hasła wolnych związków jako naturalnego programu robotniczej emancypacji. 29 kwietnia 1978 roku, w przeddzień tradycyjnego Święta Pracy, ogłoszono deklarację Komitetu Założycielskiego Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża. Domagano się w niej prawa do zakładania niezależnych od władzy organizacji związkowych. Stwierdzano, że oficjalne związki zawodowe są przedłużeniem PZPR i narzędziem wyzysku, a robotnicy, inżynierowie i urzędnicy powinni tworzyć niezależne przedstawicielstwa pracownicze; „społeczeństwo musi wywalczyć sobie prawo do demokratycznego kierowania swoim państwem”. Tekst wydrukowano w kilkudziesięciotysięcznym nakładzie w „Robotniku”, można też go było usłyszeć w Radiu Wolna Europa.

Deklarację podpisali współpracujący z KSS „KOR” inżynier Andrzej Gwiazda, wyrzucony ze Stoczni Gdańskiej spawacz Antoni Sokołowski oraz Wyszkowski. Chorego na pylicę Sokołowskiego władze kupiły wysokim odszkodowaniem; szybko odciął się od WZZ. Na jego miejsce wszedł młody malarz okrętowy ze stoczni Edwin Myszk. Wycofał się także Wyszkowski, który zajął się wydawaniem dzieł Gombrowicza poza cenzurą. Jednak idea niezależnych związków chwyciła. Buntownicze tradycje Trójmiasta sprzyjały temu znacznie bardziej niż Katowice – matecznik szefa partii Edwarda Gierka. „Pewne sprawy były w Gdańsku i Gdyni zupełnie oczywiste. Nie trzeba było wyjaśniać, co to jest za system. Nie trzeba było tłumaczyć, co to jest cenzura. Wszyscy bowiem w grudniu 1970 roku widzieli, co działo się na ulicach, a co ukazywało się w gazetach, radio i telewizji” – opowiadał Borusewicz.

Impulsem dla rozwoju grupy było aresztowanie Błażeja Wyszkowskiego, brata Krzysztofa, czynnego w WZZ i Studenckim Komitecie Solidarności, a przy tym żeglarskiego mistrza świata i olimpijczyka. Pobity przez milicję i skazany na dwa miesiące za „stawianie oporu władzy”, podjął w maju 1978 roku w areszcie bezterminową głodówkę. Wsparli go koledzy z opozycji. Pojawiły się tysiące ulotek, zorganizowano modlitwy w Bazylice Mariackiej oraz głodówkę solidarnościową z udziałem Borusewicza i Krzysztofa Wyszkowskiego. Sprawa Wolnych Związków Zawodowych zyskała dzięki temu rozgłos, a ich organizatorzy wiedzieli, że mogą na sobie polegać.

Gdańszczanie udowodnili, że potrafią się obronić przed atakiem władz. Zyskali też nowych sympatyków. Jeszcze w trakcie głodówki do WZZ dołączył Lech Wałęsa. Zaczął od krytyki. „Głodówka tylko nas osłabia, lepiej wysadzać w powietrze komendy milicji” – twierdził. Przyszły laureat Nagrody Nobla szybko dał się jednak przekonać do pokojowej strategii i wziął się za rozdawanie ulotek. Jako jeden z liderów strajku grudniowego, wyrzucony ze Stoczni Gdańskiej w 1976 roku za pomstowanie na partię i oficjalne związki zawodowe, był dla ruchu istotnym wzmocnieniem. Podobnie jak Anna Walentynowicz, suwnicowa ze stoczni, ciesząca się w zakładzie dużym autorytetem. W działalność WZZ zaangażowali się także pielęgniarka Alina Pieńkowska, technik Andrzej Bulc, monter ze stoczni im. Lenina Andrzej Kołodziej, studentka Politechniki Gdańskiej Maryla Płońska i inni.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Proletariusze wszystkich zakładów, łączcie się!

Dostępne w wersji pełnej

Samoograniczająca się rewolucja

Dostępne w wersji pełnej

Polska Solidarności

Dostępne w wersji pełnej

Samorządna Rzeczpospolita

Dostępne w wersji pełnej

W więzieniu i w podziemiu

Dostępne w wersji pełnej

Linia walki i porozumienia

Dostępne w wersji pełnej

W samo południe

Dostępne w wersji pełnej

Zakończenie

Dostępne w wersji pełnej

Wykaz skrótów

Dostępne w wersji pełnej

Propozycje dalszych lektur

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia prac wykorzystanych

Dostępne w wersji pełnej