Pawłowi

Wstęp

Niektóre hale były ceglane, doświetlone od góry oknami w żelaznym obramowaniu, pamiętające czasy niemieckie, stocznię Schichaua, lata Wolnego Miasta. Inne, późniejsze, powojenne – betonowe. Ogromne przestrzenie, w których robotnicy uwijali się przy maszynach. Rano do pracy płynęły potoki ludzi. Stocznia Gdańska była jak miasto, pracowało w niej kilkanaście tysięcy robotników, majstrów, inżynierów, urzędników. Od historycznej Bramy nr 2, tej gdzie w grudniu 1970 roku padły strzały w stronę strajkujących, do najdalszej hali na wyspie Holm szło się około dwudziestu minut.

Po tym rozległym terenie wędrowałam w towarzystwie stoczniowców, którzy na moją prośbę wskrzeszali z pamięci dawną topografię. Pokazywali, gdzie mieściły się wydziały kadłubowe (to największe hale), gdzie silnikowe, gdzie wyposażeniowe. Niedaleko trzeciej bramy, tej najbliższej stacji trójmiejskiej kolejki, znajdowało się Biuro Konstrukcyjne. Inżynierowie chodzili w białych fartuchach, a robotnicy w szaroniebieskich kombinezonach, łatwo było odróżnić, kto jest kto. Z okien kolejki widać też było halę koncertową. Nad wszystkim kołysały się żurawie dźwigów, cały czas w ruchu, i wszędobylskie mewy.

Pomiędzy zabudowaniami ciągnęły się schludne alejki, rosły drzewa, krzewy, trawa i ludzie o nie dbali. Niektórzy sadzili kwiaty, żeby milej było sobie posiedzieć na słońcu, gdy mieli przerwę w robocie. „I proszę nie zapominać – apelował jeden z dawnych stoczniowych inżynierów – że w stoczni produkowano nie tylko bohaterów, ale także statki”. Wzdłuż długiego kanału dzielącego stocznię na pół kadłuby stały jeden za drugim – w szeregu. Można było po nich przejść, nie schodząc na ląd.

Tuż przy Bramie nr 2 znajdowała się przychodnia oraz stołówka, a kilkaset metrów w głąb nieduży budynek BHP ze zradiofonizowaną salą konferencyjną oraz okazała siedziba dyrekcji. Pomiędzy nimi rozciągał się spory zadrzewiony plac. To właśnie miejsce przez ponad dwa tygodnie Wielkiego Strajku w sierpniu 1980 roku stało się najważniejszą przestrzenią, główną sceną dziejącego się historycznego dramatu.

„Nikt nie może być wolny inaczej jak tylko wśród równych sobie – pisała Hannah Arendt w rozważaniach o rewolucji. – [...] Powodem owego nacisku położonego w greckiej myśli politycznej na wzajemną więź wolności i równości było rozumienie wolności jako czegoś, co manifestuje się w pewnych (bynajmniej nie wszystkich) działaniach człowieka, które mogą się pojawić i zdobyć realność tylko wówczas, gdy inni ludzie widzą ją, osądzą i zapamiętają. Życie człowieka wolnego wymagało obecności innych. Wolność potrzebowała miejsca, w którym ludzie mogliby się zejść razem: agory, rynku albo polis – czyli właściwej przestrzeni politycznej”[1]. Stoczniowy plac, potem sala BHP, wypełnione setkami strajkujących, a także wspierającymi ich ludźmi, przybywającymi coraz liczniej z całej Polski, stały się agorą wolnych i równych. Na dodatek obserwowaną na gorąco przez media całego demokratycznego świata, co sprawiło, że inne strajki, w tym wielki protest rozgrywający się równolegle w Szczecinie, nie zaistniały w masowej wyobraźni. Wzajemne poznawanie się, dzielenie doświadczeniami, budowanie nowych więzi na stoczniowej agorze wyzwoliło energię i dało początek wielkiemu ruchowi społecznemu, który, niemal od dnia swych narodzin, fascynował i nadal fascynuje badaczy na świecie. Podobnie jak pytanie, czy strajk był początkiem rewolucji, czy też – jak nazwała ją Jadwiga Staniszkis – „samoograniczającej się” rewolucji[2]. Niezależnie od wszelkich definicji, cechą konstytutywną, nadającą taki właśnie wymiar historycznemu zdarzeniu jest, jak dostrzegła Hannah Arendt, ludzka zdolność do zaczynania nowych rzeczy[3]. A Wielki Strajk, którego centrum stała się Stocznia Gdańska, zakończony umową z władzą, zapoczątkował zmianę – zmienił Polaków oraz tory polskiej historii w sposób i w tempie, którego nikt się nie spodziewał.

Ten rewolucyjny gejzer miał wiele źródeł. Każde wydarzenie zaczyna się też „gdzieś”. Opowieść o zdarzeniu społecznym musi być siłą rzeczy wielowątkowa i występuje w niej wielu bohaterów. Tak było i w tym wypadku. Szukałam odpowiedzi na pytanie, dlaczego strajk wybuchł z taką siłą właśnie w Trójmieście oraz jak przeobrażał jego uczestników, mieszkańców Wybrzeża, a potem ludzi w całym kraju. Czy strajkujący, którzy zmusili rządzących państwem do podpisania porozumienia, wyszli z rzeczywistym poczuciem wygranej. Czy władze, które musiały przyjąć warunki dyktowane przez strajkujących, spodziewały się nadchodzącej zmiany. Świadomie unikam tu słowa robotnicy, ponieważ za strajkiem stali ci wszyscy, którzy pragnęli nowego.

Placu rozciągającego się pomiędzy budynkiem dyrekcji, salą BHP a historyczną Bramą nr 2 już nie ma. Nie ma też stoczni, którą widać w tle na zdjęciach dokumentujących Wielki Strajk w sierpniu 1980 roku. W 2015 roku dawną przestrzeń agory przecina asfaltowa droga, a o stoczni przypominają pojedyncze, wyniosłe, ale martwe dźwigi i opuszczone hale fabryczne. Zmieniła się i zmieniać będzie topografia miejsca, ale pozostała pamięć – „o tych dniach pełnych nadziei / Pełnych rozmów i sporów gorących / O tych nocach kiepsko przespanych / Naszych sercach mocno bijących”[4].

■

Istnieje wiele opracowań próbujących wyjaśnić fenomen buntu społecznego, z którego wyrósł ruch „Solidarności”. Pierwszym badaczem, który na gorąco poświęcił mu duży projekt badawczy i napisał o nim książkę, był Alain Touraine (Solidarność. Analiza ruchu społecznego 1980–1981, 1989). Jadwiga Staniszkis (Samoograniczająca się rewolucja, 1983, polskie wyd. 2010) zwróciła uwagę na fakt, że latem 1980 roku opozycja stojąca na czele strajku podjęła z władzami grę i od razu dokonała samoograniczenia żądań. Krzysztof Nowak (Działania społeczne i problem prawomocności ładu społecznego. Trzy modele kryzysu legitymizacyjnego, 1984) analizował istotny problem wzajemnych relacji protestujących i władzy politycznej, które – według badacza – w wyniku strajków w 1970 roku zaowocowały wzmocnieniem władzy, a w 1980 roku ją osłabiły. Analizą „Solidarności” w ujęciu nowych ruchów społecznych zajął się David S. Mason (Solidarity as a New Social Movement, 1989). Roman Laba (The Roots of Solidarity. A Political Sociology of Poland’s Working-Class Democratization, 1991) dostrzegł, że idea wolnych związków zawodowych, choć propagowana przez opozycję demokratyczną, wypłynęła z doświadczenia robotników w roku 1970. Z kolei Lawrence Goodwyn (Jak to zrobiliście? Powstanie Solidarności w Polsce, 1992) pokazał „Solidarność” jako punkt kulminacyjny samoorganizacji robotników i walki o swoje prawa trwającej od 1956 roku. Ireneusz Krzemiński (Solidarność. Niespełniony projekt polskiej demokracji, 1997, wyd. rozszerzone 2013) rozważał znaczenie kilku czynników uformowania się Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” jako ruchu społecznego – zawodowego, pokoleniowego, kontestacyjnego (opozycyjnego), religijnego (związanego z pielgrzymką papieską w 1979 roku i działalnością Kościoła katolickiego). Także Maryjane Osa (Solidarity and Contention. Networks of Polish Opposition, 2003) dokonała analizy kulturowych korzeni postaw opozycyjnych Polaków oraz roli narodowych tradycji i instytucji, w tym Kościoła katolickiego.

Wśród wielu opracowań historyków, które dotyczą dziejów „Solidarności”, najważniejsze miejsca zajmują: pierwsza monografia związku Solidarność 1980–1981. Geneza i historia (1983) pióra Jerzego Holzera oraz Andrzeja Friszke Rewolucja Solidarności 1980–1981 (2014). Ważny z mojego punktu widzenia był artykuł Marcina Zaremby, analizujący kryzys społeczno-gospodarczy w Polsce u schyłku dekady Gierka (Zimno, ciepło, gorąco... Nastroje Polaków od „zimy stulecia” do lata 1980, w: „Solidarność” od wewnątrz 1980–1981, 2013). Pracując nad książką, korzystałam z dziesiątków szczegółowych opracowań i opublikowanych dokumentów oraz wspomnień dotyczących działalności opozycji demokratycznej oraz przebiegu strajku w Trójmieście, których pełny wykaz znajduje się w bibliografii.

Tutaj chciałabym wymienić kilka z nich. Dziennikarska opowieść Wojciecha Giełżyńskiego i Lecha Stefańskiego Gdańsk. Sierpień 80 (1981) pisana była niemal na gorąco, bo jesienią 1980 roku, przez bezpośrednich obserwatorów strajku w Gdańsku i relacjonuje wydarzenia z perspektywy protestujących oraz władz. Książka Kto tu wpuścił dziennikarzy (1982), pod redakcją Marka Millera, to także zapis zebranych w latach 1980–1981 wspomnień kilkudziesięciu polskich dziennikarzy, którzy w sierpniu 1980 roku znaleźli się w Trójmieście. W zbiorze Sierpień ’80 we wspomnieniach (1991) pod redakcją Marka Latoszka znajdują się relacje z Wybrzeża pisane przez różnorodnych uczestników i obserwatorów strajku w odpowiedzi na apel Gdańskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Socjologicznego z listopada 1980 roku. Kolejnym ważnym źródłem są wywiady Janiny Jankowskiej z twórcami „Solidarności”, przeprowadzone w latach osiemdziesiątych i zamieszczone w książce Portrety niedokończone (2003). Korzystałam również z opublikowanych wspomnień, między innymi Lecha Wałęsy, Anny Walentynowicz, Joanny i Andrzeja Gwiazdów, Bogdana Borusewicza. Ich tytuły podaję w bibliografii. Cennymi wydawnictwami są dwa zbiory dokumentów: Gdańsk. Sierpień’80. Rozmowy (spisane na podstawie zarejestrowanych na taśmie magnetofonowej rozmów toczących się w sali BHP w czasie strajku) oraz Zapis wydarzeń. Gdańsk – Sierpień 1980. Dokumenty (1999), zebrane i opracowane przez Andrzeja Drzycimskiego i Tadeusza Skutnika.

W książce staram się wykorzystać ustalenia innych badaczy i zderzyć je z szeroką podstawą źródłową, choć ograniczoną terytorialnie do Trójmiasta, niekiedy poszerzoną do perspektywy całego ówczesnego województwa gdańskiego. Mając na uwadze istniejące prace teoretyczne poświęcone ruchom społecznym oraz prace historyczne, starałam się zbudować szczegółową monografię Wielkiego Strajku z 1980 roku.

W konstruowaniu obrazu społecznego Trójmiasta, w którym doszło do (kolejnego) buntu wobec władzy komunistycznej na wielką skalę, przydatnym narzędziem są teorie ruchów masowych. Przede wszystkim miałam na uwadze warunki ich powstawania opisane przez Neila Smelsera (Theory of Collective Behavior, 1965). Pierwszym z nich jest kontekst sprzyjający ruchom społecznym (na przykład przekazywana przez pokolenia tradycja kontestacji), także niepewność co do przyszłości społeczeństwa, nieprzejrzystość jego funkcjonowania, rozchwianie systemu norm i wartości – na przykład postęp, a potem kryzys gospodarczy (w terminologii Émile’a Durkheima: anomia społeczna). Warunkiem niezbędnym, choć samym w sobie niewystarczającym, jest pojawienie się „strukturalnego napięcia” (na przykład rozbieżności interesów ekonomicznych i szans zaspokojenia podstawowych potrzeb materialnych, dzielących klasy na upośledzone i uprzywilejowane, elity i masy, warstwy społeczne, kategorie zawodowe, grupy wiekowe). Według Smelsera muszą się pojawić, i to jest kolejny warunek, „uogólnione przekonania”. Rozbieżność interesów czy wartości musi zostać dostrzeżona, zdefiniowana, zinterpretowana, przeżyta emocjonalnie. W tle wielu ruchów społecznych odnajdujemy trzy charakterystyczne doznania: nierówności, niesprawiedliwości i deprywacji. Dlaczego ja mam gorzej niż inni? Tutaj pomocnym wyjaśnieniem jest obraz krzywej Jamesa C. Daviesa (Toward a Theory of Revolution, 1962), pokazujący, jak aspiracje i możliwości rosną przez pewien czas, aż w pewnym momencie dochodzi do nagłego rozejścia się linii. Aspiracje nadal rosną, ale możliwości już nie, lub aspiracje rosną szybciej niż możliwości. Wówczas pojawia się relatywna deprywacja – krzywa osiągnięć rozchodzi się z krzywą aspiracji. Wracając do Smelsera, kolejnym warunkiem jest zaistnienie zdarzenia inicjującego (jak protest Rosy Parks, afroamerykańskiej działaczki na rzecz praw człowieka, mieszkanki miasta Montgomery w stanie Alabama, która w 1955 roku odmówiła, w akcie nieposłuszeństwa obywatelskiego, ustąpienia w autobusie miejsca białemu mężczyźnie i została aresztowana za naruszenie przepisów o segregacji rasowej).

Dla moich rozważań istotnym punktem odniesienia były teoretyczne czynniki sprzyjające wyłanianiu się lidera protestu. Potrzeba pojawienia się lidera podkreśla bowiem siłę i znaczenie ruchu społecznego, wzmacnia go, stabilizuje, nadaje rangę. Warunki, w jakich grupa ludzi poddaje się władzy lidera, zostały opisane przez wielu socjologów i psychologów społecznych. Opieram się w szczególności na pracach Roberta K. Mertona Teoria socjologiczna i struktura społeczna (2002) oraz Bogdana Wojciszke Psychologia społeczna (2011). Dla opowieści o strajku sierpniowym inspirujące okazały się uwagi poczynione przez Elżbietę Kaczyńską w artykule na temat masowego ruchu społecznego na przełomie XIX i XX wieku oraz wzajemnego oddziaływania mas i organizacji politycznej (Organizacja i ruch masowy – doświadczenia historyczne, 2000). Pisała w nim: „Strajki stawały się coraz częstsze, brało w nich udział więcej osób, wybuchały pierwsze strajki solidarnościowe. Kiedy w 1899 r. w Warszawie zaczął się poważny, żywiołowy strajk, [...] »okazało się, że zaagitowanie socjalizmem, i to w wydaniu pepeesowym, stało się w Warszawie nagminnym, i że stoimy u progu poważnego ruchu robotniczego, wymagającego polityki dnia – postulatów realnych w imię głoszonego hasła niepodległości« [...]. Jest to niesłychanie znamienne stwierdzenie: partie odnosiły sukcesy propagandowe; rozpowszechniały radykalne hasła i swoisty sposób myślenia, ale nie były przygotowane do działań bieżących”. Zobaczyłam w tym pole do śledzenia mechanizmów społecznych w historycznej perspektywie 100 lat. Kolejną inspiracją były prace socjologów analizujących stan świadomości Polaków przed Wielkim Strajkiem i tuż po nim, a także fenomen „obywatelskiego” ruchu zapoczątkowanego w sierpniu 1980 roku. Z prac przedsierpniowych ważny dla mnie był artykuł Tadeusza Szawiela Struktura społeczna i postawy a grupy ethosowe, zaprezentowany po raz pierwszy w grudniu 1978 roku, w którym autor omówił formacyjny kształt grup opozycyjnych wobec systemu komunistycznego w Polsce, tekst księdza Józefa Tischnera, Ludzie z kryjówek, powstały w 1978 roku, do którego sam autor odwoływał się w słynnym kazaniu wygłoszonym na Wawelu w październiku 1980 roku, po powstaniu NSZZ „Solidarność”, oraz esej Stefana Nowaka System wartości społeczeństwa polskiego napisany w 1979 roku. Bardzo pomocne były, oparte na badaniach ankietowych prowadzonych przez gdańskich socjologów długo przed sierpniowymi strajkami, dwie prace Marka Latoszka: Socjalizacja w rodzinie robotniczej na przykładzie badań nad rodzinami robotników Stoczni Gdańskiej im. Lenina (1978) oraz Więzi i przejawy integracji w grupach i zbiorowościach społeczeństwa gdańskiego pod koniec lat siedemdziesiątych (1987).

Wkrótce po strajku powstał raport Polacy ’80, zespołu pod kierunkiem Mirosławy Marody, z którego czerpałam przede wszystkim informacje na temat relacji poszczególnych grup zawodowych w zakładach przemysłowych. Bardzo pomocne dla moich rozważań były teksty: Ireneusza Krzemińskiego System społeczny epoki gierkowskiej (1984) oraz Piotra Marciniaka Horyzont programowy strajków 1980 r. (1989). Pozostałe liczne prace socjologiczne wymieniam w bibliografii.

■

Główną podstawą książki są materiały archiwalne. Przy rekonstrukcji działań rządzących oraz relacji między lokalnym a centralnym ośrodkiem władzy w latach siedemdziesiątych oraz podczas strajku korzystałam z dokumentów partyjnych zgromadzonych w Archiwum Akt Nowych w Warszawie (materiały KC PZPR i cenzury) oraz w Archiwum Państwowym w Gdańsku (zespół Komitetu Wojewódzkiego PZPR, a także archiwa organizacji partyjnych poszczególnych przedsiębiorstw i instytucji). Do rekonstrukcji obrazu społecznego Trójmiasta w czasie dekady Gierka przydatne były zarówno niektóre warszawskie i gdańskie materiały partyjne, jak i dokumenty zespołu Miejskiej i Wojewódzkiej Rady Narodowej oraz Stoczni Gdańskiej (między innymi dane dotyczące zatrudnienia i dynamiki wynagrodzeń), także przechowywane w Archiwum Państwowym w Gdańsku. Sięgnęłam też do kolekcji Lecha Bądkowskiego oraz Zbigniewa Gacha – ważnych uczestników gdańskiego życia społecznego i sierpniowego strajku – znajdujących się w Bibliotece PAN w Gdańsku. W posiadaniu Instytutu Socjologii PAN jest dokumentacja pozostała po projekcie badania stylu życia, realizowanym w latach siedemdziesiątych przez zespół pod kierunkiem prof. Andrzeja Sicińskiego, między innymi wśród mieszkańców Trójmiasta. Przy opisie nastrojów społecznych bardzo przydatne były raporty Ośrodka Badania Opinii Publicznej, dostępne obecnie na stronie internetowej OBOP-u, a także wyniki badań prowadzonych wśród robotników i inżynierów przez pracownię socjologiczną działającą na terenie Stoczni Gdańskiej (zachowane w gdańskim zespole KW PZPR). O nastrojach społecznych informowała, choć w sposób niepełny i zawoalowany, oficjalna prasa trójmiejska, przede wszystkim gdański tygodnik „Czas”. Niestety, mimo podjętej próby nie udało mi się dotrzeć do Archiwum Diecezjalnego w Gdańsku, więc w części dotyczącej roli Kościoła w opisywanych wydarzeniach opieram się na publikowanych dokumentach, wspomnieniach oraz materiałach Wydziału do spraw Wyznań Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku.

Znacząca część wykorzystanych w książce dokumentów pochodzi z Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie i w Gdańsku. Analizy powstające w Departamencie III (zajmującym się opozycją) oraz Departamencie IIIA (monitorującym zakłady przemysłowe), raporty funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa z województwa gdańskiego, donosy tajnych współpracowników, przechwycone listy stanowiły bogate źródło do poznawania nastrojów społecznych, działań opozycji, a także postaw ludzi wobec strajku.

Do badania różnych aspektów przebiegu strajku w Trójmieście przydatne okazały się transkrypty audycji Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa, przechowywane w Narodowym Archiwum Cyfrowym w Warszawie, oraz nagrania Archiwum Historii Mówionej Ośrodka KARTA i Domu Spotkań z Historią, a także dokumenty z Archiwum Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” oraz Europejskiego Centrum Solidarności w Gdańsku. W Archiwum Marynarki Wojennej w Gdyni znalazłam, bardzo niekompletne, materiały dokumentujące aktywność w czasie strajku Morskiej Brygady Ochrony Pogranicza. Dla uzupełnienia dotychczasowej wiedzy na temat amerykańskiej reakcji na strajk w Gdańsku owocna okazała się kwerenda w National Security Archive w Waszyngtonie, gdzie znajduje się kolekcja depesz do Departamentu Stanu z ambasad w Warszawie, Pradze i w Berlinie, między innymi z sierpnia 1980 roku, oraz konfrontacja tychże z dokumentami znajdującymi się w archiwum polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W książce uwzględniłam też niepublikowane pamiętniki nadesłane na konkurs ogłoszony przez paryską „Kulturę” w 1983 roku.

Istotnym źródłem, obszernie wykorzystywanym w niniejszej pracy, są notacje uczestników i osób wspomagających strajk oraz ludzi władzy nagrane przez Europejskie Centrum Solidarności w latach 2006–2010 oraz kilkadziesiąt relacji pracowników gdańskich zakładów i działaczy opozycji przedsierpniowej oraz uczestników sierpniowego strajku, które zebrałam samodzielnie w latach 2013–2015. Ten ostatni rodzaj źródła historycznego, wywoływany przez historyka, musi być obwarowany kilkoma zastrzeżeniami. Badacz dziejów najnowszych ma wyjątkową szansę skonfrontowania istniejących dokumentów z pamięcią żyjących jeszcze uczestników wydarzeń. Ma możliwość postawienia pytań, które wcześniej nie zostały sformułowane. Wytworzone w ten sposób źródła muszą jednak podlegać krytyce zgodnej z wymogami warsztatu, do którego podstawowych zasad należą sceptycyzm i weryfikowanie wszystkich uzyskanych informacji poprzez konfrontowanie z innymi materiałami. W przypadku oral history historyk musi zmagać się także z pamięcią swoich rozmówców, ukształtowaną przez późniejsze przeżycia i przeczytane książki, oraz z ich emocjami. Dociekliwość jednak zawsze jest nagradzana poszerzeniem perspektywy badawczej i przede wszystkim – poznaniem bohaterów opisywanych zdarzeń.

■

Książka składa się z dwóch części. Punktem wyjścia było pytanie: dlaczego Gdańsk, dlaczego Trójmiasto? Starałam się uchwycić specyfikę miejsca, w którym zdarzyła się opisywana historia, a także odpowiedzieć na pytanie, jakie procesy i wydarzenia spowodowały, że bunt właśnie tutaj wybuchł na taką skalę. W związku z tym pierwsza część książki jest próbą stworzenia społecznego portretu portowego miasta w latach siedemdziesiątych i poszukiwaniem źródeł kryzysu. Do takiego spojrzenia zainspirowała mnie uważna lektura setek postulatów, które strajkujące zakłady zgłaszały między 14 a 16 sierpnia 1980 roku, przechowywanych w Archiwum Państwowym w Gdańsku. Dopiero w tym obrazie został umieszczony portret gdańskiej opozycji.

Druga część pracy stanowi analizę samego strajku, przy czym pierwszy rozdział jest próbą wskazania cech protestu w regionie lubelskim, co na kolejnych stronach pomoże zrozumieć powodzenie protestu na Wybrzeżu. W następnych rozdziałach zajmuję się opisem przebiegu strajków w Trójmieście i negocjacji z władzami oraz analizą fenomenu społeczno-politycznego, oglądanego z różnych perspektyw: samych strajkujących i ich przywódców, mieszkańców miasta i regionu, opozycji, władzy, Kościoła, a także z perspektywy międzynarodowej, mediów, polityków i zwykłych ludzi.

W części pierwszej przedstawiłam społeczny obraz Trójmiasta, poszukiwałam odpowiedzi na pytanie, na czym polegała odmienność regionu na tle reszty Polski i dlaczego tu właśnie zaistniały warunki do wybuchu społecznego. Najpierw staram się odtworzyć nastroje pogrudniowe i społeczne oczekiwania wobec władz, czego wyrazem były między innymi protesty i strajki w 1971 roku. Hasła rozwoju gospodarczego i poprawa jakości życia w Trójmieście miały swój wyraz propagandowy i rzeczywisty. W pierwszej połowie dekady rosły nakłady na przemysł okrętowy, zatrudnienie i dokonano modernizacji stoczni. W połowie dekady, jak w całej Polsce, i tu zaczął się kryzys gospodarczy, nastroje społeczne zaczęły się pogarszać, co pokazywały (utajnione wtedy) badania socjologiczne OBOP-u. Zastanawiam się, czy kryzys na Wybrzeżu miał swoją specyfikę, cechy charakterystyczne, jak wyglądała dynamika zmian społecznych Trójmiasta, rozmiary i kierunki migracji, struktura demograficzna. W jaki sposób ten intensywny rozwój przemysłu i migracja młodych ludzi wpływały na warunki życia i stan nastrojów społecznych. W jakim stopniu określała je specyfika miasta portowego i wynikające stąd kolejne obszary zatrudnienia, będące źródłem większych niż gdzie indziej nierówności społecznych i zróżnicowanego dostępu do atrakcyjnych dóbr konsumpcyjnych. Jak dalece oddziaływały one na aspiracje pozostałych mieszkańców i były źródłem relatywnej deprywacji oraz kogo ona w rzeczywistości dotykała.

Ważnym tematem w aspekcie genezy buntu w sierpniu 1980 roku jest obraz życia robotnika w miejscu pracy, w rodzinie, wśród znajomych w dekadzie lat siedemdziesiątych, analizowany na podstawie dostępnych źródeł, wraz z próbą odpowiedzi na pytania, jak rozkładały się zarobki wśród robotników w różnym wieku i z różnym stażem pracy. Jakie powodowało to konsekwencje w ocenie perspektyw i aspiracji. Jak zmieniały się warunki pracy i poziom zamożności i jak te czynniki wpływały na postawy ludzi, prowadzące do roszczeniowości i krytycyzmu wobec władz. Sierpniowy bunt dotyczył wszystkich grup zawodowych, dlatego w pracy rekonstruuję między innymi portret inżyniera, w epoce gierkowskiej symbolizującego nowoczesność, zmianę, postęp. Zajmuję się analizą aspiracji w zestawieniu z rzeczywistością i próbuję odpowiedzieć na pytanie, na podstawie badań socjologicznych środowiska inżynierów Stoczni Gdańskiej, czy mieli przed sobą perspektywy zawodowe, czy mogli czuć się zawiedzeni. W równym stopniu w poparcie dla strajku angażowała się inteligencja akademicka. Jej postawy i działania staram się pokazać na przykładzie stosunku studentów i pracowników uczelni trójmiejskich do działalności oficjalnych organizacji i opozycji demokratycznej. Analizy czynników, które sprzyjały poczuciu relatywnej deprywacji w kręgu pracowników zakładów państwowych, przede wszystkim stoczni, dokonuję na podstawie badań socjologicznych prowadzonych w latach siedemdziesiątych oraz dokumentów pokazujących postawy i nastroje ludzi. Towarzyszy jej tło gospodarcze (kryzys ekonomiczny i finansowy, kryzys zarządzania), demograficzne, rosnący brak zaufania społecznego i dostrzegany przez ludzi upadek norm społecznych (wyrażany między innymi w listach do Komitetu Wojewódzkiego PZPR i w ankietach socjologicznych).

Dopełnieniem obrazu społecznego jest próba odpowiedzi na pytanie o rolę Kościoła katolickiego w społeczności Trójmiasta i pokazanie jego postawy wobec represji pogrudniowych, a także analiza „efektu” pielgrzymki papieskiej w czerwcu 1979 roku w środowisku Trójmiasta.

Poszukiwanie przyczyn buntu społecznego w Trójmieście wymagało scharakteryzowania „przeciwnika”, czyli władz lokalnych. Starałam się znaleźć odpowiedź na pytanie, czy I sekretarz KW PZPR w Gdańsku Tadeusz Fiszbach i jego współpracownicy, będący częścią technokratycznej ekipy Gierka, próbowali samodzielnie zdiagnozować nadciągający kryzys. Czy i w jakim stopniu dysponowali danymi, które pomagały w ocenie rzeczywistych nastrojów.

W drugim rozdziale pierwszej części książki staram się naszkicować portret gdańskiej opozycji, wskazać jej korzenie sięgające Marca ’68 i Grudnia ’70 oraz ideowy rodowód jej dwóch głównych nurtów skupionych wokół Wolnych Związków Zawodowych i Ruchu Młodej Polski i określić skalę jej oddziaływania. Szukam więc odpowiedzi na pytanie, kim byli liderzy obu nurtów, a także jak wyglądały ich spory i kontakty z innymi środowiskami opozycyjnymi w Polsce (na podstawie istniejącej literatury oraz badań własnych). Na ile gdańska opozycja była samorodna, a na ile była lokalnym przejawem inicjatyw ogólnopolskich.

Wraz z próbą pokazania specyfiki gdańskiej opozycji, zróżnicowanej, a jednak związanej esprit de corps i samoidentyfikacją poprzez uczestnictwo we wspólnym działaniu, rozważam, jakie czynniki wzmacniały tę wspólnotę wywodzącą się z różnych środowisk. W jakim stopniu pamięć Grudnia ’70 była kultywowana przez całą dekadę wśród robotników, a jak dalece została odbudowana w tym środowisku przez opozycję w końcu lat siedemdziesiątych. Czy była to, używając modnego dziś pojęcia, „polityka historyczna” opozycji.

Dokonując rekonstrukcji poczynań opozycji i jej oddziaływania na różne grupy społeczne w Trójmieście, starałam się dociec, jakie były motywacje ludzi, którzy zdecydowali się ją wspierać. W którym momencie działania opozycji zyskały rzeczywiste szersze wsparcie społeczne.

Ważnym punktem odniesienia była ocena działalności grup opozycyjnych dokonywana przez władze polityczne, a także przez Służbę Bezpieczeństwa. Ta ostatnia pełniła wprawdzie funkcję usługową, ale poprzez swoje raporty miała przecież rzeczywisty wpływ na postrzeganie opozycji przez władzę i na oficjalną propagandę. Staram się więc pokazać, w jakim stopniu opozycja była oceniana jako rzeczywiste zagrożenie i jaka była skala represyjnych działań podejmowanych wobec jej działaczy przez tajną policję.

W drugiej części książki, dotyczącej już wydarzeń lata 1980 roku, przedstawiam proces społecznego buntu, zainicjowanego przez niewielką grupę nieznanych szerzej osób, który przekształcił się w masowy protest. Staram się wyjaśnić, jak doszło do zmiany postaw i haseł z ekonomicznych i roszczeniowych na polityczne i obywatelskie. W jakim stopniu sformułowanie tych haseł było przemyślane, a w jakim decyzje podejmowane były na gorąco, w sposób przypadkowy, spontaniczny. Jak żywiołowy protest, który ogarnął niemal wszystkie zakłady Trójmiasta, został podporządkowany jednolitemu przywództwu, zamieniając się w ruch społeczny pod wodzą wyrazistego lidera, choć wspomaganego autorytetem innych osób. Na czym opierała się pozycja lidera tego ruchu i co ją budowało. Siła Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego była funkcją słabości władz partyjno-państwowych, ważne więc było prześledzenie, skąd się wzięła słabość władzy, jaka była strategia i taktyka jej działania podczas rokowań i w chwili podpisania porozumienia.

Preludium do tych rozważań i punkt odniesienia stanowią strajki z lipca 1980 roku, przede wszystkim na Lubelszczyźnie. Zgodnie z teoriami buntów społecznych wybuch następuje wówczas, gdy ludzie wreszcie zaczynają głośno mówić: „dość tego”, „tak dalej być nie może”, „nie mogę się temu biernie przyglądać”, „dłużej tego nie wytrzymam”, „coś z tym trzeba zrobić”. W Gdańsku takim miejscem wyrażania opinii mogły być wiece i manifestacje, które co najmniej dwukrotnie przybrały masowy charakter – w grudniu 1979 i w maju 1980 roku. Mogły to być także zebrania przed zjazdem partii. W sprawozdaniu z takiego zebrania ze Stoczni im. Komuny Paryskiej znalazłam stwierdzenia o marnotrawieniu, o nieuczciwości, padło też pytanie o wolne związki zawodowe i choć nie przebiły się dalej, jednak zostały na głos wypowiedziane. Masowy protest społeczny w postaci paraliżującego region strajku nastąpił jednak najpierw nie na Wybrzeżu, lecz w regionie lubelskim. Szukałam odpowiedzi na pytanie, dlaczego wybuchł tutaj, dlaczego został stosunkowo szybko wyciszony oraz jakie wnioski wyciągnęły z tych zdarzeń władze i opozycja demokratyczna.

Innym sposobem wyrażania opinii społecznej były te środki masowego przekazu, które nagłaśniały strajki. O protestach na Lubelszczyźnie i w innych miejscach Polski mówiła Wolna Europa i pisała w podziemnej prasie opozycja. W Gdańsku do zdarzenia inicjującego doszło w połowie sierpnia, polską Rosą Parks stała się Anna Walentynowicz. Dlaczego ludzie utożsamili się z jej historią, jaka była przyczyna masowego przyłączenia się do protestu? Jaka była rola inicjatorów protestu, a jaka weteranów wcześniejszych strajków?

Strajk rozpoczęty został w obronie niemal anonimowej dotąd kobiety, dlatego istotne jest pytanie o przyczyny i mechanizm rozprzestrzeniania się protestu, o to, jak ważny był aspekt żądań ekonomicznych. W książce poddałam analizie postulaty poszczególnych zakładów i sposoby komunikowania się. Kim byli strajkujący? Co dla siły strajku znaczył fakt, że przyłączali się do niego technicy, inżynierowie i pracownicy administracji, że oprócz dużych zakładów brały w nim udział też niewielkie, zatrudniające kilkadziesiąt osób, że w jednych dominowali mężczyźni, ale niektóre były silnie sfeminizowane? Jaka była wreszcie rola gdańskiej opozycji w podtrzymaniu strajku i budowaniu wspólnoty strajkujących?

Siła buntu społecznego wynikała także ze złej diagnozy sytuacji postawionej w pierwszej fazie zarówno przez władze lokalne, jak centralne i lęku przed powtórzeniem traumatycznego dla obu stron konfliktu z 1970 roku. Władze niemal od początku założyły negocjacje, choć błędnie oceniły siłę i podłoże protestu. Dlatego zakończenie strajku w Stoczni Gdańskiej w dniu 16 sierpnia 1980 roku okazało się przełomem w inny sposób, niż zakładali rządzący – nie było końcem protestu, lecz go zaostrzyło. Zasadne jest więc w tym momencie pytanie zarówno o rolę opozycji, jak i o to, jakie znaczenie miała decyzja władz, by zwlekać z podjęciem negocjacji z mniejszymi zakładami.

Powstanie Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego i ogłoszenie 21 postulatów zwiększyło poczucie siły strajkujących, wynikające z jedności i sprawności organizacyjnej. Z tego powodu należało przyjrzeć się, jak funkcjonował gdański Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, jak następowała wymiana informacji i w jakim stopniu kierownictwo ruchu strajkowego było jednolite. Budowanie wspólnoty strajkujących zaowocowało samoorganizacją miasta i województwa, wsparciem setek zakładów, co wzmacniało wprost proporcjonalnie pozycję MKS-u. Ruch społeczny z hasłami odnowy przyciągał sfrustrowany aparat partyjny niższego szczebla, co zapoczątkowało erozję w obozie władzy, choć jednocześnie wzmacniało lęki i obawy przed rozliczeniem instancji wyższego szczebla. Wokół MKS-u i samych strajkujących powstał pozytywny klimat społeczny, mimo początkowych wahań i wątpliwości co do sensu protestu. Następowało odzyskiwanie poczucia wspólnoty, nadwątlonej w zatomizowanym, anonimowym społeczeństwie. Starałam się pokazać, jak strajk wpływał na emocje, a w jakim stopniu stał się kursem edukacji obywatelskiej i spowodował doprecyzowanie czy radykalizację oczekiwań wobec władzy.

W tym procesie nieocenioną rolę odegrali ludzie doświadczeni w działalności opozycyjnej, którzy wzięli na siebie ciężar przekazywania informacji. Przedstawiam więc organizację i formy kolportażu poligrafii strajkowej, analizę treści strajkowych ulotek i „Strajkowego Biuletynu Informacyjnego” oraz mechanizm przekazywania wiadomości do Radia Wolna Europa, którego audycje były ważnym spoiwem rodzącej się wspólnoty strajkujących.

W konstruowaniu obrazu ruchu społecznego niezwykle ważne wydało mi się pytanie o mechanizm wyłaniania lidera strajku. Charyzma Lecha Wałęsy ujawniła się już w pierwszych godzinach strajku – potrafił panować nad tłumem, ludzie chcieli go słuchać, ale obejmowanie przywództwa było dłuższym procesem. Siłą lidera jest, zgodnie z teoriami psychologii społecznej, umiejętność delegowania spraw na współpracowników i zgodnie z tym przekonaniem starałam się przeanalizować zakres udziału w wypracowaniu porozumienia wszystkich uczestników negocjacji.

Przy opisie sukcesu strajku równie ważny jak kwestia przywództwa był fenomen życia społecznego w stoczni i wokół niej oraz przedstawienie go na rozmaitych poziomach – wsparcia materialnego i finansowego, działalności kulturalnej czy organizacji życia codziennego, który pokazałam na przykładzie kilku strajkujących zakładów pracy należących do MKS-u.

Ostatni rozdział drugiej części poświęcony jest przede wszystkim negocjacjom strajkujących w Gdańsku z przedstawicielami władz. Staram się pokazać, jak współdziałały trzy kręgi decyzyjne: władze lokalne, komisja rządowa i władze centralne, jak z tej strony wyglądał mechanizm podejmowania decyzji o przystąpieniu do negocjacji, ich przebieg i wreszcie okoliczności wyrażenia zgody na podpisanie porozumienia. W jakim stopniu istotne były tu osobowości prowadzących negocjacje i podejmujących decyzje, a także rola aparatu partyjnego i rodzące się tu podziały. Przedstawiam opis i analizę działań służb specjalnych w powiązaniu z decyzjami władz centralnych.

Postawa władz była hamletyczna, w nieskończoność przedłużane były chwile podejmowania kluczowych decyzji. Z jednej strony rządzący byli zadowoleni, że robotnicy zamknęli się w stoczni i nie groziło wylanie się protestu na ulice, z drugiej zaś przerażała ich sprawność i solidarność ruchu, więc starali się o jego rozbicie. Rozpoczynając wojnę informacyjno-propagandową, w której usiłowali zohydzić opozycję, przygotowywali grunt pod aresztowania jej działaczy. W taktyce władz pewną rolę odgrywała postawa Kościoła katolickiego, którego nieliczni przedstawiciele uczestniczyli w konflikcie po stronie strajkujących. Ważnym wątkiem było więc pokazanie, w jaki sposób władze próbowały wykorzystać autorytet prymasa Wyszyńskiego i jaka była jego odpowiedź na te zabiegi.

W procesie podejmowania decyzji o porozumieniu istotna była analiza kontekstu zagranicznego dla konfliktu w Polsce, w szczególności stanowisko Moskwy, ale także, choć w mniejszym stopniu: Francji, Niemiec, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. W tym drugim wypadku znaczenie zdaje się mieć fakt, że strajk w Gdańsku znalazł się na pierwszych stronach wszystkich gazet i stacji telewizyjnych demokratycznego świata.

Strajk zakończył się sukcesem dzięki wymienionym wyżej czynnikom, ale najważniejszym wydaje mi się kwestia mądrego współdziałania osób, które w imieniu MKS-u uczestniczyły w rozmowach z władzami. W grupie negocjatorów znaleźli się ludzie, którzy odzwierciedlali całe spektrum wieku, płci, wiedzy, doświadczenia i wykształcenia strajkujących. Mimo dzielących ich różnic najważniejszy pozostał jeden, wspólny cel, którym było wynegocjowanie porozumienia w takim kształcie, by gwarantowało powstanie niezależnej od władz organizacji zrzeszającej ludzi różnych orientacji światopoglądowych i rozmaitych przekonań politycznych. Reszta była w rękach tych wszystkich, którzy współuczestniczyli w społecznym buncie i następnego dnia po podpisaniu porozumienia obudzili się w innym kraju.

■

Książka mogła powstać dzięki mojej współpracy z Europejskim Centrum Solidarności w Gdańsku, za co składam podziękowanie Bazylowi Kerskiemu. ECS sfinansowało w całości zarówno prace badawcze związane z  przygotowaniem książki, jak i  jej publikację.

Pracując nad książką, korzystałam z rad wielu osób i dwukrotnie miałam okazję zaprezentować jej fragmenty na szerszym forum – w ramach konwersatorium historii najnowszej prof. Andrzeja Paczkowskiego w Instytucie Studiów Politycznych PAN oraz na seminarium grupy badawczej „Solidarność. Nowe podejścia do analizy ruchu społecznego” w Collegium Civitas. Tropy i wskazówki, które wówczas usłyszałam, okazały się inspirujące i starałam się je wykorzystać.

Przede wszystkim jednak chciałabym podziękować za wszystkie uwagi i rady, w pierwszej kolejności prof. Andrzejowi Friszke, a także dr. hab. Marcinowi Zarembie, dr. hab. Janowi Skórzyńskiemu, dr. hab. Aleksandrowi Hallowi i Jackowi Taylorowi. Ostatni dwaj byli nie tylko pierwszymi czytelnikami, ale należą też do grona bohaterów tej książki.

Praca nad nią mogła przebiegać sprawnie dzięki pomocy wielu osób w wyszukiwaniu dokumentów i wskazywaniu archiwalnych tropów. Pragnę wyrazić wdzięczność Karolowi Lisieckiemu i Karolinie Pokwickiej z gdańskiego oddziału IPN, Piotrowi Długołęckiemu – historykowi MSZ-etu, Lidii Pszczółkowskiej z Biblioteki PAN w Gdańsku, Annie Mydlarskiej z ECS-u oraz Malcolmowi Byrne’owi z National Security Archive w Waszyngtonie. Nie żyje już niestety Stanisław Flis z Archiwum Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”. Grażynie Goszczyńskiej z ECS-u bardzo dziękuję za pomoc w stworzeniu wkładki fotograficznej. Klaudii Dróżdż jestem wdzięczna za staranne opracowanie redakcyjne niniejszej pracy.

Na koniec chciałabym podziękować wszystkim osobom, które zechciały poświęcić mi swój czas i podzielić się wspomnieniami oraz odpowiedzieć na wiele pytań – pełna lista ich nazwisk znajduje się w bibliografii na końcu książki. Wszelkie braki i niedoskonałości tej pracy, rzecz jasna, obciążają jedynie autorkę.

Część I
Lata siedemdziesiąte

Rozdział 1
Miasto i ludzie

„W poniedziałek poszedłem kupić coś do jedzenia. Mleko w proszku tak samo jak było, serki może ciut zdrożały, może nie, tylko że trójkąciki rokwaru cieńsze. [...] Dopowiedzieli mi o sytuacji. Dopiero co się skończyło tam. Wyszedłem kupić płyty i jeść. Ludzie z koszykami całymi ogonami wykupywali, co się dało. Ano święta”[1]. Wydarzenia grudniowe w Gdańsku i Gdyni zostały mocno zakamuflowane, ale data nie pozostawia wątpliwości – to o nich Miron Białoszewski pisał w Donosach rzeczywistości nocą z 18 na 19 grudnia.

Krajobraz po Grudniu

Książka Białoszewskiego została wydana w 1973 roku, a aluzyjność tego zapisu dobrze chyba oddaje ducha epoki. O tragedii trójmiejskiego Grudnia mówiono ukradkiem i wiedziano tyle, ile można było przekazać w prywatnych rozmowach. Władze najpierw zalały protest robotników potokiem oskarżeń o chuligańskie wybryki, kradzieże i niszczenie mienia. Potem starano się sprawę wyciszyć, skazać na zapomnienie[2]. W skali kraju było to łatwiejsze, mieszkańcom Trójmiasta trudno było jednak wrócić do równowagi, szczególnie po „krwawym czwartku”. Przeżywali rozpacz, gdy rozeszły się przekazywane ukradkiem opowieści o śmiertelnych ofiarach, rannych w szpitalach, o biciu aresztowanych. Dokładna liczba aresztowanych za udział w strajkach i demonstracjach nie jest znana, z zestawienia przygotowanego przez Służbę Bezpieczeństwa (SB) wynika, że zatrzymano 2300 osób, i są to z pewnością dane minimalne[3].

W aresztach ludzie byli przesłuchiwani, szantażowani, bici, części z nich postawiono zarzuty prokuratorskie. Z wielu opowieści wybrałam wspomnienie członka komitetu strajkowego w Stoczni im. Lenina, Mariana Zielińskiego, nagrane przez dziennikarkę Janinę Jankowską w październiku 1980 roku. „Po strajku nie pojechałem do domu, bałem się, ale żona zadzwoniła, prosiła, żebym wrócił, płakała, więc przyjechałem. Przyszli już o 23.00. Milicja. Jeszcze przy żonie dostałem w twarz, bo domagałem się nakazu rewizji. Na ul. Okopowej zostałem storturowany. Bito po rękach położonych na kaloryferach. Potem usłyszałem, że jestem niewinny i wyjdę. Sprowadzono mnie do sali, gdzie byli inni. Jeden miał rozcięta skórę, od pałki. Potem zawieźli nas do więzienia na Kurkowej. Tam dowiedziałem się, co to jest »las pałkowy«. Tam stawiano nas pod ścianą z rękami do góry. Dopadał nas jeden z drugim i uderzał z byka. [...] To są ciężkie wspomnienia”[4].

Antoni Pawlak, wtedy nastolatek, zapamiętał bezsilną rozpacz i przygnębienie: „Pamiętam, jak moi rodzice i ich znajomi słuchali nagrania odgłosów wydarzeń w Gdyni: strzały, helikopter, krzyki... I widziałem, jak dorośli ludzie, słuchając, płakali. Pamiętam, jak nocą ulicą, na której mieszkaliśmy, jechały czołgi, dziesiątki czołgów. I wtedy coś się zmieniło, coś przestało nam się zgadzać. Zobaczyliśmy śmierć z bliska”[5]. „Atmosfera grozy weszła do naszych domów – wspominał Bogdan Borusewicz. – I pamiętam też porażającą ciszę w kolejkach elektrycznych, które zawsze szeleściły rozmowami, szept i półgłos były zawsze wyraźne, [...] tak było przez dwa tygodnie, może nawet miesiąc w tych kolejkach elektrycznych była kompletna cisza. Taka cisza i beznadziejność”[6].

Trójmiasto zamarło. Praca w największych stoczniach 16 grudnia wieczorem została zawieszona do odwołania, porty zmilitaryzowano, uczelnie ogłosiły wcześniejsze ferie świąteczne i studenci rozjechali się do domów. Stoczniowcy zostali zwolnieni z pracy, a następnie przeprowadzono weryfikację i wydano nowe przepustki. Ich niepewność co do dalszego losu trwała od kilku do kilkunastu dni. W gdyńskiej Stoczni im. Komuny Paryskiej nie zatrudniono ponownie ponad 600 osób, głównie młodych, które uznano zapewne za inicjatorów protestu. Łagodniej potraktowano pracowników Stoczni Gdańskiej, gdzie zwolniono tylko kilkunastu, jak gdyby władzom zależało na tym, by nie podgrzewać i tak napiętej atmosfery[7].

Grudniową pacyfikację nowa ekipa Gierka starała się pokryć milczeniem, ale podczas pierwszomajowych uroczystości w 1971 roku stoczniowcy Gdańska przeszli w pochodzie, na który przynieśli transparent z żądaniem „ukarania winnych za zajścia grudniowe”. Pod Bramą nr 2, gdzie pół roku wcześniej padły strzały, złożyli wieńce i zapalili świece. Po kilku dniach teren skrzętnie posprzątały służby miejskie, przenosząc znicze i kwiaty na cmentarze, gdzie znajdowały się groby ofiar[8]. Odtąd corocznie zbliżająca się rocznica Grudnia była dla milicji i Służby Bezpieczeństwa (SB) czasem podwyższonej czujności. Nasilano inwigilację stoczniowców, starannie odnotowując wszelkie rozmowy o Grudniu, a Brama nr 2 poddawana była w tych dniach obserwacji. Donosy płynące ze środowisk stoczniowców Gdyni i Gdańska były swoistym papierkiem lakmusowym społecznych nastrojów. SB miała stopniowo coraz pomyślniejsze wieści dla swych przełożonych. Robotnicy z roku na rok rzadziej wspominali strajki i ich ofiary, jakby sami chcieli zapomnieć o traumatycznych przejściach. Gdy w 1975 roku na jednym z wydziałów pojawił się wniosek o powołanie komitetu obchodów piątej rocznicy Grudnia, większość pracowników uznała, „że nie należy już wracać do tych spraw”[9]. Upływ czasu robił swoje, kwiaty i świece w okolicach bramy zapalały już tylko pojedyncze osoby[10].

Przyczyny protestów, które w Trójmieście osiągnęły takie natężenie, że aż doprowadziły do politycznego przesilenia w całym kraju, były analizowane zarówno w Warszawie, jak i przez gdańskie władze wojewódzkie. W styczniu 1971 roku zespół z Wyższej Szkoły Nauk Społecznych przy Komitecie Centralnym Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (KC PZPR) dokonał społeczno-ekonomicznej wiwisekcji Wybrzeża Gdańskiego i opisał pokrótce wszystkie problemy w końcowym raporcie. Informował o wyzysku robotników, szczególnie stoczniowców, zbyt niskich zarobkach przy żądaniu przez pracodawcę maksimum wysiłku. Powodem ludzkiej frustracji, jak ustalono, były marne warunki mieszkaniowe, uderzające zwłaszcza na kwaterach i w hotelach robotniczych, słaba sieć sklepów, zła i droga komunikacja. Raport wskazywał na specyfikę miasta portowego, gdzie wciąż tętniła przedsiębiorczość, której nie zdołał zabić ani stalinizm, ani gomułkowski realny socjalizm, czego rezultatem był większy niż gdzie indziej w Polsce diapazon dochodów jego mieszkańców. W Trójmieście lepiej niż w innych regionach kraju miało się rzemiosło, w prywatnych rękach znajdowało się ponad 50% handlu i gastronomii. Raport wskazywał na wyższe niż w gospodarce upaństwowionej zarobki oferowane przez prywatnych przedsiębiorców, dużą podaż prywatnych mieszkań i domów jednorodzinnych, wyższe niż w innych częściach Polski lokaty bankowe, szeroką obecność atrakcyjnych towarów, sprzedawanych przez marynarzy, także pochodzących z przemytu, który na Wybrzeżu odbywał się na ogromną skalę[11].

Po Grudniu i wygaszeniu strajków w styczniu 1971 roku trójmiejski aktyw Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) zbierał i przekazywał do Komitetu Wojewódzkiego (KW) informacje o nastrojach w stoczniach i w innych zakładach pracy. Wątek sprzeciwu wobec bogacącej się „prywatnej inicjatywy” pojawił się w nich obok wezwania do walki z pasożytniczym trybem życia i nadużyciami gospodarczymi. Choć ton tych stwierdzeń bardziej przypomina niekiedy propagandowe poszukiwanie wrogów niż rzeczywiste wypowiedzi robotników, dla stoczniowców i robotników portowych niedostępność lepszego świata dostrzegalnego gołym okiem musiała być frustrująca. W informacjach nadsyłanych do KW sąsiadowały one z postulatami sprawiedliwych premii, polepszenia warunków socjalno-bytowych, zdjęcia ze stanowisk nieudolnych kierowników i ukarania osób odpowiedzialnych za Grudzień, związków zawodowych „bez partii”, rzetelnej informacji w radiu i w prasie[12]. Gdy jednak gdański KW PZPR przygotował w marcu 1971 roku własny raport, za „słuszne” uznał jedynie postulaty socjalno-bytowe załóg i tylko takich gotów był słuchać na naradach aktywu partyjnego i związkowego. Pozostałe postanowiono wyciszać lub wprost ignorować. Aby zapobiec kolejnemu zbiorowemu protestowi załogi, władze wojewódzkie zaleciły niższym instancjom, by „maksymalnie ograniczono wszelkie masowe spotkania, a nawet otwarte zebrania partyjne”, rozpoczęto „mobilizację i koncentrację aktywu wszystkich szczebli”, który miał ocenić sytuację w zakładach i prowadzić rozmowy „z grupą przejawiającą największą aktywność w sianiu niepokoju”[13].

SB ogłosiła stan alarmowy, gdy 20 maja 1971 roku przed południem w Stoczni im. Lenina robotnicy porzucili pracę i zebrali się na placu przed budynkiem dyrekcji. Pracownicy kilku wydziałów zaprotestowali przeciwko niesprawiedliwemu ich zdaniem podziałowi premii między urzędników i robotników. Domagali się także wzniesienia tablicy upamiętniającej niedawne ofiary Grudnia ’70 i zmian personalnych w kierownictwie stoczni. W południe manifestujących było już około pięciu tysięcy. Po negocjacjach z delegacją wybraną przez robotników dyrektor stoczni obiecał nowy podział premii, tym razem zgodny z ich żądaniami, i na tym protest się zakończył. W notatce sporządzonej przez SB opisano przebieg zdarzeń i gwałtowną atmosferę protestu. Na placu zajętym przez strajkujących znajdowały się prywatne samochody pracowników administracji stoczni, na których skupił się gniew robotników. Kilka z nich uszkodzili, pospuszczali powietrze z opon. W pewnej chwili panikę wśród zebranych wywołały błyski z okien wychodzących na plac. Byli przekonani, że są to flesze aparatu, znak, iż ukradkiem – jak w czasie grudniowych manifestacji – są fotografowani. Nic takiego się nie zdarzyło, pokazało to jednak skalę pogrudniowych lęków. Kilkunastu młodych ludzi wtargnęło więc do pomieszczeń biurowych, poszukując zapewne funkcjonariuszy tajnej policji.

Jeszcze jedna informacja warta jest odnotowania. W grupce delegatów, która udała się na rozmowy z dyrekcją, SB rozpoznała z nazwiska trzy osoby i należy je tu wymienić. Byli to: członek komitetu strajkowego w grudniu 1970 roku elektryk Lech Wałęsa, jego bezpośredni przełożony brygadzista Henryk Lenarciak i pracująca na suwnicy robotnica Anna Walentynowicz[14].

Kilkugodzinny protest robotników w Stoczni Gdańskiej im. Lenina, odwołujący się do pogrudniowych obietnic i połączony z dewastowaniem samochodów, tak bardzo zaniepokoił władze, że postanowiły one bliżej rozeznać jego przyczynę. W stoczni pojawił się dziennikarz (będący na usługach SB, o czym oczywiście nie informował) i przez trzy dni rozmawiał z kilkudziesięcioma pracownikami czterech najaktywniejszych w Grudniu wydziałów produkcyjnych. „Dlaczego zwleka się z wmurowaniem tablicy, przecież obiecywano – usłyszał. – Władzy, która ciągle obiecuje i się z tych obietnic nie wywiązuje, ufać nie można. W stoczni od lat utarło się przekonanie, że lepiej wysłuchać plotek, bo są prawdziwsze niż komunikaty oficjalne”. Strajki pokazały, że „władzy trzeba pokazać siłę, bo tylko tego się naprawdę boi”. W tym swoistym sondażu uczestniczyli zarówno członkowie Związku Młodzieży Socjalistycznej (ZMS), PZPR, jak i niezrzeszeni, kilku majstrów, brygadzistów i kierowników. Większość rozmówców brała aktywny udział w strajkach grudniowych i w proteście majowym. Ponad połowę stanowili ludzie młodzi.

Warto wsłuchać się uważnie w to, co mieli do powiedzenia. Robotnicy czuli się sfrustrowani i rozczarowani. Majowy strajk był protestem wobec nierównego traktowania załogi stoczni. W rozmowie z dziennikarzem wylali swoje żale: „czasem słyszy się od umysłowych, że robotnicy to zwyczajny motłoch”, „taki umysłowy może zjeść obiad w godzinach pracy, a nam nie wolno”, nic dziwnego, że zemścili się na samochodach administracji, które kłuły w oczy, „gdy niejednemu nie starczało na życie”. Zamiast odgórnie przyznawanych premii proponowali, by o ich wysokościach mogli decydować robotnicy na wydziałach, gdzie „sami podzielimy według własnego uznania między tych, którym się należy”. „Ludzie tyrają 25 lat i nic z tego nie mają”, sarkali; „nie jesteśmy upośledzeni umysłowo w stosunku do innych krajów. Nadgodziny nic nie dają, bo szybko robią z ludzi nieboszczyków. A jak się wykończysz, to won do gorszej roboty i zdychaj za parę złotych z rodziną”. Przekonywali o braku perspektyw dla młodych: „najpierw się nachodzisz za mieszkaniem, potem się natyrasz, a kiedy pożyć?”, pytali. Proponowali też rozwiązanie zmierzające do realizacji ich aspiracji: „powinno się ludziom pozwolić wyjeżdżać za granicę, na przykład do NRF. Dlaczego z takiej Jugosławii ludzie jeżdżą i ludzie się odkują. Albo ilu kierowców pojechało do Libii i każdy wrócił nadziany. Sprawa finansowa jest najważniejsza”. Także dla młodych przedsiębiorczych ludzi, którzy przybywali na Wybrzeże w poszukiwaniu lepszego życia. Przez starszych wiekiem robotników postrzegani byli jako radykałowie, którzy dziś są, jutro mogą odejść, nieobciążeni rodziną, nieprzywiązani do zakładu. „To oni odbierali narzędzia tym, którzy nie chcieli przerwać pracy i wzywali do wspólnego wystąpienia”. Zasiedziali stoczniowcy mówili o nich „ludzie z kuferkami”[15].

Reakcja na zebrane informacje nie była wymyślna, za to zgodna z zaleceniami lokalnych władz partyjnych. W porozumieniu z KW PZPR, SB przystąpiła do inwigilacji „osób znanych z działalności wichrzycielskiej” oraz przygotowała listy osób przewidzianych do zwolnienia, których oskarżono o niszczenie samochodów, a część młodych ludzi powołano do obowiązkowej służby wojskowej[16]. SB zwiększyła też kontrolę nad największymi stoczniami Gdańska i Gdyni, otwierając dwie „sprawy obiektowe”. Odtąd systematycznie i skrupulatnie, we współpracy z kierownictwem stoczni, z pomocą kilkudziesięciu tajnych współpracowników śledzono zatrudnionych w stoczniach ludzi, ich zagraniczne kontakty, przejawy niezadowolenia z warunków pracy, zarobków, podziału premii oraz wszelkie komentarze dotyczące sytuacji w kraju.

Zebrany ukradkiem w maju 1971 roku materiał nie był raczej przedmiotem analiz, ale nowa ekipa dobrze wyczuła materialny aspekt społecznych oczekiwań. Wbrew twierdzeniom oficjalnej propagandy Edward Gierek podczas wizyty w Gdańsku w styczniu 1971 roku został przyjęty dosyć nieufnie, z dźwiękowego zapisu spotkania wynika, że na wezwanie I sekretarza KC PZPR robotnicy wcale nie odkrzyknęli chóralnie „pomożemy”, lecz jedynie rozległy się umiarkowane brawa, jednak ten znalazł remedium na uspokojenie kraju w nowej polityce gospodarczej[17]. Już na plenum partii w lutym 1971 roku Gierek zapowiedział optymistyczny program „dynamicznego rozwoju” państwa. W grudniu, na zjeździe PZPR, ogłoszony został zmodyfikowany pięcioletni plan gospodarczy, który zakładał wzrost dochodu narodowego o 39%, produkcji przemysłowej o 50%, rolnej o 20% i wzrost płac o 18%. Tym razem oprócz inwestycji w przemysł władze planowały podniesienie stopy życiowej Polaków, co zresztą niektórzy wpływowi ekonomiści postulowali już od pewnego czasu*[18].

Złota pięciolatka

Ekipa Gierka chciała być postrzegana jako prężna, realizująca ambitny program inwestycyjny, a jednocześnie obiecywała ludziom dobrobyt zapewniony przez państwo. Na ulicach i w zakładach pracy pojawiły się hasła z myślą przewodnią nadchodzącej epoki: „Aby Polska rosła w siłę, a ludzie żyli dostatniej”, kraj zaś miał zostać zmodernizowany zbiorowym wysiłkiem pod hasłem „Polak potrafi”. Wskaźniki pierwszej połowy lat siedemdziesiątych napawały władze i zwykłych ludzi optymizmem: tempo wzrostu gospodarczego było imponujące, udział akumulacji w dochodzie narodowym rósł i w 1974 roku był przeszło 10% wyższy niż w roku 1970[19]. Płace realne w ciągu pięciu lat wzrosły o 41,5%, a koszty utrzymania tylko o 12,5%. Oznaczało to zmianę w strukturze wydatków, dzięki czemu więcej pieniędzy ludzie mogli wydawać na towary postrzegane dotąd jako luksusowe, ułatwiające życie.

W pierwszej połowie dekady realizowano ambitny plan socjalny. Prawa urlopowe pracowników fizycznych i umysłowych zrównała ustawa przyjęta jeszcze w 1969 roku, a w 1974 roku wprowadzono pierwsze wolne soboty, najpierw sześć, a wkrótce dwanaście w ciągu roku. Wydłużono też urlop macierzyński z dwunastu do szesnastu tygodni. Na początku lat siedemdziesiątych podwyżka najniższych pensji, rent i emerytur objęła ponad 5 milionów ludzi[20].

W województwie gdańskim nakłady inwestycyjne w pierwszych pięciu latach dekady wzrosły z 10 do 25 mln złotych. Inwestowano przede wszystkim w przemysł elektromaszynowy, paliwowo-energetyczny i chemiczny. Dane z gdańskiego rocznika statystycznego pokazują, że te dwie gałęzie wytwarzały ponad 50% całej produkcji. Największe inwestycje przeznaczono na modernizację przemysłu stoczniowego, a miarą tych nakładów jest ponad 2,5 mln zł przekazanych w latach 1970–1975 Stoczni Gdańskiej. W poprzedniej pięciolatce było to zaledwie 345 tysięcy zł[21]. Natomiast przemysł spożywczy w województwie, w 1970 roku dający około jednej czwartej produkcji, w ciągu tych kilku lat nieco się skurczył[22]. Sztandarowymi budowami pierwszej połowy dekady stał się przeładunkowy Port Północny i Gdańska Rafineria. Wybrzeże nadal miało rozwijać przemysł i dawać nowe miejsca pracy.

Aglomeracja trójmiejska od końca wojny przyciągała ludzi. W 1945 roku wracali wysiedleni przez Niemców gdynianie, a do opustoszałego Gdańska i Sopotu ściągali przybysze ze wsi i małych miasteczek centralnej i południowej Polski, z Podlasia i Lubelszczyzny. Wyrazistą społeczność stanowili też powojenni repatrianci ze wschodnich terenów II RP, głównie z Wileńszczyzny. W 1970 roku była to grupa wynoszącą około 6% mieszkańców. Migracja do Trójmiasta trwała od lat pięćdziesiątych do siedemdziesiątych włącznie. Rozwijający się trójmiejski przemysł przyciągał także ludzi z terenu województwa gdańskiego, którzy różnili się od przybyszów z głębi kraju tym, że byli na Pomorzu zakorzenieni i mieli silne oparcie w rodzinie. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych liczba ludności Gdańska wzrosła z 365 do 460 tysięcy, a Gdyni ze 180 do 236 tysięcy. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych 30% mieszkańców w wieku produkcyjnym stanowili ludzie młodzi, poniżej 25 roku życia – pokolenie wyżu demograficznego[23].

Andrzej Piskozub, gdański historyk, znawca geografii historycznej Polski i publicysta, na początku lat siedemdziesiątych uległ fascynacji wizją planowego rozwoju nowoczesnego Gdańska, który miał dorównać Londynowi. „Dopiero od niewielu lat wszedł Gdańsk w fazę wielkiego skoku rozwojowego [...] – pisał w »Tygodniku Morskim« – należy jednak uznać obecny rozrost Gdańska za początek procesu, niemający odpowiednika w pozostałych aglomeracjach Polski. [...] Gdańsk lat ostatnich buduje z jednej strony swój portowo-przemysłowy East End, Port Północny, Fosfory i Rafineria to zaledwie trzy pierwsze filary tej nowej wielkiej dzielnicy miasta. Na przeciwległym krańcu miasta wyrósł jego West End, główna dzielnica mieszkaniowa zogniskowana wokół Przymorza, największej spółdzielni mieszkaniowej kraju. Do tego West Endu przesuwają się miejskie funkcje kultury i wypoczynku. Tutaj powstały ogród zoologiczny i sztuczne lodowisko »Olivia« [...], tutaj wyznaczono lokalizacje gmachu opery i filharmonii oraz pierwszego w aglomeracji kina filmów na taśmie 70 mm. Tu wreszcie rozbudowuje się Uniwersytet Gdański”. Do londyńskiej Oxford Street przyrównał aleję Grunwaldzką, gdzie „dom towarowy Neptun pełni rolę tutejszego Selfridge’a”. W dalszej części artykułu jest jeszcze wizja powstania w historycznym centrum Gdańska administracyjno-biznesowego City, podmiejskich dzielnic na wzór Outer London i wreszcie międzynarodowego lotniska, trójmiejskiego Heathrow. Piskozub dostrzega i postuluje konieczność przebudowy infrastruktury miasta z komunikacją na czele. Co zaskakujące, zupełnie nieobecna jest w tej wizji dzielnica portowa, zwykle serce każdego nadmorskiego miasta[24].

Bo też portu w codzienności Gdańska w zasadzie nie było. Rolę portowej dzielnicy z prawdziwego zdarzenia odgrywało w aglomeracji trójmiejskiej śródmieście Gdyni. Tam tętniło życie portowo-handlowe, a lokalny asortyment uzupełniany był przez marynarzy, rybaków oraz przemyt. „Po przeprowadzce z Gdyni do Gdańska mama narzekała, że tu nic nie można kupić, i co tydzień jeździłyśmy kolejką do Hali Targowej na zakupy”, wspominała Bożena Rybicka-Grzywaczewska[25]. W Gdyni działały najsłynniejsze nocne lokale, a życie rozrywkowe uzupełniał Sopot z Grand Hotelem.

Nowy Port, stara gdańska dzielnica portowa, po wojnie stopniowo podupadał. Tuż po wojnie działały tu wciąż liczne restauracje, kawiarnie i pospolite spelunki, gdzie marynarze i poszukiwacze przygód mogli znaleźć miejsce dla siebie w zależności od zainteresowań i grubości portfela. W 1946 roku doszło do gwałtownych protestów, które miały głównie charakter ekonomiczny. W sierpniu przeciwko niskim zarobkom zastrajkowali dokerzy. Do manifestacji na placu przed Urzędem Zatrudnienia przyłączali się kolejni robotnicy i w pewnej chwili wzburzony tłum zaatakował przybyłych funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa (UB). Padły strzały, jeden z manifestujących został ranny; w zemście ludzie pobili ubeków, w tym jednego śmiertelnie. Władze, szukając kozłów ofiarnych, których można by obarczyć winą za protest, między innymi zlikwidowały wszystkie bary i restauracje w dzielnicy oraz wysiedliły z Wybrzeża ich właścicieli[26]. Ta decyzja spustoszyła życie społeczne i zmieniła wygląd dzielnicy, choć nie jej portową naturę. Nieliczne bary i restauracje funkcjonowały nadal w strefie półlegalnej, kwitła prostytucja, handel złotem, walutą i nielegalna sprzedaż z ręki do ręki towarów przywożonych przez marynarzy. Tu zaopatrywano się tanio w zachodnie papierosy, koszule non-iron i ortalionowe płaszcze. Dzieci wypraszały u „bojków” balonowe gumy do żucia. Miały swoje sposoby, by stwierdzić, czy mają do czynienia z zagranicznym marynarzem – wystarczało zapytać o godzinę[27].

Nocne życie portowe toczyło się w „Syrenie”, „Barze Marynarza” i w „Atlanticu” (godziny otwarcia 20.00–6.00) aż do początku lat siedemdziesiątych, gdy w Nowym Porcie zbudowano okazały obiekt handlowo-gastronomiczny „Wiking”, który zrujnował konkurencję. „Wiking” był podzielony na trzy części. Od wejścia na lewo znajdował się bar piwny czynny od 8.00 do 20.00. Na prawo był tak zwany Bar Aperitif czynny od godziny 5.00 do 7.30, potem przerwa i znów od 10.00 do 21.00. Góra, czyli właściwa część rozrywkowa, prowadziła swoją działalność dancingową od godziny 21.00 do 5.00. Zazębiające się godziny otwarcia sprawiały, że lokal był czynny całą dobę. Barwne życie Nowego Portu przeniosło się do szarej strefy[28].

Całkiem odmiennie wyglądał zbudowany z propagandowym rozmachem w połowie lat siedemdziesiątych nowoczesny Port Północny. „Cóż to za port, w którym nie ma dokerów, nie ma marynarzy, nie ma statków. [...] Szedłem wzdłuż taśmowych transporterów, słysząc chlupotanie morza i pogwizdywanie wiatru na słupach oświetleniowych – pisał w 1979 roku dziennikarz tygodnika »Czas«. – Nigdzie nie było widać żywej duszy. [...] Port Północny, a właściwie Rejon Czwarty, jest chyba smutnym portem: życia nie widać w nim żadnego, choć w załadunku i rozładunku przekracza wszelkie plany”[29]. Marynarze z cumujących tu statków nawet nie wysiadali na ląd, bo i tak nie mieliby się dokąd udać, a na wyprawę do śródmieścia było zbyt daleko.

W latach siedemdziesiątych nasiliła się turystyka zagraniczna, szczególnie po powstaniu w 1976 roku państwowego przedsiębiorstwa „Polska Żegluga Bałtycka”, które organizowało wycieczki i dysponowało własną przystanią promową w Gdańsku. Usługami hotelowo-gastronomiczno-rozrywkowymi zajął się z kolei „Orbis”. Turyści w poszukiwaniu rozrywek docierali do gdańskiego Starego Miasta, gdzie czekał na nich między innymi otwarty w 1979 roku hotel Heweliusz, albo do sopockiego Grand Hotelu. Na zakupy udawali się do sklepów w otwartej w 1974 roku sieci Pewex (Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego), oferujących za dolary niedostępne na polskim rynku towary. W Trójmieście ich sieć była szeroko rozwinięta, a obroty były wyjątkowo duże. W latach 1974–1979 w województwie gdańskim sprzedano w nich towary za 52 mln dolarów, co stanowiło blisko połowę dochodów sklepów dewizowych w całym kraju[30]. Głównymi klientami Peweksów, oprócz turystów, było kilka grup mieszkańców Trójmiasta. Ludziom bowiem uprawiającym zawód marynarza, rybaka, a nawet dokera kontakt z morzem dawał wolność, zarówno wewnętrzną, wynikającą z kontaktu z innymi kulturami, jak i ekonomiczną. Marynarzy i rybaków dalekomorskich stać było na zakupy w Peweksach, ponieważ część pensji otrzymywali w tak zwanym dodatku dewizowym, po oficjalnym kursie (podczas gdy większość Polaków, jeśli chciała kupić coś w Peweksie, wcześniej musiała nabyć dolary po kursie czarnorynkowym). Stać ich też było na kupno na wolnym rynku coraz bardziej pożądanych dóbr, jakimi były mieszkania czy samochody. O zbudowanym w centrum Wrzeszcza w 1972 roku wieżowcu zamieszkiwanym, jak mówiono, przez marynarzy, kelnerów i prostytutki krążyły po mieście legendy. Stąd też wzięła się jego popularna nazwa „dolarowiec”[31].

Stocznie

To stocznie, a nie porty stały się w powojennej Polsce wizytówką Wybrzeża, a w szczególnym stopniu Stocznia Gdańska, znajdująca się w bezpośrednim sąsiedztwie ścisłego centrum miasta.

Stoczniowiec robotnik, obok obrońcy Westerplatte, polskiego gdańszczanina z Wolnego Miasta i repatrianta z Kresów otrzymał klucze do mieszkania w nowym domu w czasie uroczystości obchodów 950-lecia Gdańska w 1947 roku. W ramach świętowania rocznicy „zrzucenia jarzma krzyżackiego”, odbywającego się w Gdańsku w 1954 roku, członkowie miejsko-partyjnego establishmentu przyznali sobie kilkaset srebrnych i brązowych medali pamiątkowych. Na awersie przedstawiały one odbudowane po wojnie Stare Miasto, a na rewersie widniała personifikacja Gdańska, którą pozdrawiali: stoczniowiec i kaszubski rybak[32]. Robotnik uosabiał miasto, a rybak – społeczność Wybrzeża Gdańskiego. Propagandowy obraz robotniczego miasta uzupełniał uroczysty Dzień Stoczniowca, obchodzony od 1952 roku, połączony z festynem i wręczaniem medali zasługi. Planowaniem obchodów corocznie zajmowały się pospołu władze partyjne, miejskie i wojewódzkie. Rok wcześniej rząd wydał uchwałę zwaną Kartą Stoczniowca, która dawała pracownikom przemysłu okrętowego przywileje w zakresie płac, premii w związku z wysługą lat, uprawnień emerytalnych i honorowych odznaczeń[33].

Na początku lat sześćdziesiątych stocznie Gdańska i Gdyni produkowały najwięcej statków w całym polskim przemyśle okrętowym, a Stocznia Gdańska była pod względem wielkości w światowych rankingach na piątym miejscu. Pokazuje to rozmach produkcyjny przemysłu okrętowego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL-u) z początku dekady, ale pod jej koniec nadszedł kryzys, który spowodował zmniejszenie tempa produkcji. Trudności stoczni i pogłoski o zwolnieniach były z pewnością jedną z przyczyn grudniowego protestu[34].

Gdy ekipa Gierka postanowiła znów inwestować w przemysł okrętowy, w stoczniach wzrastało zatrudnienie. W Stoczni Gdańskiej w 1970 roku pracowało 11 tysięcy ludzi, a dziesięć lat później przy produkcji statków było zatrudnionych ponad 16 tysięcy. W drugiej co do wielkości Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni pracowało wtedy ponad 11 tysięcy osób. Ponadto pozostałe stocznie w Trójmieście w końcu dekady Gierka zatrudniały około 13 tysięcy pracowników[35]. Wraz z zakładami kooperującymi były największym pracodawcą w województwie i zapewne trudno byłoby znaleźć rodzinę, w której choć jedna osoba nie byłaby związana zawodowo z przemysłem okrętowym. Cała aglomeracja żyła zgodnie z rytmem stoczniowej pracy. Gdy w 1952 roku uruchomiona została trójmiejska kolejka elektryczna (najpierw z Gdańska do Sopotu, kilka lat później do Gdyni, a następnie do Wejherowa), codziennie wypluwała na stoczniowych przystankach tysiące robotników zmierzających do pracy na szóstą rano. O czternastej, gdy kończyła się pierwsza zmiana, odwoziła tłum do domu.

Ci, którzy pochodzili ze wsi czy małych miasteczek i nie zetknęli się z tradycjami robotniczymi, zawód zdobywali na miejscu, na kursach i w przyzakładowych szkołach zawodowych. Gdański socjolog Marek Latoszek w końcu lat sześćdziesiątych zaczął obserwować środowisko stoczniowców ze Stoczni Gdańskiej i ich rodzin. Z jego badań wynika, że byli to wtedy raczej słabo wykształceni pracownicy, w najlepszym razie po zawodówkach. Poziom życia wielkomiejskich robotników, jakimi się stali, był lepszy od przeciętnej krajowej. Średnia pensja krajowa w 1969 roku wynosiła bowiem nieco ponad 2 tysiące zł, a stoczniowcy zarabiali od 3 do 5 tysięcy zł, jednak niemal w całości pieniądze te wydawali na zaspokojenie podstawowych potrzeb rodziny[36]. W latach siedemdziesiątych średnie zarobki robotników w Stoczni Gdańskiej systematycznie rosły i w 1979 roku wynosiły nieco ponad 8 tysięcy zł miesięcznie, dorównując pensjom kadry inżynieryjnej. Trzeba jednak dodać, że wysokie wynagrodzenia wypracowywali sobie robotnicy zatrudnieni przy bezpośredniej produkcji, po części w dodatkowym, lepiej płatnym czasie pracy i przy rozmaitych, jak mawiano, „fuchach” po godzinach pracy[37]. Zarobki robotników zatrudnionych przy pracach pomocniczych były już znacznie niższe i w 1979 roku wynosiły średnio nieco ponad 6 tysięcy zł, a kilkuset pracowników biurowych niewiele ponad 5 tysięcy zł[38]. W porównaniu ze średnią krajową, kształtującą się wówczas na wysokości 5,3 tysiąca zł, stoczniowcy, ogólnie rzecz biorąc, stanowili finansowo uprzywilejowaną grupę pracowniczą. Warto jednak przyjrzeć się bliżej, w jaki sposób osiągano te wyniki.

Nadgodziny w stoczni były normą i w dużej mierze wynikały z nierytmiczności pracy, będącej jej specyfiką. Produkcja statków miała charakter montażowy, który wymagał ścisłej kooperacji z innymi zakładami pracy; wszelkie opóźnienia i błędy wyrównywano w dodatkowym czasie pracy, ale od połowy lat siedemdziesiątych, gdy narastał kryzys, norma, w miarę coraz większego chaosu organizacyjnego w przemyśle, stawała się patologią – robotnicy czekali czasem bezczynnie w godzinach pracy, a nadgodzin przybywało. W Stoczni Gdańskiej w 1980 roku wyliczono, że średnio na robotnika wypadło aż 358 nadgodzin, co daje dodatkowych około 44 dni ośmiogodzinnej pracy![39]. Wprawdzie średnie pensje robotników produkcyjnych były dzięki temu znacząco wyższe (za pierwszą godzinę stawka wynosiła 50%, ale za następne płacono już podwójnie), ale działo się to ogromnym kosztem. Wydłużał się czas pracy, nadgodziny wysysały siły i komplikowały życie rodzinne. Praca nie była też całkiem dobrowolna. „Za to, że nie zostałem w nadgodzinach, kierownik wydziału skreślił mnie z listy premii regulaminowej”, opowiadał w czasie sierpniowego strajku w 1980 roku dziennikarzowi jeden ze stoczniowców[40]. Dodatkowo płatny czas pracy stawał się sposobem rozmaitych manipulacji: nagradzania nimi podwładnych, tworzenia „układów” z przełożonymi, a także karania niepokornych. Stoczniowiec z W-4 Henryk Jagielski, który jako młody człowiek brał udział w strajku grudniowym i nieraz wypowiadał się ostro przeciw władzy, znalazł się pod obserwacją SB i przez wiele lat był pozbawiany możliwości dodatkowego zarobku. Zdeterminowany udał się w tej sprawie do KW i został przyjęty przez samego Tadeusza Fiszbacha, ówczesnego I sekretarza. W wyniku owej wizyty ten „zapis” na jego nazwisko uchylono[41]. Gdy w grudniu 1977 roku SB dowiedziała się o planie pierwszej od wielu lat próby upamiętnienia przed bramą Stoczni im. Lenina rocznicy Grudnia przez gdańską opozycję, dyrektor stoczni Klemens Gniech pod naciskiem lokalnych władz zarządził godziny nadliczbowe dla całej załogi, „aby jak największa liczba pracowników pozostała w zakładzie po godzinie 14-tej”[42].

Stocznia była gigantycznym i skomplikowanym zakładem produkcyjnym i znaczna część robotników musiała mieć dobre przygotowanie do zawodu. Niekiedy byli to doskonali rzemieślnicy, wytwarzający elementy wyposażenia statku. W latach pięćdziesiątych robotnicy kończyli kursy zawodowe, później rekrutowali się spośród absolwentów szkół zawodowych, także działających przy zakładzie[43]. Ponieważ jednak zawsze brakowało rąk do pracy, praktyka była różna. Tadeusz Nowak, który jako dziewiętnastolatek zatrudnił się w stoczni w 1970 roku, wspominał, że do pracy skusiło go ogłoszenie, które przeczytał w rodzinnym Gniewie, i namówił do wyjazdu jeszcze dwóch kolegów. Wyobrażał sobie, że dzięki pracy w stoczni szybko kupi sobie samochód, że będzie miał własne mieszkanie. Tymczasem zamieszkał w hotelu stoczniowym i skonfrontował oczekiwania z rzeczywistością. „W gazecie to wszystko jakoś tak inaczej wyglądało, jakoś ładnie. [...] Przyjęliśmy się do Stoczni im. Komuny Paryskiej 10 listopada 1970 roku, skierowano nas na taki kurs monterów podstawy nauki spawania, trzy tygodnie to trwało, kończyło się egzaminem. Właściwie każdy zdawał ten egzamin”. Dzień pracy dla młodego chłopaka był morderczy: pobudka o świcie, ciężka praca fizyczna przez osiem godzin, „po pracy trzeba się było wykąpać, bo się było brudnym, zjeść obiad, zrobić zakupy i właściwie spać”[44]. Andrzej Czerski w 1969 roku, tuż po studiach inżynierskich na Politechnice Gdańskiej, podjął pracę w jednym z wydziałów produkcyjnych, nadzorując budowę statków. „Gdy zobaczyłem, jak wygląda praca na przykład spawacza, to przestałem mu zazdrościć wysokich zarobków. Na statku są zakątki szerokości ludzkiego ramienia, jest tam brudno, mokro, latem, gdy jest upalnie, blacha się tak rozgrzewa, że nie chroni kombinezon, zimą, na odwrót, człowiek leży na lodowatej blasze i spawa”[45].

Duża część pracy w stoczni odbywała się na statku, pod gołym niebem. Wymagała jednocześnie dużej precyzji i doświadczenia. Dziesiątki ludzi uwijały się obok siebie. Nic dziwnego, że w takich warunkach w stoczniach często dochodziło do wypadków. Jeden z nowo przyjętych stoczniowców tak wspominał swój pierwszy dzień pracy: „Muszę przyznać, że bałem się pierwszy raz przejść drogą między wydziałami K-2 i K-3. Panował tam taki piekielny łoskot, z blach buchały kaskady iskier, oślepiał blask łuków spawalniczych, a na dodatek nad głowami fruwały tony metalu. [...] Musiałem mieć niezbyt mądrą minę, bo przechodzący umorusany chłopak parsknął śmiechem i zawołał: »Uważaj, wypadki chodzą po ludziach, a ludzie po wypadkach nie zawsze«”[46]. Wspomnienie utrzymane zostało w tonie przygodowym, było zapewne produktem propagandy, jednak wisielczy humor wydaje się oddawać rzeczywistość.

Praca łączyła się z ryzykiem utraty zdrowia. „Jako monterzy ślusarscy jesteśmy zatrudnieni tylko i wyłącznie na statkach w bezpośredniej produkcji – opisywali warunki pracy robotnicy z wydziału S-6 Stoczni Gdańskiej. – Naszym podstawowym narzędziem pracy jest palnik acetylenowy, rączka spawalnicza i młotek. W związku z tym jesteśmy narażeni na wdychanie wszystkich znajdujących się w maszynowni trujących pyłów, unoszących się nie tylko od naszych palników acetylenowych, ale również monterów rurociągów, kadłubowców lub też elektryków [...]”[47]. Do powszechnych chorób zawodowych robotników stoczniowych zaliczano uszkodzenia słuchu, pylicę płuc oraz przewlekłe zapalenie oskrzeli[48].

Przerwy, które robotnicy mogli wykorzystać na zjedzenie posiłku i krótki odpoczynek, odbywały się w warunkach zupełnie niesprzyjających relaksowi. Opisano je w pierwszym numerze podziemnego pisma „Robotnik Wybrzeża”, które ukazało się w sierpniu 1978 roku. Autorem artykułu był Andrzej Bulc, do 1976 roku pracownik Stoczni Gdańskiej, a potem technik w sąsiadującym ze stocznią „Elmorze”. Choć sam pracował na co dzień za biurkiem, zachował ostrość widzenia, której być może nie mieli w takim stopniu sami robotnicy. „W pomieszczeniach, gdzie mogą zjeść robotnicy, jest po prostu brudno – notował – stoły i krzesła pamiętają pierwsze dni odbudowy zakładu po zniszczeniach wojennych [...], nie ma gdzie umyć naczyń i rąk. [...] Na niektórych wydziałach stołówek w ogóle nie ma, między tokarkami stoją na hali stół i ławy, wszyscy otrzymują tam taką samą porcję kurzu do kanapek”. Andrzej Bulc opisał odbierające apetyt zapachy potraw serwowanych w rozsianych w pobliżu stoczniowych wydziałów barach i źle zaplanowaną nowoczesną stołówkę, której „wielka sala świeci pustkami do godziny 13., gdyż śniadania się tam nie wydaje”[49]. A bywało jeszcze gorzej. Andrzej Czerski przyznawał: „Jak się pracuje na statku, to się w czasie przerwy nie porzuci narzędzi. I tak jeden szedł do kiosku, kupował dla wszystkich pasztetową, salceson, a reszta chowała się gdzieś przed deszczem. Tak to wyglądało”[50].

Zwiastuny kryzysu

Pierwsze trzy lata dekady Gierka okazały się bardzo pomyślne dla polskiej gospodarki, ale w kolejnych nadmiar inwestycji przy szybkim wzroście pensji i konsumpcji oraz wybuch światowego kryzysu paliwowego spowodowały brak równowagi rynkowej i głęboką ekonomiczną zapaść w końcu dekady. Na rynku coraz wyraźniej dokuczał niedobór towarów. Wzrost inflacji władze próbowały ograniczyć podwyżkami zapowiedzianymi w czerwcu 1976 roku. Wywołało to bunt robotników okupiony pacyfikacją Radomia i Ursusa i kolejnym kryzysem społecznym. Odtąd wprowadzano ukryte podwyżki cen i część towarów przerzucano do ekskluzywnych, droższych „sklepów komercyjnych”, co nie mniej złościło ludzi. Wiosną 1980 roku na posiedzeniu gdańskiej Egzekutywy KW PZPR przedstawiono analizę, która wskazywała między innymi na zmniejszanie się realnych dochodów pracowników przedsiębiorstw państwowych (mimo podwyżek pensji) w związku z rosnącymi cenami benzyny, rozszerzaniem się sieci sklepów komercyjnych oraz, jak to zostało ujęte, „ze względu na wprowadzanie nowości po wyższych cenach”[51].

Sondaże dotyczące nastrojów ludzi prowadził od 1973 roku Ośrodek Badania Opinii Publicznej i Studiów Programowych przy Polskim Radiu i Telewizji. W pierwszej połowie lat siedemdziesiątych zmiany w Polsce były przyjmowane przez znaczną część Polaków z aprobatą i powszechny był wzrost aspiracji konsumpcyjnych. W 1976 roku, wraz z ogłoszeniem podwyżek, odsetek optymistów się zmniejszył, a w kolejnych latach systematycznie malał w miarę narastania kryzysu gospodarczego[52]. Wśród robotników ten pesymizm brał się z bardzo konkretnych powodów, a spojrzenie na gospodarkę z ich punktu widzenia jest szczególnie pouczające. Niezależnie od wielkości zakładu i rodzaju produkcji obraz warunków pracy, bezpieczeństwa pracowników, nadzoru i organizacji pracy, skali nadużyć i patologii społecznych, rekonstruowany od połowy dekady na podstawie badań socjologicznych, doniesień o nastrojach pracowników napływających do KW czy zbieranych przez funkcjonariuszy SB, jest zadziwiająco spójny. Gierkowskie hasło „Polak potrafi” znalazło tu swoje karykaturalne odbicie.

W listopadzie 1975 roku do Prokuratora Wojewódzkiego w Gdańsku wpłynęło pismo pracowników wydziału K-1 Stoczni Gdańskiej, w którym informowali o nadużyciach na swoim wydziale: „Mianowicie w godzinach normalnej pracy wykonuje się prywatne rzeczy z materiału stoczniowego. Ostatnio stolarz na oddziale traserni klasycznej robi domek campingowy przewoźny. Tego typu prace na naszym wydziale często się wykonuje [...]. Ponadto budowano garaże w godzinach pracy i w godzinach nadliczbowych, wykonywano cały szereg prac zleconych krytych z godzin produkcji”[53]. Stoczniowcy burzyli się przeciwko oszustwom przy rozliczaniu tak zwanych kart pracy, które były podstawą do ustalania zbyt wysokich wynagrodzeń. W procederze uczestniczyli zarówno mistrzowie, jak i podwładni[54]. W „Siarkopolu” na skutek złej koordynacji dostawy z odbiorcą zamówienia „siarki przychodzi raz za dużo, raz za mało. Dochodzi do zastygnięcia siarki przed jej przetransportowaniem na statek. W wyniku tej sytuacji pracownicy mniej zarabiają”[55].

Gołym okiem widoczne było pijaństwo w każdej grupie zawodowej. „Kierownik działu administracyjno-socjalnego – pisano w jednym z raportów SB o sytuacji w »Siarkopolu« – nie daje sobie po prostu rady. Częsta absencja w pracy spowodowana nadużywaniem alkoholu pogłębia sprawę”[56]. „BG [tak w oryginale] był tak pijany w pracy, że nie mógł utrzymać klucza w ręku – donosił ze Stoczni Gdańskiej tajny współpracownik. – Zauważył to z-ca kierownika oddziału i kazał jemu iść do domu, nie wyciągnął jednak żadnych konsekwencji. W dniu wczorajszym [...] trzej pracownicy [...] przyszli do pracy w stanie nietrzeźwym, gdyż prawdopodobnie byli na rybach, i w takim stanie pracowali. Mistrz nie zwrócił im żadnej uwagi”[57]. W Stoczni Gdańskiej dyrekcja próbowała piętnować pijaństwo, wywieszając na tablicach ogłoszeniowych nazwiska osób usuniętych z pracy „za używanie i nadużywanie alkoholu w zakładzie pracy”. Zjawisko było jednak powszechne i ogólnie tolerowane przez bezpośrednich przełożonych[58].

Ludzi denerwował nie tylko upadek obyczajów, codzienny bałagan produkcyjny i lekceważenie ich potrzeb. Złościł ich blichtr władzy i niechętnie patrzyli na obłudny spektakl „wizyt gospodarskich” dostojników państwowych. Latem 1979 roku przed przyjazdem Edwarda Gierka Służba Bezpieczeństwa zebrała informacje o nastrojach stoczniowców: „pracownicy fizyczni, ale i umysłowi [...] krytykują duży koszt wymiany mebli, remont stołówki, zatrudnienie ludzi z oderwaniem od produkcji. Mówi się, że za stoczniowe pieniądze żona Gierka wydaje obiad, by łagodzić złe nastroje stoczniowców”[59]. W listach do KW zdesperowani pracownicy skarżyli się lokalnej władzy, często anonimowo, na wydawanie zakładowych pieniędzy na luksusowe limuzyny i gabinety kierownictwa, na zagraniczne podróże, podczas gdy brakuje ich na zapewnianie potrzeb socjalnych załogi[60].

W sondażach przeprowadzanych wśród pracowników wydziałów kadłubowych K-2 i K-3 w Stoczni Gdańskiej w latach 1975 i 1977 ludzie narzekali najbardziej na nerwowość pracy, zbyt niskie wynagrodzenie i brak możliwości awansu[61]. Wprawdzie w pierwszej części dekady gierkowskiej średnie zarobki stoczniowców, jak zresztą w całym kraju, systematycznie rosły, ale w 1977 roku to tempo zmniejszyło się w stosunku do siły nabywczej pieniądza. Relatywnie wysokie zarobki miała tylko część stoczniowców. Według deklaracji robotników w 1978/1979 roku jedna trzecia zarabiała poniżej średniej krajowej (do 5 tysięcy zł). W ankietach oceniali oni, że sytuacja „poprawiła się w stosunku do lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, natomiast pogorszyła się w ostatnim trzyleciu”[62], co odzwierciedlało narastanie kryzysu, ale także wskazywało podziały pokoleniowe. Bardziej zadowoleni z życia byli starsi, zatrudnieni w stoczni od lat, korzystający z przywilejów w zakładzie, posiadający już własne mieszkania, niż młodzi robotnicy mieszkający w hotelach i wykonujący ciężkie fizyczne prace.

Te znaczące różnice między uposażeniem pracowników z krótkim i długim stażem pracy wynikały z zapisów Karty Stoczniowca, która preferowała długi staż pracy i zdobytą tą drogą fachowość, ale już nie wzrost wykształcenia. Absolwenci przyzakładowych szkół zawodowych przez kilka lat otrzymywali uposażenia niższe niż ich koledzy z wykształceniem podstawowym i dłuższym stażem pracy. Stoczniową specyfiką od końca lat czterdziestych była praca w brygadach, gdzie młodsi zdobywali szlify u starszych, ale czasy się zmieniały i aspiracje nowego, lepiej wykształconego pokolenia rosły. W 1980 roku wśród 12% robotników z wykształceniem średnim jedna czwarta miała najwyżej 25 lat. Nic dziwnego, że rodziło to frustracje i chęć poszukiwania lżejszego chleba[63]. W trójmiejskich stoczniach fluktuacja robotników zawsze była wysoka, ale w latach siedemdziesiątych jeszcze się nasiliła, co wskazuje poziom ich frustracji. Tomasz Moszczak, technik specjalista od napraw maszyn obliczeniowych, wyjaśniał: „Tę rotację widać było po kroczących numerach ewidencyjnych, który otrzymywał każdy nowy pracownik. Ja miałem numer 74 350, a kolega, który przyszedł dwa lata po mnie, już 76 tysięcy z okładem”[64].

Młodzi ludzie szli do pracy w innych przedsiębiorstwach związanych z gospodarką morską czy do rafinerii, gdzie zarobki były wyższe[65]. Warunki pracy i tam bywały jednak równie marne. W odpowiedziach na pytania zadawane dokerom w czasie badań socjologicznych prowadzonych w 1976 roku powtarzały się te same narzekania i problemy, z jakimi borykali się stoczniowcy: nadmierne zanieczyszczenia i zapylenie pyłem węglowym i siarką, brak odzieży ochronnej, za mało szatni, natrysków, stołówek, suszarni do suszenia mokrych ubrań[66]. Podobnie jak w stoczni, większość robotników niezadowolonych z tych warunków pracowała w porcie nie dłużej niż pięć lat. Bunt jest od zawsze przywilejem młodego pokolenia.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Po co nam związki

Dostępne w wersji pełnej

Łuk Karwowskiego

Dostępne w wersji pełnej

Marzenia o mieszkaniu

Dostępne w wersji pełnej

Trójmiejskie style życia

Dostępne w wersji pełnej

Prywatna inicjatywa

Dostępne w wersji pełnej

Dylematy inteligentów

Dostępne w wersji pełnej

Kościół

Dostępne w wersji pełnej

Trójmiejscy włodarze

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 2
„Garstka rewolucjonistów »grzebała« w masie obojętnej i rozproszonej”*[1]

Spory, podziały i wspólne działania

Dostępne w wersji pełnej

Między dwoma Grudniami

Dostępne w wersji pełnej

Pod okiem SB

Dostępne w wersji pełnej

Próba generalna

Dostępne w wersji pełnej

Odpowiedź władzy

Dostępne w wersji pełnej

Ludzie z kryjówek

Dostępne w wersji pełnej

Część II
Burzliwe lato 1980

Rozdział 1
Lipcowa powódź

Wysoka fala

Dostępne w wersji pełnej

Opozycyjne nastawianie sterów

Dostępne w wersji pełnej

Niska fala

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 2
Mały strajk

Zwolnienie, które uruchomiło lawinę

Dostępne w wersji pełnej

Spiskowcy

Dostępne w wersji pełnej

Ulotkowanie

Dostępne w wersji pełnej

Pierwsze godziny

Dostępne w wersji pełnej

Początek negocjacji

Dostępne w wersji pełnej

Strajk się rozszerza

Dostępne w wersji pełnej

Postulaty

Dostępne w wersji pełnej

Opozycja w Stoczni Gdańskiej

Dostępne w wersji pełnej

Po drugiej stronie bramy

Dostępne w wersji pełnej

Pierwsza rozgrywka z władzami

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 3
Pod sztandarem MKS-u

Noc postulatów

Dostępne w wersji pełnej

Niedzielna msza

Dostępne w wersji pełnej

Pierwsze decyzje władz

Dostępne w wersji pełnej

Rządy MKS-u

Dostępne w wersji pełnej

Próba podziału

Dostępne w wersji pełnej

Budowanie wspólnoty

Dostępne w wersji pełnej

Wojna informacyjna

Dostępne w wersji pełnej

Wyzwania małe i duże

Dostępne w wersji pełnej

Gdańsk – centrum kraju

Dostępne w wersji pełnej

Strajkowy dzień powszedni

Dostępne w wersji pełnej

Miasto i okolice

Dostępne w wersji pełnej

Opozycja w kraju

Dostępne w wersji pełnej

Pierwsze rozmowy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 4
Zwycięskie negocjacje

Narodziny przywódcy

Dostępne w wersji pełnej

Pierwsze negocjacje

Dostępne w wersji pełnej

Drużyna negocjatorów MKS-u i jej odcienie

Dostępne w wersji pełnej

Druga runda negocjacji

Dostępne w wersji pełnej

„Dość robienia z nas balonów”

Dostępne w wersji pełnej

Rycerze Temidy

Dostępne w wersji pełnej

Decyzja

Dostępne w wersji pełnej

Cień Moskwy

Dostępne w wersji pełnej

Porozumienie

Dostępne w wersji pełnej

Tajne działania MSW

Dostępne w wersji pełnej

Egzamin z Krótkiego kursu

Dostępne w wersji pełnej

Zakończenie

Dostępne w wersji pełnej

Przypisy

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

KONSULTACJA NAUKOWA prof. dr hab. Andrzej Friszke

REDAKCJA Klaudia Dróżdż, Lucyna Jachym / e-DYTOR

KOREKTA Anna Kurzyca / e-DYTOR

WYBÓR ZDJĘĆ Grażyna Goszczyńska, Anna Machcewicz

ZDJĘCIE NA OKŁADCE fot. Zenon Mirota

PROJEKT TYPOGRAFICZNY Janusz Górski

DTP Krzysztof Gotowicki

KOORDYNACJA WYDANIA Artur Rogoś, Piotr Szwocha

Wydawca dołożył wszelkich starań celem ustalenia autorstwa materiałów zamieszczonych w tej książce. Ewentualni właściciele praw autorskich, do których mimo wysiłków nie udało się dotrzeć, proszeni są o kontakt.

© by Europejskie Centrum Solidarności, Gdańsk 2015

© by Anna Machcewicz

Wydanie pierwsze

Wydawca:

Europejskie Centrum Solidarności

Plac Solidarności 1, 80-863 Gdańsk

Tel.: (058) 772 40 00

e-mail: ecs@ecs.gda.pl

www: www.ecs.gda.pl

ISBN: 978-83-62853-53-3

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl