Tytuł oryginału angielskiego: Cooking with Fernet Branca

Tłumaczenie: Anna Sak

Redakcja: Zuzanna Szatanik / d2d.pl

Korekta: Magdalena Kędzierska i Małgorzata Poździk / d2d.pl

Projekt okładki: Kamila Piazza

Montaż i przygotowanie okładki do druku: d2d.pl

Projekt typograficzny i skład: Robert Oleś / d2d.pl

Złożono pismami Palatino i Secca Pro

Copyright © by James Hamilton-Paterson, 2004

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Bona

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Bona, Kraków 2011

Wydanie I

ISBN: 978-83-62836-09-3

Wydawnictwo Bona sp. z o.o.

ul. Kanonicza 11, 31-002 Kraków, tel. 12 430 22 90

b i u r o @ w y d a w n i c t w o b o n a . p l

w w w . w y d a w n i c t w o b o n a . p l

Księgarnia internetowa:  w w w . b o n a m e d i a . p l 

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Dla Lyn Rogers i Petera Fielda

Interesują mnie rzeczy, w które nie powinienem wtykać nosa,

A te, które należałoby wiedzieć, śmiertelnie mnie nudzą.

Calvin (Bill Waterson, pasek komiksowy Calvin i Hobbes, 1994)

Gerald

1

Jeśli musisz koniecznie przylecieć latem na lotnisko w Pizie, wychodząc z terminalu, będziesz prawdopodobnie przedzierać się przez zgraje wchodzących, czerwonych od słońca Angoli, poirytowanych i stukających bagażami. Spóźnili się dwadzieścia minut na tani lot Ryanairem na Stansted („Powiedziałem: pomóż siostrze  n i e ś ć  tę cholerną walizkę, Crispin, nie wlecz jej po ziemi. Nie daruję ci, jak przegapimy lot…”). Gdy zignorowawszy ich, wydostaniesz się bezpiecznie na zewnątrz, możesz nieśpiesznie odebrać samochód z długoterminowego parkingu i wyjechać na autostradę w kierunku północnym, podążając za drogowskazami z napisem „Genua”. W ciągu zaledwie dwudziestu minut znajdziesz się przy zjeździe do Viareggio. Spokojnie: twoim celem podróży nie jest plaża, na której przez wiele mil niezbyt pasjonującego wybrzeża ciągnie się chwiejny łan parasoli słonecznych podobnych do trujących grzybów. O, nie. Zmierzasz bezpiecznie w głąb lądu, przez miasteczko Camaiore.

Droga niespodziewanie zaczyna się wznosić. Wjeżdżasz w Alpy Apuańskie: wielkie granie i zbocza gęsto porośnięte lasem kasztanowym oraz szczyty w kolorze zwietrzałego marmuru – z którego w zasadzie są zrobione. Po przyprawiającej o zawrót głowy przejażdżce serpentyną dojedziesz do wioski Casoli, której smętność bierze się zapewne stąd, że co parę lat musi patrzeć, jak jej położone bliżej zbocza fragmenty znikają, osuwając się wraz ze śniegiem w leżącą niżej dolinę. Miń wioskę i kieruj się dalej pod górę. Jeszcze więcej lasu, przerywanego na zakrętach spektakularnymi widokami. Odrestaurowane kamienne domki z alpejskimi duperelami (okiennice z otworami w kształcie serc) i zaparkowanymi na zewnątrz BMW na bawarskich rejestracjach. Nie zatrzymuj się: świat ciągle liże ci stopy, ale ty zostawiasz go w tyle. Coraz wyżej i wyżej, aż nawet rozklekotane niebieskie autobusy firmy Lazzi dają za wygraną i zawracają na specjalnie wyasfaltowanym obszarze. Trochę dalej jest coś, co przypomina drogę dla furmanek. Wjedź na nią, a po stu metrach znajdziesz się w rejonie znanym jako Le Roccie, przed domem, który nierozważnie kupiłem. Jeszcze bardziej nierozważnie próbuję uczynić go zdatnym do zamieszkania, równocześnie usiłując zarobić na życie pisaniem zleconej książki, zanadto niedorzecznej, by o niej więcej wspominać. Ale za to widok jest zadziwiający. Jak my, Brytyjczycy, lubimy mawiać, w domu najbardziej liczą się trzy rzeczy: położenie, położenie i położenie (nie wiedzieć czemu, Amerykanie nazywają je „lokalizacją”). Brytyjczycy ogłaszają to z uśmiechem mędrca, jakby dzielili się oryginalnym spostrzeżeniem, plonem lat doświadczenia i przemyśleń, a nie powtarzali oklepane frazesy agentów nieruchomości, które słyszeli w tuzinie pubów. Cokolwiek pomyślisz o tym konkretnym domu, musisz przyznać, że położenie wylewa mu się uszami. Jeśli nie liczyć kawałka kamiennego dachu, ledwie widocznego pośród drzew kawałek dalej, ze wszech stron otacza go samotność.

Podróż cię nie zmęczyła? Bo mnie tak. Dlatego zabieram się do przygotowywania małego co nieco, świetnie komponującego się z tym, co będzie wspaniałym widokiem z tarasu, gdy tylko usunę zawieszony nad skrajem przepaści prehistoryczny wychodek. Rozległe pasma gór, a między nimi przestwory błękitnego nieba z kołującymi myszołowami oraz widok na dalekie Viareggio i morze. W pogodne dni widać wysepkę o nazwie Gorgona, a w te naprawdę pogodne – ponoć nawet Korsykę. Co zatem? Powiedzmy, że coś związanego z morzem, a jednocześnie ociekającego pogardą, coś, co pokaże, jak bardzo lubimy lokalne frutti di mare i nie lubimy wypożyczonych parasoli plażowych i lodów. A więc proszę bardzo:

Małże w czekoladzie

————————————————

Wzdragasz się? Tylko dlatego, że brak ci gastronomicznej fantazji (twoje sobotnie wizyty w Koh-i-Noor Balti House się nie liczą. W dzisiejszych czasach curry z taśmy produkcyjnej to równie bezpieczne upodobanie jak Mozart).

Składniki

2 tuziny świeżych małży, wyjętych ze skorupek i oczyszczonych duża ilość oliwy z oliwek • rozmaryn • sos sojowy

100 g drobno startej gorzkiej czekolady Valrhona

——————

Będziesz potrzebować sporo oliwy, ponieważ usmażysz małże w głębokim tłuszczu – i nie: ta jasnozielona ciecz, która mieni się oliwą z oliwek Extra-Special Verginissimo z Pierwszego Tłoczenia z napisaną ręcznie etykietką z czerpanego papieru, nie jest absolutnym wymogiem. Nawiasem mówiąc, jak coś może być bardziej lub mniej dziewicze? Snobi od oliwy są jeszcze gorsi niż ci od wina. Lepiej na tym wyjdziesz, zwłaszcza finansowo, jeśli użyjesz zwykłej lokalnej oliwy, którą rozcieńczono w tradycyjny sposób, za pomocą oleju kukurydzianego, oleju napędowego, zielonego barwnika itp. Trzymaj ją na ogniu, aż zaczną się pojawiać bąbelki (ale nie dopuść, by się spieniła). Dodaj garść świeżego rozmarynu. Zanurz małże kolejno w sosie sojowym i obtocz w gorzkiej czekoladzie (w odróżnieniu od oliwy, czekolada musi być najwyższej jakości – jeśli tylko przemknie ci przez myśl użycie mlecznej czekolady Cadbury, przerwij czytanie tej książki i oddaj ją do antykwariatu, bo niczego się z niej nie nauczysz). Włóż małże do koszyczka przeznaczonego do smażenia w głębokim tłuszczu i wstaw koszyczek do rondla z oliwą. Po równo minucie i pięćdziesięciu sekundach wyjmij małże, osusz na papierowym ręczniku i wysyp do miski z jasnej porcelany, która uwydatni ich ciemny, mahoniowy kolor. Posłuchaj, jak przyjemnie chroboczą! Większość ludzi jest zaskoczona tym odgłosem, przypominającym nieco szelest zeschłych liści w rynnie. Jest on wynikiem interesującego działania sosu sojowego na czekoladę w wysokiej temperaturze. Teraz nalej sobie kieliszek zimnego piwa Nastro Azzurro, weź małże i poszukaj miejsca, skąd nie widać wychodka. Rozejrzyj się po swoich włościach i pomyśl o kolejce w terminalu przylotów na lotnisku Stansted, gdzie nieznośny Crispin właśnie wyżywa się na siostrze, depcząc jej po tenisówkach. Smacznego.

2

Wstał nowy, pod każdym względem jasny dzień, a ja dwoję się i troję na drabinie przy malowaniu kuchni (najważniejszego pomieszczenia w domu) na kontrastujące ze sobą odcienie: grzybowy oraz eau de Nil. Wariant pod tytułem „białe-ściany-i-czarne-belki” to żadna sztuka, ale żeby zrobić coś z toskańskiej zagrody bynajmniej nie rodem z Frances Mayes, trzeba estetycznej pewności siebie i niebanalnego myślenia. Jak również całkowitej nieobecności chłopów-którzy-są-solą-ziemi oraz ich wielowiekowego wkładu estetycznego. Wszystko to napawa mnie otuchą i zaczynam wesoło podśpiewywać. Pewien znajomy, człowiek o wysmakowanym guście, powiedział mi, że mam przyjemny, lekki tenor. Właśnie mierzę się z arią Rossiniego, gdy nagle z okolicy moich kostek rozlega się krzyk: „Praszam! Ja Marta. Drzwi twe otwarte, patrzę i jestem weszła”. Przerywam przy „tutte le norme vigenti” i spoglądam w dół na strzechę mocno kręconych włosów ze zwróconą w moją stronę błyszczącą twarzą pośrodku.

Coś mi mówi, że to źle wróży, ale z przykładną cierpliwością schodzę z drabiny. Michał Anioł, zajęty palcem Adama na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej, byłby podobnie poirytowany, gdyby mu powiedziano, że musi zejść odebrać telefon. Przysadzista dama przeprasza i twierdzi, że jest moją sąsiadką. Przyszła z butelką Fernet Branca dla przełamania lodów, gdyż wydaje jej się, że powinniśmy się zaznajomić. Mój entuzjazm opada i sięga dna, gdy orientuję się, że siedzę przy stole i ostrożnie wącham fernet, czarny i gorzki alkohol, którego urok jest jeszcze dyskretniejszy niż urok burżuazji. Zawsze myślałem, że pije się go tylko po to, żeby pozbyć się kaca. Nie widząc innego wyjścia, przyznaję się do bycia Geraldem Samperem i powstrzymuję od dodania „z tych Samperów ze Shropshire”, co jest wprawdzie faktem, lecz oczywista nie zrobiłoby na niej odpowiedniego wrażenia.

– Ja przeszkadzam – oświadcza Marta dobitnie, gdy kieruję oczy na niedokończony sufit.

– Nie, nie – kłamię nieudolnie. – Przerwa dobrze mi zrobi.

Nie doceniłem niebezpieczeństwa, które stanowi ten kawałek kamiennego dachu widoczny niedaleko mojego domu. Kilka miesięcy temu mój bałamutny agencik signor Benedetti powiedział, że w owym domu mieszka tylko przez miesiąc w roku „pewna cicha jak myszka osoba z zagranicy”. Upewniwszy się, że osobą tą nie jest mój rodak, przestałem się tym zajmować i szczerze mówiąc, zapomniałem o fakcie, że sąsiad może zrujnować mój niebiański spokój.

Cóż mogę powiedzieć o kimś, kto przez większą część długiego, gorącego lata i dużą część długiej, gorącej jesieni był główną zmorą mojego życia, lub też, jak mówią (chyba) w hrabstwie Chianti, primo pesto? W tej konkurencji Marta ma potężnych rywali w postaci włoskich biurokratów i urzędników budowlanych, ale dystansuje ich bez trudu. Jeśli dobrze zrozumiałem, pochodzi z tych nieokreślonych terenów gdzieś między bagnami Prypeci a Kaukazem. Moja ignorancja w dziedzinie geografii, o czym powinienem tu wspomnieć, nie zna granic, zwłaszcza państwowych.

– Polska? – ryzykuję.

Marta wygląda na głęboko wstrząśniętą.

– Ekhem… Białoruś?

Jej dłonie uderzają o stół. Dźwięczą bransolety.

– Okolice Łotwy? – próbuję w rozpaczy.

Wbija we mnie swoje duże ciemne oczy, które – teraz zauważyłem – mają przyczepione na górnych powiekach jakieś błyszczące drobinki.

– Nie! – zaprzecza płomiennie. – Ja Wojnowianka, najczyściejszej krwi. Tak! My z Wojnowii chrześcijanie, kiedy Słowianie i Ruscy jeszcze barbarzy, jeszcze bardziej niż dzisiaj. Powiem ci historię. Wiele pięćset wieków stąd…

Wyłączam się i wpatruję smutno w mój pusty kieliszek, czując, jak plamy farby wysychają mi na ramionach. Ze swoistą smętną, tępą wściekłością przeklinam siebie za własną słabość. Któż poza zbyt dobrze wychowanym brytyjskim dżentelmenem pozwoliłby sobie przerwać w połowie malowanie sufitu, żeby słuchać we własnej kuchni peror jakiejś nieznajomej, której angielszczyzna woła o pomstę do nieba? Cykor, cykor, cykor! Miarka się przebrała. Niestety. Zamierzam potraktować Martę bardzo twardą ręką, oczywiście jak tylko przestanie gadać. Moja świadomość chwyta strzępy jej przemowy, podobne do plastikowych toreb unoszących się na Wiśle. Wychodzi na to, że Wojnowia to jedna z tych enklaw, które kiedyś znajdowały się na obrzeżach Świętego Cesarstwa Rzymskiego i przez wieki były pod panowaniem margrabiów, elektorów albo kogoś w tym rodzaju. Rozpaczliwie broniła swojej tożsamości etnicznej w doli i niedoli – przy czym dola to era sowiecka, a niedola to era postsowiecka. Z każdym słowem Marty despotyzm margrabiów wydaje mi się coraz bardziej uzasadniony i mam ochotę zaznajomić moją sąsiadkę z knutami.

– My stawać się bliscy tutaj, ty i ja – powiada. – Kocham wasze brytyjskie królowe i króle, tradycję. Nauczę. Nauczę ciebie cała Wojnowia, jadło numer jeden! Wojnowskie jadło prima w Europa, prima w cały świat. Jest… mhm – całuje czubki swoich palców w potwornym geście podpatrzonym zapewne w filmie z Maurice’em Chevalierem. – A ty nauczysz mnie inne rzeczy, Dżeri, tak?

Przez jedną mrożącą krew w żyłach chwilę wydaje mi się, że jej ostatnim słowom towarzyszy lubieżne łypnięcie, ale odrzucam tę absurdalną myśl. Nie jestem jakoś przesadnie przystojny, ale osoby znające się na rzeczy wiedzą, że finezja umysłu i charakteru może z nawiązką zrekompensować banalny brak cech Adonisa. Trudno uwierzyć, aby to straszydło o włosach jak korkociągi, siorbiące Fernet Branca przy moim stole w kuchni o dziesiątej rano, znało się z finezją choćby z widzenia.

– Wieczorem ty przybędzie na kolacja.

– O, nie, nie, yyy… – słyszę, jak gram na zwłokę. Myślę o przysmaku, który sobie obiecałem: łososiu w sosie wiśniowym, który, skromnie mówiąc, jest jednym z moich bardziej udanych pomysłów. – Może kiedy indziej?

– Okej, jutro – mówi z zawziętością koparki JBC zanurzającej łyżkę w rowie. – Możesz przynieść żonę – rzuca na pożegnanie. Tym razem nie mam wątpliwości co do lubieżnego łypnięcia, które po jej odejściu unosi się w powietrzu niczym uśmiech kota z Cheshire. Na pewno nie myśli, że mam żonę. Mogę spytać dlaczego? Mógłbym ją mieć bez trudu. W każdej sekundzie tamtej godziny urodziwe stworzenie w rodzaju Felicity Kendal¹ z Dobrego życia mogło zejść po schodach, spryskane temperą, i zrewanżować się za fernet butelką domowego wina pokrzywowego. To niesłychana bezczelność ze strony Marty, stawiać tak bezpodstawne tezy.

Ze znużeniem biorę do ręki pędzel, który zasechł i przypomina teraz miotłę z brzozowych gałęzi. Wchodząc na drabinę, zauważam, że zniknęła co najmniej połowa zawartości butelki, którą przyniosła ze sobą Marta. To obrzydliwe, jak sama dorwała się do przyniesionego mi prezentu. Wracam do malowania. Na górze jest gorąco, a sufit jakby trochę faluje. Zupełnie odechciało mi się śpiewać. Prawdę mówiąc, to sąsiedzkie wtargnięcie wytrąciło mnie z równowagi i czuję, że będę musiał się położyć. Tak czynię; wizyta Marty okazuje się takim obciążeniem dla mojego organizmu, że na kilka godzin tracę przytomność. Budzę się z bólem głowy i odkrywam, że większość dnia bezpowrotnie minęła. Miałem zamiar podać tu autorski przepis na danie z łososia w wiśniach, ponieważ jak każdy prawdziwy twórca żądny jestem małego strzępka nieśmiertelności. Ale chwila przeminęła i nieśmiertelność będzie trzeba odłożyć na później.

3

Nazajutrz rano budzę się w nastroju do kawałów, który jest pochodną myśli, że pod wpływem Fernet Branca dałem się zaprosić na kolację z Makabryczną Martą. Jako dżentelmen, nie potrafię przyjść do kogoś w odwiedziny, nawet mi nienawistne, bez drobnego upominku, dlatego będę musiał coś wymyślić. Na szczęście idę sam. Czasem zauważam, jak między większą liczbą osób rodzi się duch rywalizacji i każdy z poczucia wstydu wydaje na prezent więcej, niżby sobie życzył. Jest to oczywiście syndrom, który ma swoje korzenie w historii. Jeden Mędrzec ze Wschodu przypuszczalnie zabrałby ze sobą do Betlejem pudełko czekoladek miętowych After Eight. Ale już Trzej Mędrcy jechali tam obładowani złotem, kadzidłem i mirrą, psiocząc na debety na kontach.

A więc kawał. Tylko jaki? Rossini – przyjdź mi z pomocą! Przychodzi, stary druh. Po kilku taktach Vedi la data indicata przypominam sobie, że sam był doskonałym kucharzem, który wymyślił kilka oryginalnych potraw (na przykład tournedos à la Rossini) i uwielbiał lody. Hmm… lody? Mamy koniec czerwca, więc i straszne upały w Toskanii – nawet tutaj, w górach – toteż konstatuję, że nie od rzeczy będzie przynieść na kolację lody własnej roboty. Konstatuję też, że Marta potrzebuje działania o charakterze punitywnym, które pomoże sprawić, aby te sąsiedzkie zaproszenia nie weszły jej w nawyk. Cóż więc lepszego niż

Lody czosnkowe z Fernet Branca

————————————————

Składniki

15 dużych ząbków czosnku • 150 g cukru kryształu

4 łyżki schłodzonej śmietany kremówki • 1/8 l Fernet Branca

——————————

Wrzuć do miksera czosnek i cukier, a następnie zalej je resztkami Fernet Branca z butelki z plamami farby na etykiecie. Powstanie dziwna mieszanina o barwie iodexu, który starsi czytelnicy pamiętają zapewne jako mazidło z ekstraktu z wodorostów, używane niegdyś przez wysportowanych chłopców do nacierania kontuzjowanych członków. Ubijaj śmietanę, lecz tylko do czasu, aż zacznie gęstnieć. Następnie dodaj iodexową miksturę. Gdy za sprawą nutki czosnku łzy napłyną ci do oczu, pojawi się przyjemny płowy odcień. Doskonale. Przelej do garnka i wstaw na godzinę do lodówki, a następnie umieść w maszynce do lodów i postępuj dalej jak zwykle z lodami. Gdy wybierasz się na kolację do kogoś, o kim z ulgą dowiedziałeś się, że umarł tego dnia, wyjmij lody przed wyjściem z domu. Będą miały konsystencję cegły, lecz do godziny 22.00 zmiękną na tyle, aby stać się pièce d’occasion wieczoru. Jeśli sąsiadka po czymś takim jeszcze cię kiedyś zaprosi, znajdziesz się w poważnych tarapatach. Aha: lody ładnie wyglądają oprószone koprem włoskim.

Ponieważ jestem w nastroju do lodów i mam pod ręką koper, przyrządzam na poczekaniu partię lodów koperkowo-truskawkowych dla siebie. Ta wersja glace à la Samper to jedno z moich lepszych zgłoszeń w konkursie o nieśmiertelność. Rewelacyjny duet. Gorąco zachęcam, byś wypróbował je na przyjaciołach i urządził zgadywankę, z czego są zrobione. Zapewne odpowiedzą (ze względu na anyżkowy posmak), że z absyntu, jednak lody truskawkowe z absyntem smakują zupełnie inaczej. Koperkowo-truskawkowe mają naprawdę  z i e l o n y  smak, lecz fioletowobrązowy kolor (wykorzystaj raczej łodyżki i listki niż bulwy).

Ranek minął jak z bicza strzelił, oczywiście przez Martę. Nie dość, że straciłem przez nią większą część wczorajszego dnia, to jeszcze przepadła mi duża część dzisiejszego. Trzeba mi lekkiego lunchu, z przerwą na refleksję. Refleksja prowadzi mnie do odkrycia, że sufit w kuchni jest ciągle nieskończony, więc o drugiej po południu niechętnie biorę pędzle i jeszcze raz włażę na drabinę. W górze, pośród belek i krokwi, jest okropnie gorąco i muszę wykorzystać całą swoją determinację, żeby nie uciąć sobie krótkiej drzemki i nie poczekać, aż zrobi się chłodniej. Ale jako człowiek ulepiony z twardej gliny, maluję zawzięcie, aż – mniej więcej wpół do szóstej – sufit jest ukończony i olśniewający. Praca dodatkowo sprawiła, że poczułem się górą w konfrontacji z Martą. Wiecie, jak to jest z majsterkowaniem i uporczywie nawracającymi myślami: albo irytujący kawałek melodii gra w twojej głowie do rytmu pociągnięć pędzlem, albo fiksujesz się na długich, zażartych sporach z nieobecnymi ludźmi. Narastająca zajadłość tych jednostronnych konwersacji wynika z pewnością z furii, która nachodzi człowieka na myśl, że oto marnuje kolejne godziny ze swych szybko kurczących się zasobów czasu na pracę, którą chętnie zleciłby niewykwalifikowanemu robotnikowi, gdyby miał pieniądze. W każdym razie, zanim sufit został ukończony, w duchu pokazałem Marcie drzwi jakieś sześćdziesiąt trzy razy. Czasem wychodziła z zaciętą, napiętą twarzą, kiedy indziej wypadała w powodzi łez i z rozwichrzonymi włosami. Za każdym razem jednak się wynosiła. W trakcie tych wewnętrznych debat przypomniałem sobie jeszcze jeden składnik, którego mogłem użyć do dzisiejszych lodów. Wiadomo nie od dziś, że sfrustrowani kucharze na całym świecie, od najwspanialszych hoteli po kuchnie wojskowe, dodają do jedzenia swoje wydzieliny fizjologiczne. Pozwala im to poczuć się panami sytuacji. Jestem w stanie to zrozumieć: zerknięcie przez drzwi kuchenne na nadętego starego despotę odzianego w krepę, który zajada się pięknym, kremowym majonezem z odrobiną twojej spermy, może przynieść głęboką satysfakcję. Ale Marcie, przynajmniej na razie, to nie grozi. Biedaczka – chcę ją tylko zniechęcić. Takie ekscesy zostawiam sobie do wykorzystania wówczas, gdy sytuacja znacząco się pogorszy.

Punkt dziewiętnasta trzydzieści stawiam się przed jej drzwiami kuchennymi z moimi patentowanymi (i niezanieczyszczonymi) lodami.

– D ż e r r i i! – piszczy na powitanie (jej wymowa mojego imienia to jeszcze jedna rzecz, którą będę musiał migiem skorygować) i wyciska wojnowiańskie pocałunki na moich obu policzkach i na czole, pozostawiając okropny zapach. Wodę toaletową kupiła chyba z taczek w Viareggio: idealny kobiecy odpowiednik wody po goleniu Brut. Muszę iść i zmyć ją czym prędzej, pod pretekstem, że od pojemnika do lodów kleją mi się dłonie. Kiedy wracam do kuchni, Marta wkłada mi w ręce nie zwykły kieliszek, lecz istną kropielnicę z Fernet Branca i zaciska na niej moje odrętwiałe palce.

4

Widzę, że będę musiał się przyznać, skąd czerpię dochody. To dość upokarzające, ale przynajmniej mogę pocieszyć się myślą, że królowa zarabia na życie przecinaniem wstążek, a arcybiskup Canterbury zgarnia kasę za publiczne i głośne zwracanie się do Najwyższego Władcy Wszechświata, jakby byli starymi kumplami. W porównaniu z nimi praca ghostwritera piszącego autobiografie sportowych herosów to zajęcie intelektualne.

Jak wszedłem na tę drogę kariery? To krótka historia, ale bardzo smutna, więc jej nie opowiem. Co do samych książek, sprawy mają się coraz gorzej. Moje aktualne zlecenie jest dużo bardziej koszmarne od poprzedniego, autobiografii, którą napisałem za niedawnego mistrza narciarstwa zjazdowego. Bardziej koszmarne, choć procedura postępowania pozostaje identyczna. Ustalają ją agenci. Tobie pozostaje jedynie łazić za tymi mistrzami i zmuszać ich, aby mówili z sensem jednym ciągiem przez dziesięć minut, między treningami, kręceniem reklam, wywiadami dla czasopism i kopulowaniem. Najbardziej ironiczne słowo w tym całym biznesie to „dogłębny”. Żeby porozmawiać z narciarzami, musiałem kręcić się po holach hoteli w góralskim stylu w miejscach takich jak Klosters i jeszcze gdzieś w Kolorado, nie pamiętam nazwy. To już wystarczająco okropne – zwłaszcza biorąc pod uwagę Glühwein i raclette – ale na dobitkę młody Luc okazał się kimś, kto rzeczywiście nosi reklamowane przez siebie marki. Wyobrażacie sobie kogoś, kto wierzy w reklamy z własnym udziałem? Zawsze chodził wystrojony w grubaśne sportowe zegarki i dresy w nierealnych kolorach z wypisanym na nich własnym nazwiskiem. Korciło mnie, żeby mu powiedzieć, że w szkole też nosiłem ubrania z własnym nazwiskiem, ale jako chłopiec dobrze wychowany, naszywkę z nim miałem schowaną wewnątrz. Na domiar złego Luc używał wody po goleniu, od której mdlałem, co nigdy dotąd mi się nie zdarzało. Jego menadżer twierdził, że to od duchoty w pomieszczeniu.

Wszystko to było przygnębiające, ale książka sprzedała się nader dobrze – po części dlatego, że wymyśliłem dla bohatera afrodyzjak, który rzekomo tłumaczył jego legendarne wyczyny poza stokiem (i kilka na stoku). Receptura jest obecnie zbyt dobrze znana, bym ją tutaj powtarzał. Powiem jedynie, że sam Luc Bailly uwierzył, iż owa mikstura była istotnie tajemnicą jego potencji. Pochłonął jej tyle, że nabawił się piasku nerkowego i musiał zakończyć karierę. Ale u jej szczytu miał fantastyczne uda – wydymały się niczym balony nad tymi śmiesznymi kolankami, które u narciarzy są starte do kościstych zawiasów od tego całego zginania.

Jak już wspomniałem, teraz pracuję nad czymś jeszcze gorszym. Tematem mojej kolejnej autobiografii jest trzykrotny mistrz świata Formuły 1, kierowca wyścigowy Per Snoilsson, znany jako Latający Szwed – jeśli umiecie sobie w ogóle wyobrazić takie zjawisko. Snoilsson to młody padalec, który bezspornie spowodował śmierć François Bideta w Monaco przed dwoma laty, kiedy to Latający Francuz poszybował do zatoki, w pewnej chwili gwałtownie przerwał lot i utonął w swoim kokpicie tuż pod kilem czekającej w pogotowiu łodzi ratowniczej (bardzo smutne; współczujący uśmiech). Snoilsson dostał naganę i odjęto mu parę punktów, ale nie miało to najmniejszego znaczenia w świetle czterdziestu punktów przewagi nad najbliższym rywalem, którym dziwnym trafem był akurat François Bidet.

Per jest nie tylko padalcem, lecz również skończonym kretynem. Jak mogłoby być inaczej, skoro zarabia na życie jeżdżeniem w kółko na złamanie karku? Wolałbym jednak, żeby zaczekał z zabiciem się do czasu, aż moja książka ukaże się drukiem. Będzie można przygotować uaktualnione wydanie pamiątkowe wzbogacone o zdjęcia z fatalnego wypadku. Takie wydania rozchodzą się jak świeże bułeczki, zapewne dlatego, że wypadki śmiertelne stały się we współczesnym sporcie niezwykłą rzadkością. Wracając do tematu: po sześciu wspólnych sesjach dowiedziałem się o młodym Perze wszystkiego, co nadaje się do publikacji. Nie ma sensu doić tej samej krowy w nadziei, że któregoś dnia do twojego wiaderka tryśnie szampan. Jedna z naszych sesji miała miejsce w prywatnym samolocie, inna w fabryce w strefie przemysłowej koło Weybridge, gdzie Per siedział w kałuży chemicznej pianki i robił odcisk swojego cynicznego tyłeczka. Chyba po raz pierwszy w życiu odcisnął wtedy na czymś swoje piętno. Mówili, że to matryca do jego fotela kierowcy. Bez jaj. Mniejsza o to. Moim zadaniem jest przekształcenie naszych nagranych rozmów w książkę. Dlatego kupiłem położony na uboczu, spokojny domek z widokiem i dostępem do dobrych produktów spożywczych. W zasadzie książka jest już gotowa, w ciągu najbliższego tygodnia muszę tylko wymyślić dobry tytuł. Kurczę, ci ludzie nie mają za grosz ironii. Im głupszy zamierzony czytelnik, tym bardziej przezabawny i uroczy musi być tytuł. Ludzie robiący zakupy przed Bożym Narodzeniem – publika, w którą bezwstydnie celuje mój wydawca – lubią, mówiąc słowami mojej redaktorki, „tytuły, z którymi mogą się utożsamić”. „Mierz w coś w rodzaju Życia na wysokich obrotach” – podpowiedziała ze swoją zwykłą, ponurą inwencją. Większość tych strasznych komunałów została naturalnie już kiedyś użyta w autobiografiach poprzednich mistrzów świata i pozostały tylko ochłapy. „Z głowy” (jak mówimy w tej branży) zaproponowałem Ale jazda oraz Tłoki o świcie i byłem lekko dotknięty tym, z jak chłodnym spotkały się przyjęciem. Może one także zostały już kiedyś użyte. Od epizodu w fabryce, kiedy mogłem obserwować młodego Pera i jeszcze młodszego mechanika pochłoniętych swoimi tyłkami, myślę o nim jako o „Pedale na gazie” i tak brzmi mój obecny tytuł roboczy.

Nie wywyższam się nad tych sławnych sportowców. Nigdy w życiu. Oni też muszą zarabiać na chleb. Otóż nie, jestem sceptyczny wobec biznesowych pijawek, które się do nich przyssały i domagają się biografii ludzi, którzy są za młodzi, by przeżyć coś rzeczywiście istotnego. Jak można uczynić interesującym dwudziestoczterolatka, któremu przydarzyły się w życiu tylko wieloletnie wykańczające treningi pod okiem bezlitosnego rodzica? Te dzieciaki to maszynki do robienia pieniędzy, nakręcane przez biznesmenów. Teraz mają tylko śmigać wyznaczonym torem, generować nagłówki prasowe i wydalać sterty złota dla swoich menadżerów. Budzą jakąś odległą sympatię, lecz nie są zbyt błyskotliwymi partnerami do rozmowy. Prawdę mówiąc, na wzmiankę o szampanie przypomniało mi się, że jedyna interesująca rzecz, jakiej dowiedziałem się w ciągu ostatnich osiemnastu miesięcy podążania tropem Latającego Szweda, nie ma z nim nic wspólnego. Zastanawialiście się kiedyś, jak to się dzieje, że słynni producenci w rodzaju Moët et Chandon pozwalają, aby zawartość przypominającej gaśnicę butli ich premier cru Brut des Bruts była potrząsana, a następnie rozlewana z podium przez pryszczatych wyrostków, którzy ewidentnie woleliby coca-colę? Bo ja tak. Trudno to nazwać budowaniem marki ekskluzywnego produktu. Bo chyba „szampan, którym tryskają najlepsi kierowcy” to niezbyt stosowne skojarzenie dla produktu z najwyższej półki? Aby zaspokoić własną ciekawość w tym temacie, wystarałem się o wstęp do kilku sławnych piwnic zasnutych gęstymi pajęczynami, gdzie starożytni akolici suną powoli przez chłodną ciszę ze świecami, zręcznie obracając butelki pogrążone w swoim produktywnym śnie. Poczyniłem tam wielkie odkrycie. Otóż, w dzisiejszych czasach przy wejściu znajduje się niewielki betonowy bunkier, aneks oznaczony tabliczką dernier cru Grands Prix Réserve. Mieści on specjalne, wielkie butle przeznaczone wyłącznie na imprezy sportowe. Butelki owe są pilnie strzeżone, aby żadna przypadkiem nie dostała się do sprzedaży i w ręce poważnych koneserów szampana. Zawierają bardzo słodkie Asti Spumante importowane z Piemontu, nasycone dodatkowym dwutlenkiem węgla oraz chemikaliami, które zapewniają odpowiednio wybuchowy wytrysk bąbelków przed kamerami. Cieszę się, że zbadałem dogłębnie tę małą tajemnicę.

Że co? Jaka druga mała tajemnica? A, wczorajsza  k o l a c j a. Zupełnie zapomniałem. Oczywiście przebiegła bez zakłóceń. Dlaczego miałoby być inaczej? Choć muszę przyznać, że wojnowiańska kuchnia jest dość specyficzna i trochę boli mnie dzisiaj głowa.

5

Sprawy mają się nieźle. Od naszej kolacji upłynęły dwa dni, a Marty ani widu, ani słychu. Poczytuję to sobie za kulinarny triumf: genialne wykorzystanie jedzenia w charakterze broni odstraszającej. Lody czosnkowe z Fernet Branca to może nie szczyt finezji, ale są wysoce skuteczne i mam wrażenie, że podając tutaj przepis, włożyłem wam do ręki pacyfistyczny odpowiednik słynnego magnum kaliber czterdzieści cztery Clinta Eastwooda. „Spraw mi przyjemność, Marto” – mógłbym powiedzieć. Ku memu zdumieniu, sprawiła, nakładając sobie nie jedną, lecz trzy przeogromne porcje. Gdybym był dobrym sąsiadem, wpadłbym do niej, żeby sprawdzić, czy jeszcze żyje. Ale nie jestem i nie wpadam.

Nie było zbyt wielkim zaskoczeniem, że mieszka w chlewie. W życiu nie widzieliście takiego bajzlu. Zdaje się, że kupiła lub wynajęła dom w takim stanie, w jakim się znajdował, kiedy jego ostatni mieszkańcy wyemigrowali albo zmarli na terenie lokalu. Unosi się w nim charakterystyczny wilgotny zapach cegieł i kamieni brukowych położonych na gołej ziemi. Jest tam kilka ogromnych starych skrzyń przeznaczonych do przechowywania chleba, koców i mąki. Między nimi upchnięto pianino o jednej z tych nazw, których nikt nigdy nie słyszał: Petrof czy jakoś tak. Całe życie Marty rozgrywa się w kuchni, pieczarze o niskim stropie z belkowanym i poczerniałym kominkiem, w którym można by upiec yeti. Poza tym pełno tam obwieszonych ubraniami krzeseł z rozprutym obiciem. Z zadowoleniem skonstatowałem, że chyba nie trzyma w mieszkaniu kotów. Nie mam nic przeciwko tym zwierzętom, ale wiem z doświadczenia, że jeśli jedno z nich kręci się w pobliżu, szelmy pokroju Marty mogą czuć przymus opowiadania żartów o gorących kociakach. Człowiek ma ochotę zapaść się pod ziemię.

– Dla ciebie, Dżeri: jadło całej Wojnowii dzisiaj – oznajmiła, kiedy w końcu opadliśmy na krzesła przy stole w kuchni, zrzuciwszy z nich przedtem skotłowane prześcieradła. Wypiliśmy prawie całą butelkę Fernet Branca i nawet światło elektryczne zaczęło nabierać brązowawego odcienia. Zamaszystym gestem postawiła przede mną obleśną kiełbasę koloru rybackich kaloszy, gruzełkowatą jak więzienny materac. Kiełbasa była odrobinę większa od tych bawarskich, co to ledwo mieszczą się w miskach wielkości nocników.

– Jest szonka – oświadczyła (tak mi się wydaje), opierając piersi na stole, po obu stronach swojego talerza. Blado uśmiechnięty, wydobyłem z siebie obligatoryjne uprzejme pomruki i ostrożnie dźgnąłem ten wytwór czubkiem noża. Rozległ się odgłos przekłuwanego czyraka. Wrzący tłuszcz strzyknął na drugą stronę stołu i choć był koniec czerwca, zaparowały mi okulary. Zawartość kiełbasy, jasnoczerwona od papryki, leżała przede mną niczym na lekcji anatomii.

– Moja siostra, Marja, ona zasyła z Wojnowii. Jemy tak, Dżeri.

Bezczelnie nabiła sobie na widelec jeden z kawałków z mojego talerza, zanurzyła go w garnku z melasą i figlarnie podstawiła mi pod nos. Otworzyłem machinalnie usta i wpuściłem to coś do gardła, ale już moje przeżuwanie nie miało w sobie nic machinalnego. To było jak próba przejścia gorącej plaży bosymi stopami. Kiedy powiedziałem „melasa”, miałem na myśli tylko wygląd tego czegoś, choć niech mnie kule biją, jeśli to faktycznie nie składało się głównie z melasy. Z czego jeszcze, trudno powiedzieć, ale zdawało mi się, że były tam szafran, marynowane orzechy włoskie i lawenda, może ze szczyptą plutonu. Brakowało jedynie, i tu niespodzianka, Fernet Branca.

Gdy pierwszy kęs szonki z sosem przewędrował przez mój przełyk, zadziałało coś w rodzaju znieczulenia miejscowego i następny był już odrobinę mniej śmiercionośny. Wiecie, jak to jest: l’appetito vien mangiando i w ogóle, więc niebawem zjadłem już dobre dwa cale tego czegoś i został mi już tylko jard. Jedzenie całkowicie pochłonęło moją uwagę, więc chyba nie uważałem tak bardzo, jak sobie zamierzyłem, żeby nie wykraczać poza rozmowę towarzyską. Rozmowa na-wpół-towarzyska (tzn. więcej niż o pogodzie, a mniej niż o Życiu) towarzyszyła dużej części mojej szonki, która, im dalej brnąłem, tym bardziej przypominała pod względem skutków działania cykutę, którą dali do wypicia biednemu Sokratesowi. Moje kończyny ogarnęła przedziwna drętwota, która posuwała się powoli w kierunku serca. Strasznie chciałem się położyć i zacząłem bezwiednie myśleć o ostatnich słowach sławnych ludzi. O, nie: pod żadnym pozorem nie wolno prosić Marty, żeby pamiętała złożyć za mnie w ofierze koguta. Nieistotne sprawy przepływały przez mój umysł niczym skrzące się nitki planktonu dryfujące na fali przypływu. Nagle zdałem sobie sprawę, że niezłym tytułem autobiografii Snoilssona byłaby Dekompresja, zwłaszcza że przyznał mi się, iż po zakończeniu kariery kierowcy wyścigowego ma zamiar zająć się nurkowaniem głębinowym.

– …proszę? – powiedziałem z ustami pełnymi grudkowatych cyst.

– Jesteś zabawowy człowiek, Dżeri – odparła. Zauważyłem, że prawie nie tknęła swojej szonki, która zresztą od początku miała długość ułamka mojej. – Mówić, że słyszę, jak ty wyśpiewować w domu.

– Naprawdę? No tak, rzeczywiście, lubię śpiewać przy pracy. Raz trochę Rossiniego, raz parę taktów Belliniego, sama wiesz, jak to jest.

– Bardzo głośny, twój głos. Bardzo… horrendalny.

– Chciałaś powiedzieć „kapitalny”? Nie no, to przesada. Ale przyjmuję komplement.

Sądząc po ogólnym chłopskim bałaganie panującym w jej domu, by nie wspomnieć o szonce, można spokojnie przyjąć, że Marta nie odróżnia włoskiej opery od dołu na kartofle. Dla zabicia czasu zastanawiałem się, do jakiej muzyki nawykła w Wojnowii. Niewątpliwie tej granej na dzikich potańcówkach, z cytrami, bałałajkami i pijackimi pohukiwaniami, gdzie na koniec wszyscy wybuchają płaczem i padają sobie w objęcia, przepełnieni wódką oraz jakąś nieokreśloną słowiańską melancholią.

– A praca, Dżeri, co twoja praca?

– Jestem pisarzem, Marto.

– Kryminalista?

– Nie, nie piszę kryminałów, chociaż przyznam, że pomysł na kryminał  r o d z i   s i ę  właśnie w mojej głowie. Piszę głównie biografie.

– A, Dżeri, to ty i ja artyści.

– No cóż…

– Ale tak. Ja jestem songerką.

– Piosenkarką?

– Nie. Ja komponuję songi.

Strzeliła do mnie tak psotnym okiem zza sprężyn wiszących nad czołem, że pękaty twór, który miałem właśnie zanurzyć w melasie, zastygł drżąco w powietrzu na moim widelcu. Moja wyobraźnia poderwała się jak dźgnięta kura i oczyma duszy zobaczyłem realne niebezpieczeństwo kameralnych wieczorów przy jej pianinie zza żelaznej kurtyny. Raptem twór spadł mi z widelca wprost do kieliszka, rozpryskując Fernet Branca po stole, pojemniku z solą, stercie książek, mojej koszuli i jej kędzierzawej grzywie. Było to jak jedno z tych ujęć twarzy Jacka Hawkinsa na moście, gdzie w tle, za rufą niszczyciela, widać morze, które wybucha potężnym pióropuszem wzburzonej wody w momencie eksplozji pierwszego ładunku głębinowego.

– Strasznie przepraszam – pokajałem się, próbując wydobyć grudę z kieliszka, ale moja sprawność manualna mnie opuściła, sparaliżowana przez szonkę i alkohol. Zerknąłem nerwowo na czuprynę ze sterczącym pośrodku błyszczącym nosem: trzęsła się, dygotała, aż wreszcie rozstąpiła się znienacka w potężnym wybuchu śmiechu. Marta otarła sobie włosy i twarz poplamione serwetką i odchyliła się na krześle, śmiejąc się niepohamowanie.

– Bardzo zabawowy człowiek – powtórzyła, kiedy odzyskała mowę. – Chcę widzieć więcej ciebie.

Rany boskie.

– Teraz, Dżeri, smakujemy twoje lody. Bardzo specjalne jadło.

– Potrawa – odezwałem się szorstko. – Mówimy „potrawa”, nie „jadło”. „Jadło” wyszło z użycia w piętnastym wieku. – W tym momencie byłem bowiem lekkomyślny i uważałem tylko, aby moje wrodzone dobre maniery nie naraziły mnie na jakieś niecne zamiary, jakie Marta może żywić względem mojej osoby. Te same maniery obligują mnie do przyznania z niechęcią, że nie tylko pochłonęła moje lody czosnkowe jak odkurzacz, lecz także bez namysłu poprosiła o więcej. Na tym etapie nasze kubki smakowe były już z pewnością martwe, więc spałaszowaliśmy te lody we dwójkę. Z tego, co nastąpiło potem, pamiętam jedynie boleśnie sokratyczne uczucie chłodu, które wyjaśniło się dopiero, gdy obudziła mnie niesamowita seria własnych pierdnięć i zorientowałem się, że leżę na ziemi przed drzwiami mojego domu, a wokół mnie wstaje świt.

6

Z toskańskim chlebem jest coś nie w porządku. Mówiąc bez ogródek, toskański chleb to kompromitacja: jedyna rzecz, która wypacza klasyczną pod każdym innym względem tradycję kulinarną. Nawet Włosi z innych regionów żartują, że to jedyny chleb na świecie, który wyjmuje się z pieca czerstwy. To tylko drobna przesada. Toskański chleb nie tuczy już w trzy godziny po upieczeniu, gdyż ukrojenie kromki wymaga nakładu energii równego wartości kalorycznej owej kromki (jest to tak zwane Prawo Sampera). Włoscy twórcy diet odchudzających powinni lepiej wykorzystać tę jego właściwość. Właśnie przyszło mi na myśl, że kiedy Robert Graves tworzył swój ohydnie sentymentalny obraz „kobiet dobrych jak chleb”, mógł mieć na myśli chleb toskański, a zatem chodziło mu raczej o – dużo bliższe prawdy – kobiety twarde jak głaz.

Wspominam o tym, ponieważ w dniach po pierwszej kolacji z Martą miałem straszną chętkę na mdłe przedszkolne jedzenie. Zrobiłem dobry użytek z toskańskiego chleba w zupie mlecznej: maczałem go w misce z mlekiem i powoli jadłem papkę łyżką, która drżała mi w dłoni. Moja metafora, w której lekkomyślnie porównałem lody czosnkowe z Fernet Branca do magnum kaliber czterdzieści cztery, była chybiona. Clint Eastwood jeszcze nigdy nie został unieszkodliwiony przez siłę odrzutu swojego pistoletu.

Przez kilka dni kartkuję apatycznie maszynopis Pedała na gazie, poprawiam literówki i próbuję wymyślić jakiś przyzwoity tytuł. Jak wszyscy kierowcy Formuły 1, Per Snoilsson obraca się w towarzystwie dziewczyn, o których mówi lakonicznie „króliczki z pit stopu” albo „śrubokręty”: ot, jeden z uroków życia w blasku sławy. Czytelnicy pragną oczywiście jak najwięcej szczegółów, więc sumiennie naszpikowałem tekst pikantnymi obrazkami z imprez powyścigowych. Obowiązkowo znalazły się tam zbiorowe prysznice z wieńcem zwycięstwa w charakterze jedynego odzienia, a także mokre od szampana majtki zawieszone na srebrnych kubełkach z lodem. Zamieściłem nawet opis gry pt. „Pit stop”, w którą bawili się trzej kierowcy Ferrari w apartamencie hotelowym w Monako. Polega ona na tym, że każdy kierowca udaje bolid zajeżdżający do pit stopu; natychmiast obstępuje go zespół dziewcząt, których zadaniem jest zatroszczyć się o poszczególne części jego ciała i sprawić, aby został obsłużony (aliter dictum „wrócił na tor”) w rekordowym czasie. Nie ma co przepraszać za te mało budujące epizody, tego właśnie chce czytelnik. Nie powiem jednak, aby pomagały mi one w wyborze tytułu. Wytężam uszkodzone przez fernet płaty czołowe. Dlaczego ten głupi Szwed nie ma za grosz inicjatywy? Nie mógłby zajmować się czymś nietuzinkowym, jak ten Amerykanin, który między wyścigami pracuje jako kaznodzieja i dla którego tytuł 190 mil do nieba byłby jak znalazł? Wtem przypominam sobie, jak Per pozwolił kiedyś naukowcom z uczelni medycznej okleić swoje ciało elektrodami, które przekazywały intymne fizjologiczne detale w trakcie rajdu w Brazylii. Poinformował mnie z dumą, że jego pośladki osiągnęły wówczas temperaturę czterdziestu jeden stopni Celsjusza. Bingo! Spalam się!

O, tak. To mi się podoba: sugeruje skrajne zaangażowanie, niebezpieczeństwo, a wręcz śmiertelne niebezpieczeństwo, jak również nieludzkie warunki. Na poziomie bardziej osobistym przywodzi na myśl chmurę oparów, pośród których Per odciskał swoje znamię w szybko krzepnącej piance w fabryce w Surrey. Wyrażenie to brzmi tak znajomo, że zastanawiam się, czy ktoś już nie wykorzystał go w charakterze tytułu, ale to już zmartwienie mojej redaktorki. Na mój gust Spalam się! jest dostatecznie dobre. Dzięki wykrzyknikom książki lepiej się sprzedają! Zapisuję więc tekst na kilka płyt CD i zabieram jedną z nich do Camaiore, gdzie powierzam ją w ręce poczty. Kolejna robota odwalona. Na stoisku targowym znajduję kilka pulchnych, stęsknionych homarów, a na sąsiednim straganie tacę z mrożonymi kawałkami mięsa z lontry. Oczywiście hodowlanej – w dzisiejszych czasach nie sposób dostać dzikiej lontry, ani za pieniądze, ani na piękne oczy, a próbowałem jednego i drugiego. Mimo to nie mogę się oprzeć i kupuję półtora kilo za sumę, która mocno uszczupli moją kolejną zaliczkę, ale co tam. W drodze powrotnej odbieram z baru korespondencję i przyjeżdżam do domu w szampańskim nastroju. Nie dość, że skończyłem książkę i pozbyłem się jej z domu, to jeszcze letni dzień, który nad morzem był nieznośnie skwarny, tu, w górze, pośród drzew i górskich grani, cieszy orzeźwiającym chłodem. Uświadamiam sobie także, że wraz z pozbyciem się z organizmu ostatnich resztek szonki, przestała mnie boleć głowa.

Trzeba to uczcić. Przypadkowe sąsiedztwo na targu dwóch głównych produktów, które zakupiłem, pobudza moją kulinarną inwencję do stworzenia, że tak się wyrażę, doskonałego mariażu między rzeką i morzem. Pomyślmy… tak… danie na  z i m n o, danie w stylu „z bagażnika bentleya na pikniku w dzień wyścigów”, idealne dopełnienie nastroju i pogody. Obmyślam brawurowy wariant czegoś, co wymyśliłem niegdyś na łęgach koło Oksfordu:

Wydra w sosie z homara

————————————————

Zanim pobiegniesz wypróbować ten przepis, drobne zastrzeżenie. Mięso z wydry jest dużo delikatniejsze od mięsa z królika (na przykład), o czym może zaświadczyć autorytet w osobie samego Gavina Maxwella – a on w dodatku miał na myśli wydrę morską! Należy gotować je z wielką ostrożnością, aby nie zatraciło niepowtarzalnie delikatnego rzecznego posmaku, podobnego do smaku mięsa zimorodka karmionego rukwią wodną. Łatwo go zniszczyć brutalnym traktowaniem. Metafory z Clintem Eastwoodem wyekspediuj do innego wszechświata. Wyobraź sobie danie przyrządzone przez Szczura Wodnego w O czym szumią wierzby, w atmosferze tęsknej hiperestezji, a zyskasz pojęcie o stopniu wrażliwości, której będziesz potrzebować do wykonania poniższego arcydzieła:

N

Składniki

1,5 kg wydry w kawałkach • 8 łyżek oleju słonecznikowego

8 posiekanych średnich liści nasturcji • 1 szalotka pokrojona w plasterki

150 ml białego wytrawnego wina • ¼ łyżeczki cukru

1 słupek szafranu (naprawdę: jedna, pojedyncza nitka)

300 g mięsa z homara • 1 filet anchois • 1 łyżka kaparów

łyżeczka oliwy z oliwek • łyżeczka Fernet Branca • majonez

——————————

Umyj wydrę starannie w zimnej bieżącej wodzie, a następnie osusz papierowym ręcznikiem. Jak na ironię – zważywszy na naturalne środowisko zwierzęcia – wydra ma suche mięso i aby nie straciło soczystości, trzeba gotować je w takiej ilości płynu, która je przykryje. Kawałki wydry włóż do żeliwnego garnka, zalej olejem i dodaj liście nasturcji (dwie średnie łodyżki rukwi wodnej nadadzą się niemal tak samo dobrze), plasterki szalotki, szafran, cukier oraz białe wino. Dolej tyle wody, ile trzeba, żeby mięso było przykryte.  T e r a z   w y j m i j   m i ę s o  i zagotuj pozostałe składniki pod przykryciem. Dodaj wydrę, a kiedy wszystko ponownie się zagotuje, przykryj znów pokrywką, zostawiając szczelinę grubości karty kredytowej. Zmniejsz ogień i gotuj powoli przez dwadzieścia sześć minut. Zdejmij garnek z pieca, zakryj szczelnie i pozwól, aby wydra stygła w sosie własnym do czasu, aż będzie ją można wstawić do lodówki.

W tym czasie wyczyść i ugotuj homary w zwykły sposób. Kiedy ostygną na tyle, by można je było wziąć do ręki, zdejmij skorupy. Skorupy, odnóża i szczypce umieść w mikserze wraz z anchois, kaparami, fernetem i oliwą, a następnie zmiksuj na gładką masę. Odstaw. Następnie przygotuj około trzystu mililitrów majonezu. Nawiasem mówiąc, jest to jedyny znany mi przepis, z którym wiąże się klątwa. Dwóch znajomych, którzy próbowali przyrządzić to danie, zmarło w odstępie miesiąca, jeden w Buckinghamshire, drugi w Somerset. W najdziwniejszym z niefortunnych wypadków, wpadli do wezbranych rzek i zniknęli w strumieniach poruszających koła młyńskie. Zwłoki kleryka, okropnie zmasakrowane, znaleziono po trzech tygodniach, a ciała opiekuna szkolnego kółka teatralnego nigdy nie odnaleziono. Po wnikliwym zbadaniu sprawy odkryłem, że obaj użyli do przyrządzenia tego dania majonezu kupionego w supermarkecie, więc jest jakaś sprawiedliwość na tym świecie, jeśli nawet zbyt pobłażliwa. Biskup na pewno wiedziałby lepiej. Jeszcze żaden szanujący się kucharz nie dostał się do nieba z biletem od firmy Hellman’s. Dla naszych obecnych celów wykorzystaj więc po połowie oliwę z oliwek i olej z pestek winogron (uprzednio je zmieszawszy), ponieważ nie chcemy stłumić smaku wydry. Użyj żółtek z dwóch jaj – najlepiej kaczych, gdyż dodają one emulsji gęstości, ale nie zaostrzają smaku. Teraz ostrożnie, lecz dokładnie zmieszaj mięso z homarów, masę zrobioną w mikserze i majonez. Możliwe, że będzie trzeba dodać szczyptę soli, jeśli kapary i anchois były mało słone.

Kiedy całość ostygnie, uchyl wydrze kapelusza, a znajdziesz ją usadowioną w smakowitej galaretce. Delikatnie oddziel mięso od kości i wyłóż na swój najładniejszy półmisek wraz z galaretką, a wokół rozprowadź sos majonezowy. Udekoruj w stosownie powściągliwy sposób. Jajka drozda na twardo, choć niewygodne w obieraniu i krojeniu, wyglądają kapitalnie pokrojone w plasterki i ułożone w muszelkowy wzorek. Prawdziwi smakosze obdarzeni cierpliwością, dobrym wzrokiem oraz pewną ręką mogą wykorzystać do tego celu jaja zimorodka, jak zrobiłem to w prototypie tej potrawy (pozdrawiam przyjaciół z Państwowej Rady Ochrony Tamizy, bez pomocy których nigdy nie zdołałbym opracować – ani tym bardziej uzyskać – właściwych składników). Następnie wstaw potrawkę do lodówki na co najmniej sześć godzin. Serwuj z namaszczeniem oraz orzeźwiającym białym winem, koniecznie w miejscu, skąd roztacza się spektakularny widok.

W trakcie przyrządzania tej cudownej potrawy ogarnia mnie tak niepowstrzymana radość, że zaczynam śpiewać fantastyczną arię Ennio „Non disperdere nell’ambiente, cara” z opery Lo stronzolo segreto. W tym fragmencie Nedda grozi, że wyrzuci flaszeczkę łez, które za nim wypłakała, a Ennio błagała ją, by tego nie robiła. Łzy – ależ proszę (śpiewa), bowiem wszędzie tam, gdzie spadną na ziemię, zakwitną róże; ale nie tę zabytkową wenecką buteleczkę, którą dla ciebie kupiłem… Możliwe, że to pierwszy w historii przykład działania na rzecz ochrony środowiska w operze. Gdy ubijam majonez i śpiewam w mojej świeżo pomalowanej kuchni, uświadamiam sobie nagle dobiegające z zewnątrz od czasu do czasu irytujące odgłosy. Milknę i wsłuchuję się w nie. Tego chaotycznego brzdąkania nie sposób pomylić z niczym innym: to Marta urządza sobie rozgrzewkę na pianinie. Moja dłoń zamiera w powietrzu, a majonez spada z widelca z plaskiem, którego nie słyszę. „Aha! – myślę. – Więc tak to brzmi, co?”. Ponuro wracam do ubijania. Brzdąkanie wcale nie cichnie – dobiega z daleka, ale jest wystarczająco nachalne, jak bez wątpienia zamierzono.

Ten przeklęty pośrednik nieruchomości, łasicowaty Benedetti. Moja „cicha sąsiadka z zagranicy” przebywa tu przez miesiąc w roku, co? Muszę natychmiast zbadać sprawę.

Marta

7

Najdroższa Marjo!

Pozdrawia Cię siostra na wygnaniu, która „nosi w sercu myśli o Tobie i rodzinie niczym jajko strzyżyka w dłoni…”. Pamiętasz? Tak w starym wojnowiańskim stylu uczyła nas rozpoczynać listy babcia Vrilja. Było coś jeszcze o górze Szluszic, która trzyma straż nad naszą ziemią oraz klanem, i tym podobne, ale nie pamiętam dokładnie. Czy może należy tą formułą kończyć listy, a nie je rozpoczynać?

Oto raport z postępów mojej „wariackiej szalonej kariery”, jak ją nazywa nasz ukochany Ojciec. Mam nadzieję, że po moim wyjeździe sprawy przybrały lepszy obrót. Bierze mnie zgroza na myśl, że Ojciec snuje się nachmurzony po zamku, kopie psy i drze się na biedną Mili. Ale mniejsza o to. Ty zdecyduj, które fragmenty moich listów będziesz mu odczytywać. To nawet dobrze się składa, że kiepski z Ojca czytelnik, ek ni (jak mawiają drwale)? Mężczyźni trzymają w ręku losy naszego klanu, nie zaś marne kartki papieru – oj tak! Ale też my, kobiety, możemy pisać do siebie rzeczy, o których mężczyźni nie muszą wiedzieć.

Nieźle się tu urządziłam – w dużej części dzięki kontu, które kochany Ljuka otworzył dla mnie w Viareggio. Właśnie, jak on się miewa? Czy nadal, kiedy się do niego przytulasz, kłują cię pistolety Makarow, które ma pod ubraniem? Ten nasz braciszek! A kiedyś był taki delikatny. Fakt, wrócił z wojska odmieniony. Myślę, że spodobałoby Ci się tutaj, chociaż Ljuka twierdzi, że Le Roccie zanadto zalatuje wsią i to nie jego klimaty, bo chce sprawiać wrażenie stosowne do jego rosnącej pozycji w klanie. W głębi duszy na pewno jest oczarowany: mój domek przypomina mu dom w Bolku, dokąd tak uwielbialiśmy jeździć na ryby, chociaż nie ma tu rzeki, są za to wspaniałe turnie i widoki oraz cisza, której strzegą orły. Wiem, że spełnię tu swoje ambicje, spiszę się na medal i mimo ojcowskich obaw przyniosę chlubę naszemu nazwisku. Dostałam przemiły list od Piera Paciniego, w którym wita mnie we Włoszech i pisze, że nie może się doczekać, kiedy przystąpimy do pracy. Czy trzeba lepszej zachęty? Strasznie jest tutaj sławny. Przeżywa renesans popularności jako reżyser.

Obawiam się jednak, że trafił mi się najdziwaczniejszy na świecie sąsiad, który zawraca mi głowę. Wiem, co powiesz: ten bajerant, agencik Benedetti, zapewniał mnie i Ljukę, że drugi dom należy do obcokrajowca, który bywa tu przez miesiąc w roku. Chyba będziemy musieli nauczyć tego łajdaka kilku prostych prawd. W każdym razie sąsiad jest Anglikiem, ma brzuszek i to dziwne, puste siedzenie spodni, które sprawia wrażenie, jakby nie było w nim tyłka. Możliwe, że to angielska przypadłość. Facet nazywa się Gerald Samper i jest przekomiczny. Pomyślałam, że dobrosąsiedzkie reguły nakazują złożyć mu wizytę, więc wzięłam butelkę i poszłam. Zastałam go na drabinie, różowego i spoconego jak mysz. Moje wtargnięcie tak go poirytowało, że postanowiłam zostać dłużej! Na moje oko zbliża się do czterdziestki, ale ma w sobie coś starczego, więc można by mu dać z dziesięć lat więcej. Prawie na pewno dudi, i w dodatku alkoholik, gdyż chwycił butelkę (aperitif o nazwie Fernet Branca – łagodna wersja galasiji, którą piją nasi myśliwi) bezceremonialnie jak doświadczony pijak i zaczął nalewać. Wiesz, jak to jest z alkoholikami – zawsze, niby przypadkiem, nalewają do swojego kieliszka jakieś dwa centymetry więcej niż do innych. To ich zdradza.

Cóż, nie powinnam oceniać biednego Geralda zbyt ostro – ale nie pytaj dlaczego. Mój słaby angielski zbytnio mi nie pomaga, ale ten facet ma w sobie coś, co go jeszcze pogarsza, i słyszę, że gadam jak karykatura obcokrajowca. Doprowadza mnie to do szału, ale to chyba nie jego wina? Podejrzewam, że należy do osób, które da się zrozumieć bez słów. Czyli kompletny dudi, jak ten smutny nauczyciel, który łaził za Ljuką, dopóki Ojciec nie poprosił kapitana Paniki o złożenie mu wizyty. Gerald śpiewa przy pracy: dramatyczne arie z wyimaginowanych (jak sądzę) włoskich oper. W każdym razie ich nie rozpoznaję. Nie rozumiem wszystkiego, co mówi, ale mogę go podsumować bez trudu: małostkowy snob, od którego bije coś w rodzaju dandysowskiej pogardy. Dandysowskiej, dobre sobie! Z takim tyłkiem i przerzedzonymi włosami! Biedactwo! Siedział i udawał, że nigdy nie słyszał o Wojnowii, co miało mi przypomnieć, że jestem nikim z Europy Środkowej. Wyobrażasz sobie? Twierdzi, że pisze, ale nie mam pojęcia, z czego się utrzymuje. Sprawia na mnie wrażenie jednego z tych dyletantów, którzy imają się tego i owego.

Szkoda, że nas nie widziałaś, Mari! Siedziałam przy stole w kuchni, od czasu do czasu pociągając z kieliszka, i próbowałam prowadzić miłą, pogodną rozmowę. A on żłopał fernet, który od połowy butelki zaczął wywierać na niego zauważalny wpływ. Co najśmieszniejsze, za każdym razem, kiedy sięgałam, żeby napełnić mu kieliszek, a nasze ręce przypadkiem się stykały, płoszył się, jakbym miała się na niego rzucić, przygwoździć do podłogi i pozbawić cnoty. Śmiałam się jak opętana i kusiło mnie, żeby tego spróbować, tylko po to, by zobaczyć zgrozę w jego oczach. Przepaliłyby mu się wszystkie bezpieczniki!

Słyszę, jak mnie besztasz. Mari, przecież mnie znasz: nie jestem okrutna, raczej skora do żartów. Mimo wszystko powinnaś oszczędzić Ojcu niektórych fragmentów, jeśli zdecydujesz się odczytać mu ten list. Cóż więcej mogę powiedzieć o szacownym Mr Samperze? Jak mogłam się domyślić, to król kuchni, opery i majsterkowania w jednej osobie. Pomna naszej starej maksymy: „Pod naporem życzliwości runie nawet twierdza”, zaprosiłam go na kolację. Niby próbował się wymówić, ale stawił się posłusznie z olbrzymią miską lodów, które przygotował specjalnie na tę okazję. Urocze, prawda? Postarał się, więc poczułam się przyjaźnie nastawiona, a wręcz wzruszona, i postanowiłam zachowywać się przykładnie cały wieczór, nie przestraszyć go nagłymi, prowokującymi gestami itp. Moim jedynym niedopatrzeniem było to, że zapomniałam, iż skończyło mi się wino, i musiałam otworzyć jeszcze jeden fernet. Całe szczęście, że dyrektor banku, który przyjechał wręczyć mi książeczkę czekową, podarował mi skrzynkę. Mówiłam Ci o tym? Teraz się zastanawiam, czy Ljuka nie maczał w tym palców. Wracając do tematu, czym mogłam poczęstować gościa, jeśli nie twoimi szonką i pawlu? Autentyczna wojnowiańska kuchnia, mała lekcja europejskiej sztuki kulinarnej. Tak bardzo przypomniały mi o domu, że łzy napłynęły mi do oczu – kochana Mari, poznałabym tę szonkę w najdalszym zakątku ziemi, była tak niezaprzeczalnie nasza.

Biedny Gerald na początku był zdenerwowany i chyba dlatego tak dużo jadł i pił. Nie spotkałam tylu Anglików, by móc powiedzieć, czy to ich cecha narodowa, że nie potrafią zostawić na stole talerzy z niedojedzonym jedzeniem czy niedopitych butelek i nie czuć się zobligowanymi do opróżnienia ich, jakby były wyzwaniem dla ich męskości. Męskość Geralda z każdą chwilą coraz bardziej przypominała potiomkinowskie przedmieścia, które Sowieci wybudowali w Wojnogradzie: chwiejną fasadę, przy której nawet pies boi się podnieść nogę ze strachu, że się zawali. Chichotał; głos zrobił mu się piskliwy; na koniec ceremonialnie wniósł miskę z lodami i nagle zaczął śpiewać. Prawdę mówiąc, lody były całkiem niezłe, choć odrobinę mdłe. Miały łagodny ziołowy posmak. Ale Gerald był już tak ululany, że nie przestał jeść, dopóki ich też nie sprzątnął.

W końcu przestraszyłam się, że zemdleje mi w kuchni, więc zabrałam go na spacer, niby po to, żeby popatrzeć na nocne niebo (majestatyczne i obramowane z wszystkich stron zarysami gór). Chytrze podprowadziłam go do jego domu. Wlepił oczy w niebo, zmarszczył brwi, beknął, przeprosił, zaśmiał się na całe gardło i wymamrotał: „Następnym razem ja robię kolację czy coś”, a potem dodał przestraszonym głosem: „Chyba nie powiedziałem «cycuś», prawda?” i runął na ziemię niczym ogłuszona czajka (jak mawiają Bunkasi). Zostawiłam go tam, ale wiem, że przeżył, ponieważ słyszałam, jak wył te swoje arie w kuchni. Naprawdę, jest taki okropny, że czuję do niego coraz większą sympatię, choć wiem, że w tym hałasie trudno mi będzie pracować.

Na tym kończę, droga Marjo, z życzeniami zdrowia dla rodziny i żarliwą modlitwą, aby góra Sluszic nadal strzegła naszych ziem i klanu.

Całuję
Marta

8

Rano schodzę do Viareggio spotkać się z Sasi Vlas, która przyjechała na cały dzień z Florencji, by służyć mi za tłumaczkę. Sasi jest żoną lokalnego adwokata i kimś w rodzaju konsula, attaché kulturalnego i generalnego reprezentanta interesów Wojnowii w tym mieście. Przystojna kobieta z wąskim czołem, jakże charakterystycznym dla regionu Bun. Pierwsze wrażenie potwierdza się, gdy tylko otwiera usta (które mogłyby służyć za wizytówkę sowieckiej stomatologii). Ach, ten bunkaski akcent, z którego my, Wojnowianie, kpimy z takim upodobaniem! W hali włoskiej stacji kolejowej brzmi jednak miło i wywołuje nostalgię. Jesteśmy tu same samiutkie w obcym świecie, ciche wspólniczki, posiadaczki takich samych wojnowiańskich paszportów w kolorze gówna oraz permessi di soggiorno… Właściwie Sasi widzi to nieco inaczej, jak się wkrótce okazuje. Jest żoną Włocha, mówi płynnie, jest całkowicie zasymilowana, ma dwoje dzieci i zapewne jako wieśniaczka z ojczyzny wywołuję w niej irytację – a nawet  z a ż e n o w a n i e, które odstępuje ją dopiero wtedy, gdy przypomni sobie, kim jest ojciec i że piszę muzykę do filmu Piera Paciniego. Chyba sobie przypomniała, bo raptem staje się miła i pomocna. W wyznaczonej porze spotykamy się z pracownikami Paciniego i jedziemy, zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami, obejrzeć plan filmowy.

Przybrzeżna droga biegnąca z Viareggio na południe, w kierunku Tirrenii i Livorno, z lewej strony jest porośnięta krzakami i sosnami, ogólnie typu agro. Po prawej, tam gdzie kończą się warsztaty szkutnicze i mariny, zaczynają się kurorty. Są lekko komiczne w swojej tandetnej, lecz pretensjonalnej rywalizacji, z tymi murami z żywopłotów, okazałymi bramami i nazwami zrobionymi z żarówek, na przykład Eden albo Nirwana. Jako śródlądowa dziewczyna ze środkowej Europy po raz pierwszy stawiam stopę na tych złotych riwierach, ale nie powiem, żeby różniły się aż tak bardzo od plaż niedaleko Gdańska, gdzie kiedyś zabrano mnie i Marję. Słońce jest gorętsze tutaj, ale żurawie portowe w oddali wyglądają tak samo. Niemniej jednak oczekuje się ode mnie, że będę spozierać na morze z należnym mu podziwem. Sasi twierdzi, że zatrzymaliśmy się, żebym mogła „zorientować się w okolicy”, ale przypuszczam, że chodzi raczej o to, żeby mnie nauczyć, gdzie moje miejsce.

Przemierzamy jeszcze kilkanaście kilometrów kurortowej architektury. Ależ ponuro musi tu być w zimie. Sklepy, restauracje i markizy – nawet chodniki – wydają się zaprojektowane tak, aby odbijały echem kłapanie klapek plażowych i głupoty wypowiadane w trakcie wakacyjnych rozmów. Według drogowskazów jesteśmy przed Tirrenią, kiedy nowoczesne plaże nagle się urywają, a ich miejsce zajmuje coś w rodzaju półdżungli za ogrodzeniem z łańcucha. Stoją tam chylące się ku ruinie białe faszystowskie wille: przez przekrzywione okiennice i puste nisze okienne tych potężnych betonowych ruin widać fragmenty pełnych rozmachu, hollywoodzkich schodów. Zatrzymujemy się przy jednej z tych willi. Przerdzewiałe bramy z kłódką są już otwarte, a wewnątrz, pośród rozszalałej roślinności, która zaanektowała podjazd, stoi jaskrawoczerwony samochód sportowy, a obok niego przystojny młody mężczyzna w ciemnych okularach podsuniętych na czoło, fils à papa w każdym calu. Zostaje mi przedstawiony jako Filippo, syn Paciniego. Grzecznie i z przekonującą szczerością przeprasza za nieobecność ojca. Wielki Piero odbiera jakąś tam nagrodę w Ameryce. To jedna z tych nieuniknionych rzeczy w życiu reżysera filmowego. Sława pociąga za sobą pewne uciążliwe obowiązki.

Stoimy w cieniu wiecznie zielonego dębu niczym podróżnicy w czasie wrzuceni w lata trzydzieste XX wieku, podczas gdy Filippo objaśnia angielszczyzną dużo lepszą od tej wymyślonej przeze mnie historię tej zarośniętej działki. Podupadłe wille stanowiły kiedyś podobno część studia filmowego Pisorno („połączenie Pizy i Livorno chyba zawsze źle wróżyło”, dodaje z uśmiechem, który sugeruje sławetną historyczną rywalizację). Pisorno było wcześniejszą, toskańską wersją rzymskiej Cinecittà, gdzie w czasach Mussoliniego nakręcono sporo filmów. Większość z nich zaliczała się do kategorii tak zwanych „filmów z białymi telefonami”, czyli takich, które przedstawiały świat faszystowskich rojeń zaludniony przez wytwornych burżuazyjnych wałkoni. Po wojnie Cinecittà na dobrą sprawę przejęła włoski przemysł filmowy i od lat sześćdziesiątych nie wiadomo, co zrobić ze szczątkami Pisorno. Dziesiątki hektarów opuszczonych nieruchomości nad morzem co jakiś czas przeznacza się pod centrum kulturalne, handlowe, park rozrywki, a nawet rezerwat przyrody, lecz wszystkie plany spełzają na niczym. Może tylko faszyzm potrafił zmusić mieszkańców Pizy i Livorno do tego, by się w czymś zgodzili, a wobec jego braku zostały tylko niezdecydowanie, impas i pole golfowe. Tam, gdzie kiedyś na złoconych stolikach obok królewskich łóżek z baldachimem stały białe telefony, teraz walają się zużyte prezerwatywy, pęknięte strzykawki, niedopałki papierosów i inne pozostałości po intruzach.