Magda Szabó

Zamknięte drzwi

Przełożyła Krystyna Pisarska

 W Y D A W N I C T W O   B O N A 

Tytuł oryginału węgierskiego: Az ajtó

Copyright © The Estate of Magda Szabó, 2013
Copyright © for the Polish translation by Jerzy T. Czaplicki
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Bona, Kraków 2013
Author photograph courtesy of Géza Tasi

Podstawa niniejszego wydania: Magda Szabó, Zamknięte drzwi, przeł. Krystyna Pisarska, Warszawa: PIW 1993

Redakcja: Małgorzata Pasicka
Konsultacja hungarystyczna: Zoltán Gyalókay
Korekta: Sandra Trela, Kamila Zimnicka / d2d.pl
Projekt typograficzny i redakcja techniczna: Robert Oleś / d2d.pl
Skład pismami Albertina Pro i Garamond Premier Pro: Sandra Trela / d2d.pl
Projekt graficzny i montaż okładki: Wojciech Kwiecień-Janikowski

Wydanie I w tej edycji
ISBN 978-83-62836-63-5

Wydawnictwo Bona sp. z o.o.
ul. Kanonicza 11, 31-002 Kraków, tel. 12 430 22 90
biuro@wydawnictwobona.pl
www.wydawnictwobona.pl
księgarnia internetowa: www.bonamedia.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Drzwi

Z rzadka coś mi się śni. A jeśli już, to zrywam się zlana potem. Wtedy na powrót padam na łóżko, czekam, aż uspokoi mi się serce, i zamyślam się nad nieodpartą, magiczną potęgą nocy. Jako dziecko, a także w młodości, nie miewałam snów: ani dobrych, ani złych, dopiero starość wciąż na nowo wyrzuca ku mnie z namuliska przeszłości tę skoncentrowaną zmorę, która dlatego tak mnie przeraża, że jest całkowicie irracjonalna, bo przecież nigdy naprawdę nie spotkało mnie to coś, co sprawia, że budzę się z krzykiem.

Moje sny to dokładnie takie same powracające wizje, ja zawsze śnię o jednym i tym samym. Stoję w naszej bramie, u podnóża schodów, przed drzwiami z nietłukącą się szybą (zbrojoną drucianą siatką) w żelaznej ramie i próbuję je otworzyć. Przed domem, na ulicy, karetka pogotowia, iryzujące przez szkło sylwetki pielęgniarzy są nienaturalnie duże, ich obrzmiałe twarze mają wokół świetlne kręgi, jak księżyc. Klucz się obraca, ale daremnie się zmagam, nie potrafię otworzyć drzwi, a przecież muszę wpuścić tych ludzi, bo inaczej przybędą do chorego za późno. Jednak zamek ani drgnie, brama jest jakby zespawana z żelazną futryną. Wołam o pomoc, ale spośród lokatorów trzech pięter nikt nie reaguje, nie może zareagować, przecież – stwierdzam – tylko bezgłośnie jak ryba otwieram usta. Szczytem tej sennej zgrozy jest narastająca we mnie świadomość, że nie tylko nie potrafię otworzyć bramy spieszącym z pomocą, lecz także oniemiałam. Podrywa mnie własny krzyk, zapalam światło, próbuję zwalczyć brak powietrza, który zawsze po tym śnie odczuwam, dokoła znajome meble naszej sypialni, nad łóżkiem rodzinny ikonostas, moi wszystko widzący, wszystko rozumiejący przodkowie w wysokich, sztywnych kołnierzykach, szamerowanych dolmanach¹ w stylu węgierskiego baroku lub biedermeiera, jedyni świadkowie moich zmagań. Oni wiedzą, ileż to razy biegałam nocą otwierać bramę karetce, ile razy sobie wyobrażałam – gdy na oniemiałych ulicach wśród napływającej przez otwartą bramę nocy zamiast znajomych dziennych odgłosów szeleściły tylko poruszające się gałęzie i przemykające koty – co by było, gdybym kiedyś zmagała się z kluczem, a on by się nie obrócił.

Portrety wiedzą wszystko, najlepiej to, o czym najusilniej próbuję zapomnieć, a co nie jest już snem, mianowicie że kiedyś, jeden jedyny raz w moim życiu, nie wskutek niedokrwienia mózgu we śnie, lecz naprawdę, rozwarły się przede mną takie drzwi, których strzegąca za nimi swej samotności i bezsilnej nędzy właścicielka mieszkania nie otworzyłaby nawet, gdyby już trzeszczał nad jej głową płonący dach. Ten zamek tylko ja byłam władna poruszyć: ta, która wówczas przekręciła klucz, ufała mi bardziej niż Bogu i ja także w tej fatalnej minucie byłam przekonana, że jestem bogiem i mędrcem, że jestem rozważna, dobra i rozumna. Obydwie byłyśmy w błędzie: i ta, która we mnie wierzyła, i ja, przeświadczona o własnej doskonałości. Teraz to już właściwie nieważne, bo tego, co się stało, nie można naprawić. Niechże więc co pewien czas zjawiają się erynie w pielęgniarskich butach na koturnach i czapkach pogotowia nad tragicznymi maskami, niech się tłoczą wokół mojego łóżka, trzymając w rękach miecze o wyostrzonych moimi snami klingach. Gasząc co wieczór światło, już na nie czekam, liczę się z tym, że w moich śpiących uszach zaraz odezwie się dzwonek, na którego dźwięk bezimienna groza popchnie mnie ku nigdy nie otwierającej się bramie ze snu.

Moja religia nie zna indywidualnej spowiedzi, przez usta kapłana wyznajemy, że jesteśmy grzeszni i zasługujemy na potępienie, gdyż na wszelkie sposoby łamaliśmy przykazania. Otrzymujemy rozgrzeszenie w ten sposób, że Bóg nie żąda od nas ani wytłumaczenia, ani podawania szczegółów.

A jednak ja teraz je podam.

Ta książka nie powstała dla Boga, który zna moje wnętrze, ani dla cieni mych bliskich, które są świadkami wszystkiego i śledzą godziny mojej przytomności i snu, lecz dla ludzi. Żyłam dotąd odważnie i mam nadzieję, że tak samo umrę, odważnie i bez kłamstwa, ale pod warunkiem, że to wypowiem: to ja zabiłam Emerenc. I nie ma tu nic do rzeczy to, że nie chciałam jej zniszczyć, lecz ją uratować.

Chustka

Kiedy rozmawiałyśmy ze sobą po raz pierwszy, miałam ochotę spojrzeć jej w twarz i peszyło mnie, że nie dała mi szansy. Stała przede mną niczym posąg, nieruchomo, ale nie na baczność, tylko raczej odrobinę pochylona, widziałam zaledwie kawałeczek jej czoła. Wtedy jeszcze nie miałam pojęcia, że dopiero na łożu śmierci zobaczę ją bez chustki, przedtem zawsze chodziła osłonięta, jak bardzo religijna katoliczka lub Żydówka w szabas, której wiara zakazuje zbliżać się do Pana z odkrytą głową. Był letni dzień, taki, który nie uzasadniał, nie wymagał żadnej osłony, stałyśmy w ogrodzie pod przedwieczornym, przechodzącym w fiolet niebem i ona nie pasowała do róż. Człowiek wyczuwa, kto byłby jakim kwiatem, gdyby urodził się rośliną, a jej gatunkiem na pewno nie byłaby róża z tym swoim niemal bezwstydnym karminowym kwitnieniem, róża to nie jest niewinny kwiat. Od razu przeczułam, że Emerenc nie byłaby różą, ale wtedy nic jeszcze o niej nie wiedziałam, a już najmniej, czym by zatem mogła być.

Chustka okrywała jej głowę w ten sposób, że rzucała cień na oczy. Później zauważyłam, że ma niebieskie tęczówki. Miałam ochotę dowiedzieć się, jakie ma włosy, ale zawsze je zasłaniała, dopóki była sobą. Ważne minuty przeżyłyśmy tego wczesnego wieczoru, obydwie musiałyśmy rozważyć, czy możemy się na siebie zdecydować. Od paru tygodni mieszkaliśmy w nowym mieszkaniu, znacznie większym niż dawne, jednopokojowe, do którego utrzymania w porządku niepotrzebna była mi pomoc, już choćby dlatego, że moja zamrożona na dziesięć lat kariera zaledwie ruszała z miejsca i dopiero tu, w nowym mieszkaniu, stałam się przede wszystkim pisarką o zwiększonych możliwościach i rozlicznych zobowiązaniach, które bądź to przykuwały mnie do biurka, bądź wyganiały z domu. Stałam więc w ogrodzie naprzeciw milczącej starej kobiety, bo wtedy było już oczywiste, że jeśli ktoś nie wyręczy mnie w domowych obowiązkach, to nie zdołam wydać tego, co powstało w latach milczenia, ani ubrać w formę tego, co jeszcze chciałabym powiedzieć. Kiedy zakończyliśmy przeprowadzkę z księgozbiorem, którego starczyłoby na sporą bibliotekę, i żałosnymi, rozchwianymi meblami, natychmiast zaczęłam szukać pomocy domowej. Wypytywałam wszystkich okolicznych znajomych, w końcu problem rozwiązała moja dawna koleżanka szkolna, która powiedziała mi, że od niepamiętnych czasów sprząta u jej brata pewna stara kobieta, warta więcej od wszystkich młodych, byle tylko wykroiła dla nas trochę czasu. Koleżanka gwarantowała, że ta osoba nie podpali papierosem domu, nie będzie sprowadzała kawalerów i nic nie wyniesie, najwyżej przyniesie, jeśli nas polubi, gdyż uwielbia dawać prezenty. Nigdy nie miała męża ani dziecka, odwiedza ją regularnie jakiś kuzyn i pewien oficer policji, i wszyscy w okolicy ją lubią. Mówiła o niej ciepło, z szacunkiem, poinformowała mnie, że Emerenc jest też dozorczynią, czyli osobą niemal urzędową, i wyraziła nadzieję, że nas zaakceptuje, bo jeśli nie zdobędziemy jej uznania, to nie ma takich pieniędzy, za jakie podjęłaby się pracy u nas.

Nie wyglądało to zachęcająco, sama Emerenc też nie była przyjacielska, kiedy ją poprosiłam, by przy okazji pofatygowała się do nas na rozmowę. Zastałam ją na podwórzu domu, gdzie była dozorczynią – mieszkała blisko nas, tak blisko, że mogłam widzieć ten dom z balkonu. Robiła akurat wielkie pranie w sposób całkowicie staroświecki; gotowała bieliznę w kotle na otwartym ogniu, w i tak już dokuczliwym upale, i wyciągała prześcieradła ogromną drewnianą warząchwią. Opromieniał ją ogień, była wysoka, koścista, nawet jak na starą kobietę jakoś potężna, nie tęga, lecz muskularna niczym Walkiria, i nawet chustka na jej głowie sprawiała wrażenie szyszaka. Zgodziła się do nas przyjść i dlatego mogłyśmy wtedy o zmierzchu stać razem w ogrodzie. Słuchała w milczeniu, jak opowiadam, co miałaby u nas do roboty, i nagle przyszło mi na myśl, że nigdy nie wierzyłam pisarzowi, który w jakimś ubiegłowiecznym arcydziele odnotował, że ktoś ma twarz jak jezioro. Zawstydziłam się, jak zawsze, gdy ośmielałam się zwątpić w klasyków; twarzy Emerenc po prostu nie można było przyrównać do niczego poza gładkim, nieruchomym zwierciadłem wody o świcie. Nie wiedziałam, w jakim stopniu interesuje ją moja propozycja, widać było po niej, że nie potrzebuje ani posady, ani pieniędzy, dla mnie byłoby znakomicie, gdyby się zgodziła, ale ta twarz będąca zwierciadłem jeziora, ocieniona chustką, przywodzącą na myśl teatralny rekwizyt, długo nic nie zdradzała. Emerenc nie podniosła głowy nawet wtedy, gdy wreszcie odpowiedziała: możliwe, że będziemy mogły wrócić do sprawy, bo jeden dom, gdzie pracuje, stał się miejscem nieodpowiednim, mąż i żona piją, dorosły syn się stacza, więc u nich nie zostanie. Jeśli ktoś udzieli nam referencji i przekona ją, że żadne z nas nie jest awanturnikiem ani pijakiem, możemy porozmawiać. Słuchałam osłupiała, po raz pierwszy zdarzyło się, że ktoś żądał o nas referencji. „Byle komu nie piorę brudów” – oświadczyła Emerenc.

Miała czysty, poważny sopran. Musiała mieszkać w stolicy od dawna, bo gdybym w przeszłości nie studiowała językoznawstwa, nie zorientowałabym się, że zapewne przywędrowała z moich stron. Zapytałam, czy pochodzi z Hajducczyzny², i myślałam, że tym pytaniem sprawię jej przyjemność, ale pokiwała tylko głową i przyznała, że przyjechała do Budapesztu z Nádori, a właściwie z Csabadul, i od razu zmieniła temat, jakby chciała dać mi do zrozumienia, że nie życzy sobie o tym rozmawiać. Również ta sprawa, jak wiele innych, wyjaśniła się dopiero po latach: Emerenc uznała moje pytanie za nietaktowne i natrętne, nie miała zamiaru zajmować się wspomnieniami. Nie studiowała Heraklita, a jednak wiedziała więcej niż ja, która, gdy tylko było to możliwe, wciąż powracałam do opuszczonego przeze mnie niegdyś miasta, szukając tego, co zaginęło bezpowrotnie – cieni domów, cieni, które kiedyś padały mi na twarz, utraconego niegdysiejszego domu – i, rzecz jasna, nic nie odnajdowałam, bo gdzież się teraz wiła ta rzeka, która uniosła skorupy mojego życia? Emerenc była za mądra, by próbować czegoś, co niemożliwe, swoją energię zachowywała na to, co można by jeszcze uczynić w przyszłości dla przeszłości, ale ja oczywiście dopiero miałam to zrozumieć.

Tamtego dnia, kiedy po raz pierwszy usłyszałam nazwy dwóch wsi: Nádori i Csabadul, wyczułam tylko, że nie powinnam ich zbyt często wspominać, bo te dwa słowa z jakiegoś powodu stanowią tabu. Skoro tak, to pomówmy o konkretach. Myślałam, że umówimy się na zapłatę za godzinę, byłoby to dla niej korzystniejsze, ale na razie nie chciała się umawiać: powie, ile mamy jej płacić, kiedy będzie już o nas coś wiedziała i zorientuje się, na ile jesteśmy niedbali i nieporządni, to znaczy, jak dużo będzie miała z nami roboty. Postara się zebrać o nas informacje – nie od mojej koleżanki, bo ta nie będzie obiektywna – a jak już je zbierze, to się odezwie, nawet gdyby odpowiedź miała być negatywna. Patrzyłam za nią, gdy powoli szła do wyjścia, i w pewnej chwili przeszło mi przez myśl, że ta stara kobieta jest tak niezwyczajna, iż byłoby chyba dla wszystkich lepiej, gdyby nie podjęła się pracy u nas. Jeszcze nic straconego, zawołam ją i sprawa przestanie być aktualna. Nie zawołałam. Emerenc wróciła dwa tygodnie później. Rzecz jasna, przez ten czas także często spotykałam ją na ulicy, ale tylko mnie pozdrawiała i szybko szła dalej, jak ktoś, kto nie chce podejmować pochopnej decyzji ani też niepotrzebnie zatrzaskiwać jeszcze nieotwartych drzwi. Kiedy rozległ się dzwonek, zauważyłam, że jest odświętnie ubrana, i natychmiast pojęłam, co oznacza ten strój. Zakłopotana, szłam obok niej w skąpym opalaczu. Była w czerni, w porządnej wełnianej sukni z długimi rękawami i w lakierkach na pasek. Jakbyśmy w ogóle nie przerwały naszej poprzedniej rozmowy, poinformowała, że nazajutrz rozpoczyna pracę, a pod koniec miesiąca powie, ile ma wynosić jej pensja. Patrzyła przy tym sztywno na moje nagie ramiona i byłam zadowolona, że przynajmniej mojemu mężowi nie będzie miała nic do zarzucenia: w trzydziestostopniowym upale siedział w marynarce i krawacie, nawet w najgorętsze dni nie zmieniał zwyczajów nabranych w przedwojennej Anglii. Oni oboje wyglądali przy mnie tak, jakby chcieli dać przykład jakiejś pierwotnej, tylko przez nich postrzegalnej społeczności, do której ja też należałam, i wzbudzić we mnie poszanowanie zewnętrznych form wyrażających szacunek dla ludzkiej godności. Jeśli kiedykolwiek ktokolwiek przypominał Emerenc pod względem pewnych norm, to był to mój mąż, i pewnie dlatego długo nie potrafili się do siebie naprawdę zbliżyć.

Stara kobieta podała nam obojgu rękę. Nawiasem mówiąc, gdy tylko mogła tego uniknąć, nie dotykała mnie, a gdy ja próbowałam, odsuwała moje palce, jakby odganiała muchę. Ale Emerenc tamtego wieczoru nie przyszła na służbę, to nie byłoby ani godne, ani na miejscu: Emerenc nastała. Na pożegnanie powiedziała do mojego męża: „Życzę gospodarzowi dobrej nocy”. Ten tylko patrzył za nią, nie było na świecie drugiego człowieka, do którego to słowo tak bardzo by nie pasowało. Emerenc zwracała się tak do niego aż do śmierci i trzeba było czasu, by do tego przywykł i reagował.

Umowa nie określała czasu, jaki Emerenc miała spędzać w naszym domu, podobnie jak pory, o której powinna przychodzić. Można było sobie wyobrazić, że nie zobaczymy jej przez cały dzień, za to zjawi się o jedenastej wieczorem i wprawdzie do nas nie zajrzy, lecz do świtu będzie sprzątać kuchnię i spiżarnię, a może się też zdarzyć, że przez półtora dnia nie będziemy mogli korzystać z łazienki, gdzie namoczy w wannie dywaniki. Ten nieuregulowany czas pracy szedł w parze z zadziwiającymi rezultatami, Emerenc była jak robot, nie oszczędzając się, dźwigała meble, które nie nadawały się do dźwigania. W jej pracowitości i sile było coś nadludzkiego, niemal groźnego, tym bardziej, że właściwie nie było potrzeby, żeby tak harowała. Wyraźnie wyżywała się w pracy, nie wiedząc, co począć z wolnym czasem. Wszystko, co robiła, robiła bez zarzutu, przeważnie krzątała się po domu w milczeniu, nie była ani poufała, ani ciekawska, i w ogóle unikała zbędnych słów. Zażądała dużo, więcej niż się spodziewałam, ale i dużo dawała. Gdy zapowiadali się goście lub wpadał ktoś niespodziewany, pytała, czy sobie życzę, by mi pomogła. Przeważnie odrzucałam wtedy jej propozycję. Nie chciałam, by nasi przyjaciele wiedzieli, że jestem nikim we własnym domu. Emerenc wymyśliła miano tylko dla mojego męża, ja nie byłam ani „pisarką”, ani „panią”, w ogóle mnie nie nazywała, dopóki ostatecznie nie umiejscowiła mnie w swoim życiu, dopóki nie doszła do tego, kim dla niej jestem i jak brzmi ta nazwa, która mi się należy. Rzecz jasna i tu miała rację, bo definicja, której nie towarzyszy żadna emocja, jest niedokładna.

Emerenc, niestety, była pod każdym względem doskonała, niekiedy aż przygnębiająco doskonała. Na moje nieśmiałe słowa uznania nie taiła, że nie życzy sobie ciągłych komplementów: nie chwalmy jej, ona sama dobrze wie, ile jest warta. Ubierała się zawsze na szaro, tylko w święta czy przy szczególnych okazjach w czerń, suknię osłaniał codziennie zmieniany fartuch na szelkach, papierowymi chusteczkami pogardzała, używała za to śnieżnobiałych, wykrochmalonych płóciennych chustek. Naprawdę uszczęśliwiło mnie odkrycie, że jednak ma także swoje dziwactwa, na przykład czasami bez żadnego powodu milczała przez pół dnia, nie reagując na żadne moje pytania, gdy zaś błyskało i grzmiało, zauważyłam, że boi się burzy. Gdy zbliżała się burza, ciskała, co miała w ręce, i bez słowa wyjaśnienia biegła do domu. „Stara panna musi mieć jakiegoś bzika” – powiedziałam do męża, a on pokręcił głową. Ten strach to i więcej, i mniej niż bzik, orzekł. Na pewno jest czymś spowodowany, tyle że według niej to do nas nie należy. Ale czy ona kiedykolwiek powiedziała nam o sobie coś naprawdę istotnego? Niechże sobie przypomnę: nigdy. Emerenc nie jest gadatliwa.

Pracowała już u nas od ponad roku, kiedy chciałam ją poprosić, by odebrała awizowaną na to popołudnie paczkę – mój mąż egzaminował na uczelni, a mnie tylko tego jednego dnia mógł przyjąć dentysta. Przypięłam do naszych drzwi karteczkę, gdzie i kogo ma szukać posłaniec podczas naszej nieobecności, i pobiegłam do Emerenc, której zapomniałam powiedzieć podczas sprzątania, co ma za mnie załatwić. Dopiero co u nas skończyła i mogła być u siebie najwyżej od paru minut. Jej drzwi ani drgnęły na moje stukanie, ale słyszałam, że krząta się po mieszkaniu. To, że nie nacisnęła klamki, nie było niczym nadzwyczajnym: jeszcze nikt nie widział otwartych drzwi Emerenc, nawet jeśli z wielkim trudem udało się ją ubłagać, by wyszła, kiedy już bowiem raz wróciła do domu, nie otwierała drzwi, i przywykła do tego cała okolica. Zawołałam, żeby się pospieszyła, bo muszę iść i mam dla niej pewne polecenie. Na początku moje słowa przyjęła niezmienna cisza, ale kiedy zaczęłam szarpać klamkę, Emerenc wypadła z takim impetem, że zlękłam się, by mnie nie uderzyła. Zatrzasnęła za sobą drzwi i krzyknęła, abym jej nie nachodziła po pracy, bo jej za to nie płacę. Stałam zawstydzona, czerwona po uszy przez ten jej krzyk, który niczym nie był uzasadniony, bo przecież jeśli z jakiejś nieodgadnionej przyczyny uważa, że naruszenie przeze mnie jej wód terytorialnych uwłacza jej godności, mogłaby to powiedzieć ciszej. Kiedy wyjąkałam, jaką mam do niej prośbę, nawet nie odpowiedziała, tylko stała naprzeciw mnie i tak na mnie patrzyła, jakbym jej wbiła nóż w serce. W porządku. Pożegnałam się grzecznie, wróciłam do domu, odwołałam telefonicznie dentystę, bo mąż już wyszedł i tylko ja mogłam czekać na paczkę. Nie chciało mi się nawet czytać, snułam się po mieszkaniu i zastanawiałam się, jaką to niezręczność mogłam popełnić, skąd ta wyraźnie obraźliwa w intencji odprawa, która na dodatek wcale nie była typowa dla Emerenc, czasami aż żenująco gorliwie przestrzegającej form.

Długo byłam sama. Żeby ten dzień był do reszty zepsuty, paczka nie nadeszła, daremnie czekałam, mąż też nie wrócił o zwykłej porze, po egzaminach został jeszcze ze studentami. Przeglądałam właśnie album z reprodukcjami, kiedy usłyszałam szczęk klucza w drzwiach. Nie dobiegło mnie słowo, którym zwykliśmy się witać, wiedziałam więc, że to nie mąż wrócił do domu, tylko przyszła Emerenc, której w ten paskudny wieczór nie życzyłam sobie oglądać. Do tej pory na pewno już jej przeszło – pomyślałam – i chce mnie przeprosić. Ale Emerenc nawet się nie pokazała, nie powiedziała ani słowa, słyszałam, jak coś robi w kuchni, i wkrótce szczęknął zamek. Odeszła. Kiedy zjawił się mój mąż i wybiegłam po naszą zwykłą kolację, dwie szklanki kefiru, znalazłam w lodówce rumiane piersi kurczęcia, które ktoś najpierw pokroił w plastry, a potem, ze zręcznością chirurga, ponownie złożył w całość. Kiedy nazajutrz podziękowałam Emerenc za tę kolację, która miała mnie udobruchać, i chciałam jej zwrócić umyty półmisek, nie tylko nie powiedziała, żeby nam poszło na zdrowie, ale w ogóle wyparła się kurczaka, a nawet półmiska, nie przyjęła go ode mnie i mam go do dziś. Kiedy później zatelefonowałam na pocztę i zaczęłam wypytywać o niedoręczoną paczkę, okazało się, że niepotrzebnie całe popołudnie sterczałam w domu. Paczka była w spiżarni pod dolną półką, przyniesiona razem z kurczakiem. Emerenc warowała przed bramą, powtórzyła doręczycielowi słowo w słowo to, co jej powiedziałam, odebrała przesyłkę, nie informując mnie o tym, i znikła w swoim mieszkaniu. To był ważny epizod w naszym życiu, bo od tej chwili długo mi się wydawało, że staruszka jest nieco pomylona i w związku z tym musimy mieć na uwadze jej specyficznie pracujący umysł.

Wiele utwierdzało mnie w tym przekonaniu, zwłaszcza zaś informacja, która do mnie dotarła dzięki mieszkającemu w tej samej co Emerenc willi poborcy czynszu, który w wolnych chwilach wciąż majstrował i dlatego znany był w okolicy jako majster-klepka, a mianowicie, że odkąd Emerenc tam mieszka, to znaczy od tysiąca lat, nikt z lokatorów nie był w jej mieszkaniu dalej niż w sieni, bo nigdy nie wpuszcza gości do pokoju i ma za złe, gdy ktoś ją niespodziewanie wywołuje. Trzyma w domu kota, któremu nie pozwala wychodzić, i czasami tylko słychać, jak miauczy, ale zajrzeć przez okna nie można, bo zasłaniają je drewniane okiennice. Nikt nie wie, co ona tam ma poza kotem, ale jeśli jakieś drogocenne rzeczy, to źle robi, że się tak barykaduje, bo jeszcze ktoś pomyśli, że ukrywa skarby, i da jej w łeb. Nigdzie nie wyjeżdża, najwyżej gdy chowają kogoś z jej znajomych, odprowadza go w ostatnią drogę, ale zawsze tak jej pilno do domu, jakby się bała jakiegoś nieszczęścia. Mam się nie obrażać, gdyby mnie ewentualnie nie wpuściła, ona nawet własnego krewniaka, syna swego młodszego brata Józsiego, a także podpułkownika przyjmuje w sieni, latem i zimą, oni już dawno przyjęli do wiadomości, że im także wstęp wzbroniony, i tylko się z tego śmieją, przywykli.

Z tych słów wyłonił się przede mną dość przerażający portret i przez to zaniepokoiłam się jeszcze bardziej. Jak można żyć w takiej izolacji? I dlaczego nie wypuszcza kota, skoro go chowa, przecież ma przy domu ogrodzony kawałek gruntu. Właściwie uważałam ją za niespełna rozumu, dopóki z epickiej, rozwlekłej opowieści wdowy po laborancie, Adelki, która była jej wielbicielką, nie dowiedziałam się, że niegdysiejszy, pierwszy kot Emerenc był wielkim myśliwym i wciąż dziesiątkował hodowlę gołębi pewnego lokatora, który sprowadził się do willi jeszcze podczas wojny. Sąsiad radykalnie załatwił sprawę, bo kiedy Emerenc wyjaśniła mu, że kot to nie profesor uniwersytetu, żeby można go było przekonać słowem, i taka już jego natura, że nawet dla zabawy lubi zabijać, nie poprosił jej, by trzymała bydlaka w domu pod kluczem, lecz złapał i powiesił chwackiego myśliwego na jej klamce. Kiedy Emerenc, wróciwszy do domu, stanęła przed zimnym już kocim trupkiem, jeszcze jej elegancko wyłuszczył, że niestety zmuszony jest własnymi metodami bronić jedynego pewnego źródła dochodów i pożywienia swej rodziny.

Emerenc nie powiedziała ani słowa, odwiązała kota z drutu, bo oprawca nie użył sznurka, lecz drutu, i kocur z przeciętą krtanią wyglądał wręcz koszmarnie, a potem pochowała go w ogrodzie, w grobie pana Szloki, który nie był wtedy jeszcze ekshumowany, i ciągali ją za to, bo koci oprawca sprowadził policję, na szczęście sprawa ucichła. Nawiasem mówiąc, gołębiarz nie miał z tego wszystkiego żadnej pociechy, nie mógł się nawet pokłócić z Emerenc, która traktowała go jak powietrze i jeśli miała jakąś urzędową sprawę, rozmawiała z nim przez pośrednika, którym był majster-klepka, a ponadto, jakby łączyła świat zwierzęcy jakaś fatalna solidarność, jeden po drugim padały mu gołębie. Wtedy znów zjawiła się policja. Podpułkownik, który odwiedza Emerenc, był wówczas zaledwie podporucznikiem. Gołębiarz oskarżył Emerenc, że mu wytruła ptaki, ale w żołądkach pokrojonych gołębi nie znaleziono trucizny, weterynarz rejonowy stwierdził, że wykończyła je jakaś spowodowana nieznanym wirusem ptasia zaraza, innym też padły gołębie i nie należy z takiego powodu niepokoić ani sąsiadów, ani władz.

Wtedy dom zjednoczył się przeciwko kociemu mordercy, najszacowniejsze małżeństwo, państwo Brodaricsowie, napisali list do rady, że budzi ich o świcie ciągłe gruchanie, majster-klepka oznajmił, że gołębie wciąż mu paskudzą na balkon, a pani inżynierowa złożyła skargę, że z powodu gołębi dostała alergii. Rada nie nakazała wprawdzie gołębiarzowi, by zlikwidował hodowlę, ale zwróciła mu uwagę. Lokatorzy byli rozczarowani, bo chcieli zemsty za powieszonego kota Emerenc, chcieli prawdziwej kary.

No i został ukarany: oprawca znów poniósł stratę, nowo nabyte stado gołębi wyzdychało w sposób równie tajemniczy jak poprzednie. Jeszcze raz próbował donosu, ale podporucznik już nie zlecił sekcji, tylko sklął od ostatnich gołębiarza za ustawiczne zawracanie głowy przepracowanej policji, z czego ten wreszcie wyciągnął właściwe wnioski, wrzaskliwie przeklął w sieni Emerenc, której, czego niestety nie udało się udowodnić, wykończył na pożegnanie nowego kota, i wyprowadził się na przedmieście. Jeszcze po przeprowadzce wciąż nękał władze donosami na dozorczynię. Emerenc znosiła tę nagonkę z taką pogodą i tak filozoficznym humorem, że polubili ją zarówno w radzie, jak i na policji, żadna skarga na nią nie miała następstw, władze przywykły, że osoba staruszki przyciąga anonimowe podejrzenia jak góra magnetyczna pioruny. Na policji założono Emerenc osobne dossier, gdzie odkładano urozmaicony materiał, i tylko machano ręką, gdy nadchodziły listy, nawet początkujący policjanci rozpoznawali słownictwo gołębiarza, jego barokowo rozwlekły styl. Co jakiś czas któryś z policjantów wpadał do Emerenc, ale tylko tak, żeby z nią pogadać, napić się kawy, regularnie awansujący były podporucznik przyzwyczaił się ją odwiedzać, a gdy zjawiał się nowy chłopak, przedstawiali go jej, Emerenc podawała na stół kiełbasę, pogacze, naleśniki, częstując każdego tym, na co miał apetyt. Każdemu z tych przybyłych ze wsi policjantów przypominała jego rodzinny dom, własną babkę, więc nawet jej nie mówili, że oskarża się ją o mordowanie i okradanie Żydów podczas wojny, o szpiegostwo na rzecz Ameryki, o obsługę tajnej radiostacji, a także o to, że trudni się paserstwem i przechowuje w mieszkaniu skarby. Właściwie uspokoiłam się naprawdę dopiero po tej opowieści Adelki, a do reszty wtedy, gdy z powodu zgubionego dowodu osobistego musiałam iść na policję. Właśnie kiedy dyktowałam moje dane personalne, przechodził przez salę podpułkownik, usłyszał moje nazwisko i zaprosił mnie do swego gabinetu na czas, gdy wystawiano mi nowy dokument. Byłam przekonana, że zna moje książki i stąd ta uprzejmość, okazało się jednak, że byłam w błędzie. Nie interesowało go nic poza tym, jak się miewa i co porabia Emerenc, wiedział od niej, że u nas pracuje, i był ciekawy, czy córka syna Józsiego wyszła już ze szpitala. Nawet nie wiedziałam, że takie dziecko jest na świecie. Wydaje mi się, że na początku bałam się Emerenc.

Dbała o nas przez ponad dwadzieścia lat, ale przez pierwsze pięć nasze stosunki były, mówiąc oględnie, mocno ograniczone. Ja jestem kontaktowa, chętnie rozmawiam nawet z obcymi, Emerenc decydowała się jedynie na mówienie o rzeczach najważniejszych, spieszyła się ze starannie wykonywaną pracą, bo zawsze miała jeszcze niezliczone czynności przed sobą. Życie bez reszty wypełniało jej dwadzieścia cztery godziny doby i choć nie wpuszczała nikogo do mieszkania, to właśnie u niej zbiegały się wiadomości, jej sień była niczym hala teleksów, wszyscy o wszystkim jej donosili, o śmierci, skandalu, radości i katastrofie. Pielęgnacja chorych sprawiała jej przyjemność, niemal codziennie spotykałam ją na ulicy z wazą przykrytą tacą, niosła obfity posiłek każdemu, o kim uliczna wieść głosiła, że przydałoby mu się coś pożywnego do zjedzenia. Emerenc zawsze wiedziała, gdzie jest potrzebna, jej osobowość sprawiała, że ludzie bez najmniejszej nadziei odwzajemnienia ich zaufania otwierali się, choć wiedzieli, że w rewanżu dostaną od niej jedynie komunały lub powszechnie znane fakty. Polityka jej nie interesowała, sztuka w ogóle nie, na sporcie się nie znała, słuchała o zdradach małżeńskich, ale nie ferowała wyroków, najchętniej zastanawiała się nad pogodą, bo na jej ewentualne cmentarne wycieczki mogła wpłynąć zapowiedź burzy, której, jak już wspomniałam, bardzo się bała. Prawdę mówiąc, pogoda determinowała nie tylko okazje towarzyskie, lecz także zwykłe jesienne i zimowe dni Emerenc; kiedy przychodziła ostra zima, tyranem dla niej stawały się opady. To ona odmiatała śnieg sprzed niemal wszystkich większych domów w okolicy, nie miała nawet czasu słuchać radia, najwyżej nocą lub o świcie. Gdy była na ulicy, orientowała się po gwiazdach, co przyniesie jutro, znała te ich nazwy, które nadawali ciałom niebieskim jej dziadowie, ostrość lub zblednięcie ich blasku zdradzały jej zawczasu zmianę pogody nawet wtedy, gdy nie mówiły o tym jeszcze komunikaty. Podjęła się uprzątania śniegu w jedenastu domach, podczas zamieci zmieniała się nie do poznania, wyglądała jak wielka szmaciana lalka, zamiast wyglansowanych trzewików nosiła gumiaki. Można było myśleć, że w ostre zimy Emerenc nigdy nie przebywa w domu, tylko na dworze, i nawet się nie kładzie spać jak inni śmiertelnicy. I właściwie tak było: Emerenc nigdy się nie kładła, tylko myła się, zmieniała odzież i drzemała na małej kanapce zwanej loverseat, krzesłem kochanków. Wśród jej mebli brakowało łóżka, twierdziła, że kiedy się kładzie, nachodzi ją jakaś słabość, tylko w pozycji siedzącej ma właściwe podparcie dla bolącego krzyża, a jak leży, kręci się jej w głowie, więc niepotrzebne jej łóżko.

W wielkie śnieżyce, rzecz jasna, nie odpoczywała nawet na kanapce, bo zaledwie skończyła przed czwartym domem, na chodniku przed pierwszym był już nowy śnieg, biegała więc Emerenc od domu do domu w wielkich gumiakach i z jeszcze większą miotłą. Przywykliśmy, że w te białe dni nawet do nas nie zajrzy, nie robiłam na ten temat żadnych uwag, bo i po co, niewypowiedziana argumentacja Emerenc była nie do odparcia: mamy dach nad głową, a ona na ogół porządnie sprząta, więc zaczekajmy, aż znów będzie miała czas, wtedy wszystko odrobi, zresztą mnie też nie zaszkodzi trochę ruchu. Kiedy wreszcie śnieg dawał za wygraną, Emerenc znów się zjawiała, w zadziwiający sposób doprowadzała mieszkanie do ładu i bez słowa wyjaśnienia zostawiała na kuchennym stole jakieś pieczone mięso lub brytfannę pierniczków. Rozumiałam, że podrzucony dar niósł to samo przesłanie co plastry kurczęcia po pierwszym niedorzecznym grubiaństwie: byliście grzeczni – mówił półmisek, jakbyśmy wciąż byli uczniakami, a nie ludźmi na diecie – a dobrym, cierpliwym dzieciom należy się nagroda.

Nie wiem, jak to wszystko mieściło się w jednym życiu, ale Emerenc prawie nigdy nie siedziała. Kiedy nie miała w ręku miotły, na pewno spieszyła gdzieś z wazą lub szukała właściciela jakiegoś zabłąkanego zwierzęcia, a gdy nie udało się go odnaleźć, starała się komuś wcisnąć znajdka, przeważnie z powodzeniem, jeśli zaś nie, to pies czy kot znikał nagle z okolicy, jakby nigdy nie snuł się wygłodniały wokół śmietników. Pracowała dużo, w wielu miejscach, dużo też zarabiała, napiwków natomiast nie przyjmowała nigdy i w żadnej formie. To mogłam jeszcze jakoś zrozumieć, ale nigdy nie wpadłam na to, dlaczego odmawiała przyjmowania prezentów. Stara kobieta lubiła tylko dawać, a gdy ją chciano czymś obdarować, nie uśmiechała się, lecz chmurzyła. Przez całe lata wciąż próbowałam w nadziei, że może wreszcie przyjmie ode mnie to, co chciałabym jej podarować, ale informowała mnie szorstko, że nie przysługuje jej osobna zapłata za to, co robi, śmiertelnie obrażona odkładałam kopertę, a mąż śmiał się ze mnie, mówiąc, żebym się nie podlizywała Emerenc i nie starała się zmienić istniejącej sytuacji, bo jemu bardzo odpowiada ten znikający cień, który wszystko u nas robi, mimo że o nieprawdopodobnych porach, i wbrew wszelkim regułom nie przyjmuje nawet filiżanki kawy. Emerenc to idealna pomoc, mogę więc mieć pretensje jedynie do siebie, skoro tego mi za mało, skoro z każdym chcę się zaprzyjaźnić. Niełatwo mi było przyznać, że Emerenc także o nas, jak i o wszystkich innych, miała swoje zdanie – nasza bliskość też nie była jej potrzebna.

Chrystusowe rodzeństwo

Naprawdę latami nie byliśmy jej potrzebni, a potem nagle – tak, kiedy mój mąż śmiertelnie zachorował. Ponieważ najwyraźniej nie obchodziło jej nic, co się u nas dzieje, byłam przekonana, że gdybym opowiedziała jej mało efektowną prawdę, zdobyłaby się najwyżej na wazę z pożywnym posiłkiem. Nie mówiłam jej więc o niczym i odprowadziłam mojego męża na operację ropnia płuc w ten sposób, że nie tylko nikt w domu czy okolicy, ale i ona nie wiedziała, dokąd się wybieramy. O niczym nie miała pojęcia, nawet o badaniach poprzedzających operację, i kiedy wreszcie dotarłam do domu, Emerenc siedziała w fotelu i czyściła srebrne łyżeczki. Operacja trwała niemal sześć godzin i jeśli ktoś kiedyś już patrzył na palącą się nad drzwiami sali operacyjnej lampkę, licząc się z tym, że człowiek, którego operują, może już nigdy nie wstanie, bez żadnych wyjaśnień potrafi sobie wyobrazić, w jakim stanie weszłam do mieszkania. Emerenc po raz pierwszy doświadczyła, że wykluczyłam ją z najważniejszego momentu mojego życia. Nie wdając się w szczegóły, poinformowałam ją o aktualnej sytuacji. Stara kobieta spojrzała na mnie: jak obcą wyeliminowałam ją z mojego strachu przed operacją, która mogła się zakończyć tragedią. Powiedziała to bez obrazy, wzburzona, na co odparłam, że przecież nigdy nie obchodziło jej nasze życie, skąd mogłam wiedzieć, że przejmie się tym, co nas spotkało, nawiasem mówiąc, jeśli nie weźmie mi tego za złe, chciałabym zostać sama i wcześnie się położyć, to nie był łatwy dzień i nic jeszcze nie jest przesądzone. Emerenc natychmiast wyszła. Pomyślałam, że się obraziła i już nie wróci, ale mniej więcej po półgodzinie ocknęłam się z lekkiego, niespokojnego snu na odgłos jej krzątaniny w mieszkaniu, potem zaś pojawiła się z parującym pucharkiem w ręku.

Na blaszanej tacy przyniosła dzieło sztuki: kielich z grubego szkła w kolorze królewskiego błękitu, z rzeźbionym zdobieniem: wypukły, owalny wieniec, a w nim dwie dłonie, na przegubie kobiecym – bransoleta, męskim – koronkowy mankiet, te dłonie trzymały z dwóch stron złotą tabliczkę, na której widniały niebieskie emaliowane litery TOUJOURS. Wzięłam kielich za podstawę i uniosłam go pod światło. Parował w nim ciemny płyn pachnący goździkami. „Wypić!” – rozkazała Emerenc. Nie chciałam pić, nie chciałam niczego poza ciszą.

„Wypić!” – powtórzyła, jak do niegrzecznego, niepojętnego dziecka, po czym, gdy zobaczyła, że odstawiam kielich i nie otwieram ust, chwyciła go tak gwałtownie, że aż krzyknęłam, bo na dekolt kapnęło mi grzane wino. Ujęła mnie za rękę, przysunęła kielich do moich zębów i, chcąc nie chcąc, wypiłam jego zawartość, żeby jej na mnie nie wylała. To był najlepszy napój świata, choć straszliwie gorący, po pięciu minutach przeszło mi dygotanie. Emerenc po raz pierwszy w życiu usiadła przy mnie na kanapie, wyjęła mi z ręki pusty kielich, a potem już tylko siedziała, jakby w oczekiwaniu na to, że się odezwę i wyrzucę z siebie nieznane jej sześć godzin i to, co było potem. Nie potrafiłam mówić, opowiedzieć, co się stało, ani wytłumaczyć jej zgrozy poprzednich dni, wypity jednym haustem trunek też nie pozostał bez skutku. Wiem, że zasnęłam, bo nagle się przebudziłam, lampa paliła się tak samo jak wtedy, gdy wróciłam do domu, tylko zegar wskazywał drugą po północy. Musiała otworzyć mój tapczan, bo leżałam na kanapie przykryta lekkim kocem, a ten mogła wyjąć tylko z pojemnika na pościel. Swoim zwykłym, obojętnym głosem powiedziała, że nie ma co spędzać nocy wśród złych myśli, mam się odprężyć, bo nie dzieje się nic złego, że ona zawsze przeczuwa śmierć, a zresztą nie wył żaden okoliczny pies i nie pękła też żadna szklanka ani u niej, ani w naszej kuchni, oczywiście, jeśli jej nie wierzę, do czego mam prawo, mogę się ewentualnie zwrócić do Boga, ona przyniesie mi Biblię, nie mam obowiązku z nią rozmawiać.

Nie myślałam już wtedy o grzanym winie ani o tym, że w końcu siedziała tu przy mnie nocą, tylko wychwyciłam ironię: znów mi przycięła. Nie dość, że – aby uniknąć jej uwag – chodzę w niedzielę do zboru okrężną drogą. Jak mam jej wytłumaczyć, skoro nic nie chce zrozumieć, co dla mnie oznacza nabożeństwo, ilu tam w ławkach wokół mnie siedzi niewidzialnych, którzy z upływem wieków modlili się tak samo i o to samo co ja, że te sześćdziesiąt minut obrządku to jest ta jedyna godzina, kiedy na pewno spotkam mych drogich zmarłych, ojca i matkę? Emerenc niczego nie zrozumie i nie zaakceptuje, jak wódz jakiegoś pierwotnego szczepu przeciw chorągwi z Barankiem powiewać będzie wieczorową suknią z pajetkami niczym flagą wojenną.

Stara kobieta z jakimś fanatycznym żarem przeciwstawiała się Kościołowi, nie tylko duchownym, lecz także Bogu i wszystkim biblijnym postaciom, z wyjątkiem świętego Józefa, którego szanowała ze względu na jego zawód – ojciec Emerenc również był cieślą. Gdy ujrzałam jej dom rodzinny, który z godnością wyzierał zza żywopłotu i z podwójnie ściętym dachem nad masywnymi kolumienkami ganku sprawiał po części wrażenie chaty w stylu chłopskiego baroku, po części zaś dalekowschodniej pagody, wyczułam coś ze smaku i osobowości świętej pamięci Józsefa Szeredása, który własnoręcznie rzucił na papier szkic budynku. Krowie drzewa, jak nazywała Emerenc otaczające dom platany, potężnie się rozrosły, a wokół domu kwitły kwiaty; kiedy tam pojechałam, nadal był to najpiękniejszy dom w Nádori, obecnie warsztat ciesielsko-stolarski spółdzielni produkcyjnej. Nawiasem mówiąc, wolterianizm Emerenc był nielogiczny, długo nie rozumiałam jego przyczyny, peszył mnie, aż wreszcie – tym razem z pomocą innej jej wielbicielki, zieleniarki Sutu – złożyłam w całość fragmenty i wyszedł mi pełny obraz.

Konflikt z Kościołem nie był wynikiem przeżytego oblężenia, ostatnich wydarzeń wojny i pierwszych dni pokoju, nie był wynikiem filozofii ukształtowanej przez zgliszcza zburzonego świata, lecz prymitywną, pierwotną zemstą za pewne szwedzkie dary. Współwierni Emerenc otrzymali przesyłkę od pewnego skandynawskiego Kościoła. Dotąd nikt nie wypytywał Emerenc o jej wyznanie, nie widywano jej też w zborze, przecież wciąż pracowała, zwłaszcza w początkowym okresie, kiedy jeszcze regularnie podejmowała się prania i najwięcej bielizny prała właśnie w niedziele. Podczas gdy inni spieszyli do zboru, ona rozpalała pod małym kotłem i brała się do roboty. Wieść, że dalecy współwyznawcy przesłali ich wspólnocie dary, naturalnie dotarła i do Emerenc, z tą nowiną przybiegła do niej jej przyjaciółka Polett i kiedy w sali modlitewnej zaczęło się dzielenie rzeczy, Emerenc, która nigdy nie pokazywała się w zborze, zjawiła się nagle w odświętnej czerni i czekała, by ją wezwano. Znali ją wszyscy z okolicznych domów, ale nikomu nie wpadło na myśl, aby ją brać pod uwagę, panie, zajmujące się rozdziałem darów i jednocześnie służące członkom szwedzkiej misji za tłumaczki, spoglądały zakłopotane na chudą, wyczekującą postać o nieruchomej twarzy. Natychmiast połapały się, że jeśli nawet nie uczęszcza do zboru, to na pewno jest członkiem wspólnoty, ale rozdzieliły już wszystkie ciepłe wełniane rzeczy i na dnie koszy zostały tylko wieczorowe suknie, przysłane przez dobroczynne Szwedki, które nie znały widocznie tutejszej sytuacji i chciały się pozbyć niepotrzebnej odzieży. Nie można było jednak wypuścić jej z pustymi rękami. Jak się potem okazało, panie miały nadzieję, że może uda jej się sprzedać dar w jakimś teatrze czy domu kultury, względnie wymienić go na żywność – w żadnym wypadku nie chciały z niej zakpić, jak to oceniła Emerenc, która cisnęła wieczorową suknię pod nogi prezesce dobroczynnych dam i odtąd już nie z powodu pracy, lecz własnego ślubowania nie chodziła do zboru nawet wtedy, gdy przypadkiem trafiła się jej wolna godzina. Panie z dobroczynności utożsamiły się w jej głowie z Bogiem i Kościołem i nie przepuszczała żadnej okazji, żeby się przyczepić do wierzących, mnie też nie oszczędzała, widząc jak w święto dokładnie na pół godziny przed rozpoczęciem nabożeństwa wychodzę z bramy z psałterzem w ręku.

Kiedy spotkałam ją przed bramą po raz pierwszy, jeszcze nie znałam historii z wieczorową suknią i niewinnie zapytałam, czyby ze mną nie poszła. Poinformowała mnie, że nie jest jaśnie panią, która wymalowana na niebiesko i zielono pędzi się pokazać w zborze, nawet gdyby nie trzeba było sprzątać przed domem, też by nie poszła. Patrzyłam na nią osłupiała, bo od początku było dla mnie jasne, że Emerenc jest „krewniaczką” biblijnej Marty, przecież jej życie to bezustanna pomoc i praca, jakże więc mogła aż tak bardzo poróżnić się z Panem na Wysokościach? Kiedy poznałam powód, oburzyłam się i chciałam, by mi wytłumaczyła swoją postawę, ale roześmiała mi się w nos, a to do niej nie pasowało: ani łzy, ani pogodny śmiech nie były odpowiednie dla Emerenc.

Powiedziała, że nie potrzebuje ani pastora, ani zboru, nie płaci nawet składek. Owocną działalność Boga poznała podczas wojny, nic nie ma do cieśli i jego syna, bo to byli robotnicy, tyle że łgarstwa polityków tak chłopakowi zamąciły w głowie, że trzeba go było w coś wmieszać, aby go wykończyć, kiedy stał się już niewygodny dla przywódców. Najbardziej żal jej matki, bo ta nie miała chyba jednego dobrego dnia, choć jednak to dziwne, że biedaczka na pewno po raz pierwszy spała spokojnie w Wielki Piątek, bo przedtem wciąż tylko musiała się bać o syna. Myślałam, że strzeli grom z jasnego nieba, gdy w wypowiedzi Emerenc Chrystus jako ofiara machinacji politycznych, niczym przegrany bohater sfingowanego procesu, przestaje wreszcie denerwować znękaną niepokojem o Syna Marię. Emerenc zauważyła, że sprawiła mi przykrość, i to ją ucieszyło, patrzyła za mną niegodziwie, kiedy z podniesioną głową wyruszyłam do zboru. Wtedy przyszło mi na myśl, że ta osobliwa istota, która podobno nigdy nie politykuje, musiała jednak przez tajemnicze naczynia włosowate dni powszednich coś w siebie wchłonąć z tego, co się u nas działo w tamtych powojennych latach, i jeszcze, że powinno się znaleźć takiego pastora, który by na nowo rozbudził w Emerenc to coś, co na pewno było, ale zaraz zrozumiałam, że tylko by go obraziła. Emerenc jest chrześcijanką, ale nie ma takiego pastora, który potrafiłby ją o tym przekonać. Po tamtej wieczorowej sukni nie ma już śladu, ale migoczące pajetki głęboko zapadły w jej świadomość.

Oczywiście tamtej nocy chciała mnie tylko rozdrażnić. Nie wiedzieć czemu, uspokoiło mnie to, pomyślałam, że gdyby przeczuwała nieszczęście, nie dokuczałaby mi, ale dzięki Bogu żartuje, śmieje się ze mnie. Chciałam wstać, nie pozwoliła, powiedziała, że jeśli będę grzeczna, coś mi opowie, mam tylko leżeć spokojnie i zamknąć oczy. Ułożyłam się wygodnie, Emerenc stała, opierając się o piec. Mało o niej wiedziałam, tyle co z ułamków danych zdołałam złożyć w iluzję, prawie nic. Tej nierealnej nocy, gdy życie i śmierć, trzymając się za ręce, stały w zimowym brzasku, Emerenc, aby odpędzić mój strach, przedstawiła mi się.

– Jesteście rodzeństwem Chrystusa, zwykła mawiać nasza matka – zaczęła swą opowieść Emerenc – bo nasz ojciec był cieślą i stolarzem meblowym, a jego młodszy brat, mój chrzestny, majstrem murarskim i ciesielskim, ale ten szybko zmarł, zaraz potem jak mnie ochrzcili. Miał zręczne ręce, jak każdy Szeredás. Nasz ojciec też dużo umiał i był postawnym mężczyzną, matka zaś była jak rusałka z bajki. Miała złote włosy do ziemi i dziadek był z niej bardzo dumny, więc jej nie dał za chłopa, a i za rzemieślnika niezbyt chętnie. Kształcił ją w szkole wydziałowej i kazał ojcu dać słowo, że jej nie zagna do roboty. No więc jej nie gnał. Dopóki ojciec żył, matka tylko czytała, ale niedługo to trwało, bo przecież miałam zaledwie trzy lata, kiedy się biedakowi zmarło, ciekawe, dziadek znienawidził go za to, że ośmielił się umrzeć, jakby to on sam zapragnął własnego końca, dziadkowi na złość, zresztą i tak, żeby było jeszcze ciężej, przyszła wojna. Nie wydaje mi się, żeby matka od początku kochała pierwszego czeladnika, ale nie dawała sobie rady z warsztatem, więc za niego wyszła. Ojczym nie lubił książek, ale nie to było najgorsze, tylko ten jego strach, że skoro wszystkich biorą do wojska, to i na niego przyjdzie kolej, a tak mu było dobrze przy naszej matce, bo nas też polubił. To nie był zły człowiek, choć mnie odebrał ze szkoły, czego żałował nawet kierownik, no ale przecież ktoś musiał gotować dla tych pijaków żniwiarzy, matka by nie nadążyła i bliźniaki też trzeba było niańczyć. To były bardzo piękne dzieci, wypisz, wymaluj nasza matka, jak z bajki, nic dziwnego, że ojczym nigdy ich nie bił, mój młodszy brat Józsi, którego syna pani zna, bo tu do mnie przychodzi, nie był podobny do nikogo i rzadko go widywałam, bo po śmierci naszego ojca wziął go do siebie dziadek Divék i więcej przebywał w Csabadul niż z nami w Nádori. Do dziś żyją tam jeszcze krewni mojej matki. Pan kierownik szkoły, kiedy mnie ojczym odebrał, wykrzykiwał, że to wielka strata, ale mu ojczym wytłumaczył, że tylko łajdak pcha nos w cudze sprawy, więc niech mnie nie buntuje, bo może oberwać, on sam wziął sobie na kark babę z czwórką dzieci, poza tym w każdej chwili mogą go powołać do wojska, a żona nie radzi sobie z robotą, ale niech sobie kierownik nie wyobraża, że to dla niego przyjemność zaprzęgać mnie do pracy, on jednak nic na to nie poradzi, nie ma żadnego chłopa do pomocy ani w warsztacie, ani w polu, wciąż tylko się od niego żąda plonów, choć rodzi się za mało, nawet dla bydła, słowem, pan kierownik dostał za swoje, a mnie ojczym zagnał do pomocy w gospodarstwie. On naprawdę nie był zły, niech pani sobie nie wyobraża, tylko się bał, sama pani wie, do czego jest zdolny człowiek, który się boi. Nie mam do niego żalu za to, że mnie bił, jak mi się z początku coś nie udawało, zwłaszcza w polu, bo przedtem wychodziłam w pole, żeby się bawić, a nie pracować. Powołania do wojska sfruwały do wsi jak ptaki, więc ojczym wciąż się bał i przeklinał. Pewnego wieczoru, kiedy w domu zrobiło się wreszcie cicho, bo położyłam bliźniaki, a Józsi nie mieszkał już z nami, tylko z dziadkiem, matka powiedziała do ojczyma, żeby przestał wciąż mówić o tym, czego się boi, bo wywoła wilka z lasu, na co on jej wyjaśnił, że spodziewa się najgorszego, bo miał sen, że jeśli go powołają, to już nas więcej nie zobaczy. No i nie zobaczył, poległ jako pierwszy z Nádori. Matka nie wiedziała, co ma zrobić z warsztatem, bo wprowadzono reglamentację na drewno, zresztą nikt się nie budował, a gdyby nawet, to i tak nie miała ludzi, ale z początku wydawało się jej, że jakoś sobie poradzimy bez mężczyzny. Była gospodarską córką, myślała, że zna się na ziemi i da sobie sama radę. Żeby pani widziała, jak ona się męczyła, byłam niegłupim dzieckiem, pomagałam jej, jak mogłam, ale i tak nic nam z tego nie wyszło. Mając dziewięć lat, niańczyłam bliźniaki i gotowałam. Kiedy przyszła wiadomość o śmierci ojczyma, okazało się, że matka zdążyła go już pokochać i teraz opłakiwała dwóch, ojca i jego, tyle że ojczym nie miał nawet grobu, i matka coraz trudniej znosiła to wszystko, niech pani nie myśli, że tylko takie jak pani mają nerwy. Była młoda, słaba i bezradna. Pewnego dnia, kiedy bliźniaki były nieznośne i także we mnie coś wstąpiło, bo w końcu ja też byłam jeszcze dzieckiem, uderzyła mnie za to, że się bawiłam zamiast robić to, co mi kazała, i wtedy pomyślałam, że ucieknę, pójdę za Józsim do Csabadul, bo dziadek jest zawsze dla niego dobry i jeśli nawet daje mu coś do roboty, to nie za dużo. Postanowiłam, że zabiorę ze sobą bliźniaki i niech sobie matka potem robi, co chce, my pójdziemy, wiem, gdzie to jest, przecież Csabadul sąsiaduje z Nádori i możemy nawet iść na piechotę. Wyruszyliśmy w trójkę wczesnym rankiem, niosłam na rękach dwoje jasnowłosych dzieci, ale dotarliśmy tylko do ścierniska, bo zaraz chciały usiąść i jeść, a potem zachciało im się wody, więc pobiegłam do studni na pastwisku z blaszanym garnuszkiem, który zawsze nosiłam przewieszony na sznurku na szyi, bowiem nauczyłam się, że małe dzieci ciągle chcą pić, i nawet po domu chodziłam z tym garnuszkiem. Studnia była niby blisko, a jednak daleko, zresztą takie dziecko nie wie, co to jest blisko, a co daleko. Właśnie dobiegłam do studni, kiedy zerwała się burza, nigdy nie widziałam tak szybko nadchodzącej burzy. W całej okolicy nie pamiętano takich piorunów. Niebo zmieniło się w jednej chwili, nie było czarne jak zwykle, lecz fioletowe, i całe płonęło, jakby rozpalono ogień wśród chmur, dudnił, toczył się po niebie grzmot, omal nie popękały mi bębenki, ale potem cisnęłam garnuszek i pobiegłam z powrotem, bo kiedy się obejrzałam na bliźnięta, już ich nie zobaczyłam, tylko to, że piorun strzelił w drzewo nad nimi. Wszędzie był dym i kiedy tam dobiegłam, były już martwe, a ja nie mogłam uwierzyć, że te dzieci przede mną to one, bo w ogóle nie były podobne do ludzi. Wtedy już lało, deszcz spływał po mnie jak pot, a ja tylko stałam nad bratem i siostrą i patrzyłam na te dwie czarne, zwęglone szczapki, stałam jak głupia, obracałam głowę na wszystkie strony, gdzie też się podziały blondaski, przecież to nie może być moje rodzeństwo. Dziwi się pani, że moja matka skoczyła do tej studni na pastwisku? Już tylko tego jej było trzeba, tego widoku i mnie wrzeszczącej histerycznie, tak wrzeszczącej, że po burzy słychać mnie było aż do gościńca, aż do naszego domu. Matka wybiegła boso i w koszuli, rzuciła się na mnie, zaczęła mnie okładać, a przecież nie wiedziała, że chciałam uciec przed jej łzami, złym humorem, wiecznymi kłopotami i narzekaniem, ona wcale nie wiedziała, co robi, chciała tylko w rozpaczy niszczyć, bić, kogo popadnie, potem, kiedy pojęła, dlaczego ją wołam, i zobaczyła dzieci, twarz jej stanęła nagle w płomieniach i matka jak strzała odbiegła ode mnie w deszczu, rozpuszczone włosy ciągnęły się za nią po ziemi, a ona tylko biegła i krzyczała, ptaki zwykły tak krzyczeć. Widziałam, jak skacze do studni, ale nie mogłam się poruszyć, stałam przy drzewie i trupkach dzieci, już nie grzmiało, nie błyskało się, gdybym wtedy pobiegła po pomoc, jeszcze by ją uratowali, nasz dom był przy gościńcu, ściernisko tuż za naszym ogrodem, ale ja tylko stałam jak zaklęta i nie miałam w głowie żadnej myśli, całkiem zdrętwiał mi mózg. Człowiek nie potrafi tak kochać, jak ja kochałam te maleństwa, i tylko patrzyłam na te czarne szczapki i nie mogłam uwierzyć, że to one, nie wzywałam pomocy, tylko się gapiłam i tak całkiem mimochodem zastanowiłam się, co też matka robi tak długo na dnie studni. Teraz wiem, co robiła, uciekła biedaczka ode mnie, uciekła przed tym widokiem i swoim losem, wszystkiego miała już dość, bywa, że człowiek nagle zapragnie skończyć z życiem. Przez pewien czas stałam i patrzyłam, potem poszłam, dom był pusty, po co miałabym wchodzić, stanęłam na gościńcu i poprosiłam pierwszego napotkanego człowieka, żeby porozmawiał z moją matką, bo weszła do studni, a blondaski, czyli moje rodzeństwo, znikły spod drzewa i w miejscu, gdzie były, jest coś czarnego. Sąsiad, bo to jego zaczepiłam na gościńcu, pobiegł i w końcu to on wszystko załatwił, zostawili mnie u kierownika szkoły, nim poszli po dziadka, żeby mnie zabrał, ale dziadek mnie u siebie nie zatrzymał jak brata Józsiego i kiedy przyjechali z Pesztu państwo po służącą, oddał mnie bez słowa. Wzięli mnie zaraz po pogrzebie. Nic nie zrozumiałam z pogrzebu, choć ich widziałam, obie trumny były przecież otwarte, bliźnięta w jednej, matka w drugiej, i matka wyglądała równie niedorzecznie jak blondaski, którym jakoś roztopiły się włosy i nic nie miały na główkach, prawdę mówiąc, główek też nie miały, były tak niepodobne do dzieci, że nie potrafiłam nawet zapłakać, opłakiwać ich. To, co mnie spotkało, to było już za dużo, nie mieściło się w głowie. Wie pani, na co zbieram pieniądze? Na kryptę. Będzie wielka jak świat i piękna jak żadna inna, każde okno ze szkła w innym kolorze i będą w niej półki, a na każdej półce trumna. Ojciec, matka, bliźnięta i ja, a jeśli syn brata Józsiego zostanie taki, jak jest, dwa pozostałe miejsca mogą być dla nich. Zaczęłam zbierać pieniądze jeszcze przed wojną, ale potem były potrzebne na co innego, poproszono mnie, więc dałam i nie żałuję. Znów zbierałam. Wtedy mnie okradli, ale znów zaoszczędziłam, bo ktoś mi regularnie przysyła z zagranicy i nawet przez jeden dzień w życiu nie byłam bez pracy. Mam już całą sumę i teraz, jak chodzę na pogrzeby, to zawsze patrzę, czy jest taka krypta, jaką zaprojektowałam, ale takiej nie widziałam, moja będzie inna niż wszystkie. Zobaczy pani, jakie piękne smugi będzie rzucało słońce na trumny przez kolorowe szyby. Mój spadkobierca każe wybudować taką kryptę, że każdy się przed nią zatrzyma. Wierzy mi pani?

Viola

Zawsze zależało mi na tym, by ludzie, z którymi się bliżej zetknęłam, okazywali zadowolenie czy radość z ponownego spotkania. Kompletna obojętność Emerenc następnego ranka po tej nierealnej nocy, kiedy ze mną została i przedstawiła mi dawną siebie-dziecko, uraziła nie moją próżność, lecz tę właśnie cechę mojego charakteru. Zasnęłam wtedy o świcie bez niepokoju i lęku, czułam, że świat jest jednak okrągły, i ani przez minutę nie wątpiłam w pomyślność operacji, bo opowiadanie Emerenc rozładowało we mnie strach. Dotąd wszystkie ważne szczegóły jej istoty przesłaniała chustka, teraz Emerenc stała się centralną postacią dzikiego, wiejskiego krajobrazu, za nią płonący firmament, przed nią zwęglone trupy, błyskawica nad żurawiem studni. Naprawdę wierzyłam, że coś definitywnie przełamało się w naszych relacjach, że Emerenc nie jest już osobą obcą, lecz przyjaciółką, moją przyjaciółką.

Kiedy się obudziłam, nie było jej w mieszkaniu, nie widziałam jej też na ulicy, gdy szłam do szpitala, ale o pracy jej rąk świadczył odśnieżony do czysta skrawek chodnika przed bramą. Emerenc na pewno obchodzi inne swoje domy, tłumaczyłam sobie po drodze. Nie bałam się, nie kłuło mnie w sercu, czułam, że w szpitalu oczekują mnie same dobre nowiny, i tak też było. Zostałam tam do obiadu, wróciłam głodna i przekonana, że Emerenc siedzi w mieszkaniu ciekawa, z czym przybywam, ale pomyliłam się. Dała mi do zrozumienia, że nikogo nie obchodzi, z jaką to radosną czy tragiczną nowiną wraca człowiek do domu. Nasz neandertalski przodek pewnie właśnie w takiej chwili nauczył się płakać: kiedy po raz pierwszy doświadczył samotności w swoim triumfie nad przywleczonym do domu zwierzem, bo nie miał z kim podzielić przeżyć tej walki, nie miał też komu pokazać ani łupu, ani swych ran. Mieszkanie było puste, obeszłam je, wołałam ją, nie chciało mi się wierzyć, że może być gdzie indziej tego dnia, nie wiedząc nawet, czy mój chory żyje. Śnieg przestał padać, więc na pewno nic jej nie zatrzymało na ulicy. Jednak nigdzie jej nie było. Weszłam do kuchni i znów bez apetytu zabrałam się do odgrzewania obiadu. Logicznie myśląc, wiedziałam, że nie mam prawa do tego, czego życzyłabym sobie od tej starej kobiety, ale przecież nawet kierując się logiką, nie można w ogóle nie zwracać uwagi na emocje, nagłe poczucie braku czy rozczarowanie. Emerenc tego dnia w ogóle nie sprzątała, koc leżał na kanapie tak samo, jak go rano odrzuciłam, zrobiłam więc trochę porządku, pozmywałam i znów poszłam do szpitala po jeszcze lepsze wieści. Powracające poczucie bezpieczeństwa zahartowało mnie, postanowiłam, że gdy ją znów zobaczę, nie wspomnę ani słowem o tym, co powiedzieli lekarze, nie będę jej nudziła moimi sprawami. Pewnie i tak jej to nie obchodzi, jaka gwarancja, że mówiła prawdę w tę noc z grzanym winem, przecież opowiadała niestworzone rzeczy, ludową balladę prozą, i w ogóle po co ja się tak przejmuję tą Emerenc, czy ja zwariowałam? Zajrzała tego dnia dopiero późnym wieczorem, poinformowała mnie, że znów zapowiadają śnieg, możliwe, że jutro też nie będzie miała czasu posprzątać, ale nadrobi, jak tylko będzie mogła, i prawda, że gospodarz ma się lepiej? Nie interesowało mnie ani jej oświadczenie, ani pytanie, demonstracyjnie przewracałam kartki jakiejś książki, powiedziałam, że mąż żyje i ona, Emerenc, może sobie spokojnie iść. Wyszła natychmiast, życzyła mi dobrej, spokojnej nocy i nie zrobiła nawet tyle, żeby sprzątnąć z kuchennego stołu pojemniczek po kefirze, skoro już ja o tym zapomniałam. Nie zatroszczyła się też o ogień, tej nocy już nie wróciła, nie było ani grzanego wina, ani opowieści. Zgłosiła się dopiero po dwóch dniach, wówczas dokładnie posprzątała i już nawet nie zapytała o gospodarza, pewnie własny instynkt powiedział jej, że jego stan się polepsza. Nie lubiła zbędnej gadaniny.

Później bywała u nas jeszcze mniej niż do tej pory, życie nas obu było czymś zdeterminowane, moje – szpitalem, jej – opadami. Nie przyjmowałam gości i niewiele czasu spędzałam w domu, gdzieś koło Gwiazdki dostałam z powrotem męża, Emerenc powitała go uprzejmie, życzyła mu zupełnego powrotu do zdrowia i, jak nakazywała jej własna, prywatna konstytucja, u nas także zjawiła się z odpowiednim dla rekonwalescenta posiłkiem. Teraz dokładnie obejrzałam naczynie, kiedy się spotkałyśmy na ulicy, nie mogłam przecież wyjąć jej go z rąk. Waza, jak i tamten kielich, była arcydziełem, miała dwa ucha, była kulista, stała na małej, okrągłej podstawce, na porcelanowej pokrywie zaś widniał węgierski sztandar z portretem i nazwiskiem Kossutha³. Przyniosła aromatyczny rosół z kury, a widząc, że interesuje mnie przede wszystkim waza, powiedziała, że to bardzo przydatna rzecz, dostała ją od jednej ze swych pań, Grossmannowej, gdy wydano ustawę antyżydowską, ale, rzecz jasna, tamta nie używała jej do noszenia chorym posiłków, tylko trzymała w niej doniczkę z kwiatami, choć szkoda tego marnować na doniczkę. Grossmannowa miała mnóstwo pięknej porcelany i to szklane coś, w czym przyniosła ona, Emerenc, grzane wino, też jest spuścizną po niej.

Ładna mi spuścizna, pomyślałam ze wstrętem, rozdrażniona, że znów przybrała dawną pozę, i już naprawdę brakowało mi tylko obrazu Emerenc pakującej sprzęty w splądrowanym domu, który utracił swych gospodarzy. Lata poprzedzające drugą wojnę światową przeżyłam w bardzo szczęśliwych warunkach politycznych, wśród cudzoziemców, którzy byli znacznie lepiej zorientowani niż moje węgierskie środowisko. Jeśli kiedyś spiszę historię tego okresu mojego życia, o którym niemal nigdy nie wspominam, to opowiadanie o tej mojej najmłodszej młodości nie będzie nudne, ja mianowicie wiedziałam, co wiozą wagony, dokąd i w jakim celu. Najchętniej oddałabym Emerenc wazę, ale to nie odbyłoby się bez wyjaśnienia, a nie mogłam denerwować męża, do którego dopuszczałam na razie tylko przefiltrowany świat i który nawet wpółżywy wyskoczyłby z łóżka na samą myśl, że przynosi mu się jedzenie w wazie pozostawionej przez wysłaną do gazu nieznajomą, bo Emerenc zapewne rozumowała w swoim czasie jak wielu innych, że jeśli ona nie weźmie, i tak trafi się chętny. Pozwoliłam więc, by do ostatniej kropli zjadł rosół, i zemściłam się tylko w ten sposób, że nie powiedziałam jej: po raz pierwszy zjadł coś z prawdziwym apetytem, a przecież Emerenc jeszcze długo coś robiła w kuchni i choć nigdy nie żądała uznania, czułam, że tym razem wyjątkowo jej na nim zależy. Nawet nie podziękowałam, postawiłam przed nią pustą wazę i wróciłam do sypialni. Czułam jej spojrzenie na plecach i cieszyłam się, że teraz ona nie rozumie, o co mi chodzi. Byłam triumfująca, dumna, nieco pogardliwa i wydawało mi się, że znalazłam wytłumaczenie zakazu wstępu do jej mieszkania. Majster-klepka słusznie podejrzewa, że za wiecznie zamkniętymi drzwiami muszą kryć się cenne przedmioty, skarby wywiezionych skazańców, nie należy niczego pokazywać, ktoś mógłby coś rozpoznać i miałaby Emerenc za swoje, na darmo tak starannie pakowała swego czasu łup, teraz bez ryzyka nie może go nawet sprzedać. Co za typ, biedni Grossmannowie nie mają nawet grobu, a ta zbiera na Tadż Mahal! Że niby trzyma w domu kota i dlatego nie otwiera drzwi! Więzi zwierzaka, żeby mieć alibi, i to nawet jest niezły pretekst, tyle że dziurawy, bo nie ma w tej legendzie ani słowa o posagu Grossmannowej.

Była dumniejsza ode mnie. Jeśli ją nawet zaskoczyłam, nigdy nie zapytała o przyczynę tego nagłego oziębienia atmosfery. Mój mąż nie był z natury przyjacielski, zwłaszcza nie był taki wobec niej. Wspominałam już, że choć nigdy o tym nie mówił, całymi latami krępowała go obecność starej kobiety: Emerenc była nowym elementem, który mógł wywrzeć na nas zarówno dobry, jak i zły wpływ, jej nie można było tak zwyczajnie wyeliminować z naszego dwuosobowego kręgu. Zresztą z niczym się więcej nie narzucała. Teraz już nie wydawała mi się suwerenem: wierzyłam, że odgadłam jej tajemnicę. Nie myślałam też, że jest nadzwyczaj mądra, bo gdyby kiedykolwiek miała rozum, to po czterdziestym piątym naprawdę znalazłaby sposób, żeby się kształcić. Gdyby po wojnie zabrała się do nauki, mogłaby dziś być ambasadorem czy ministrem, ale jej nie trzeba było kultury, ona miała tylko tyle rozumu, żeby się obłowić, a teraz odwiedza chorych z kradzioną wazą i zabawia mnie o świcie gadką, którą musiała usłyszeć od jarmarcznego śpiewaka lub znaleźć w jakimś straganowym czytadle na dziadkowym strychu. Burza, błyskawica, piorun, studnia to już dysonans, za dużo. Teraz zrozumiałam także jej polityczną bierność i wrogie nastawienie do religii: to naprawdę mądrzej, że nie pokazuje się na żadnym publicznym forum, w końcu Budapeszt to nie takie duże miasto, a nuż zostali jacyś krewni Grossmannów, ktoś usłyszy o zawsze zamkniętym mieszkaniu, zacznie się zastanawiać i dojdzie do tego samego wniosku co ja. Zresztą, po co miałaby chodzić do takiego zboru, w co taka jak ona mogłaby wierzyć? Zima była ciężka, Emerenc miała dużo roboty, choroba męża pochłaniała cały mój czas, unikałyśmy się i nie było w tym nic dziwnego, że właściwie nigdy tak naprawdę ze sobą nie rozmawiałyśmy.

Potem znalazłam psa.

Mąż znów mógł wychodzić z domu, zaczynał odzyskiwać dawną formę. Już wcześniej często musiałam go pielęgnować, w ciągu prawie trzydziestu pięciu lat naszego małżeństwa niejednokrotnie niemal cudem wydzierał się z objęć śmierci, ale z każdej choroby, aż do tej ostatniej, wychodził w końcu odmłodniały i zwycięski – dla mojego męża zwycięstwo w każdej dziedzinie życia było sprawą najistotniejszą. Teraz było Boże Narodzenie, wracaliśmy we dwoje spacerem z dyżuru, gdzie przepisano lekarstwo, i w zapadającym zmroku znaleźliśmy szczeniaka zakopanego po szyję w śniegu. W wojennych filmach rozgrywających się w dalekowschodnich obozach jenieckich widuje się takie metody zabijania: zakopuje się człowieka po uszy, tak że piasek zasłania mu już nawet usta i człowiek taki może się odzywać jedynie nosem, zatem nie krzyczy, a tylko sapie. Sapał także ten pies. Ktokolwiek liczył na to, że w końcu ktoś się nim zaopiekuje, był niezłym psychologiem, no bo kto w wigilię narodzin Chrystusa zostawiłby w paszczy śmierci żywe stworzenie? To była ta chwila, przed której czarem nie mógł się obronić nawet mój nielubiący zwierząt mąż. Naprawdę nie chciał wpuszczać obcych do naszego domu, a już najmniej psa, który wymaga nie tylko jedzenia, ale i uczucia, jednak pomógł go wygrzebać z zamarzniętego śniegu. Właściwie nie chcieliśmy zatrzymywać szczeniaka na zawsze, mieliśmy nadzieję, że uda się go komuś oddać, wiedzieliśmy natomiast, że tu zostać nie może, przecież do rana będzie martwy. Zwierzak, na razie, zapowiadał kłopoty, bo całkiem wyraźnie potrzebował nie tyle jedzenia, co lekarza. „To szczególny podarunek – powiedział mój mąż, kiedy schowałam psiaka pod palto i czarna przerażona mordka torowała sobie drogę zza futrzanego kołnierza, a pod paltem z jego brzuszka i łapek skapywał topiący się śnieg. – Rzadko trafia się człowiekowi prawdziwa gwiazdkowa niespodzianka”. Emerenc skończyła już w domu wielkie sprzątanie, pokoje lśniły i wlokąc się z pieskiem, łamaliśmy sobie głowy, gdzie ma zamieszkać, zdecydowaliśmy, że u mojej matki, która już wtedy nie żyła i nawet nie opalaliśmy tego pokoju z pięknymi, starymi meblami. „Mam nadzieję, że lubi osiemnasty wiek – powiedział mój mąż. – Pies gryzie rzeczy tylko do drugiego roku życia, potem sam z siebie przestaje”. Nawet mu nie odpowiedziałam, bo miał rację, ale nie można było zrobić nic innego, nawet gdyby to biedaczysko skryte pod moim paltem miało naprawdę pozjadać meble. Kroczyliśmy niczym mała, tajemnicza procesja jakiejś sekty, z czarną relikwią za pazuchą, w wigilię Bożego Narodzenia.