Tytuł oryginału: The Ultimate Happiness Prescription.

7 Keys to Joy and Enlightenment

Copyright © 2009 Deepak Chopra

All rights reserved.

This translation published by arrangement with Harmony Books, an imprint of the Crown Publishing Group, a division of Random House LLC, a Penguin Random House Company.

Copyright for the Polish Edition © 2014 Burda Publishing Polska Sp. z o.o. Spółka Komandytowa 02-674

Warszawa, ul. Marynarska 15

Dział handlowy: tel. 22 360 38 41–42 faks 22 360 38 49

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Redakcja: Joanna Zioło

Korekta: Magdalena Szroeder

Projekt okładki: Panna Cotta

Zdjęcie na okładce: Fotolia

Redakcja techniczna: Mariusz Teler

Redaktor prowadząca: Agnieszka Koszałka

ISBN: 978-83-7778-835-6

Skład i łamanie: Katka, Warszawa

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Szczęściu, które uzdrawia.

Prawdziwe i trwałe szczęście

Sensem życia jest pomnażanie szczęścia, które stanowi cel wszelkich innych dążeń. Ludziom zwykle się wydaje, że poczucie zadowolenia wynika z odnoszenia sukcesów, gromadzenia majątku, cieszenia się zdrowiem oraz utrzymywania dobrych stosunków z innymi. Ogromna presja społeczna każe nam wierzyć, że tego rodzaju dokonania są równoznaczne z osiągnięciem szczęścia. To jednak błąd. Sukces, dobrobyt, zdrowie oraz związki dające poczucie oparcia są skutkami ubocznymi szczęścia, a nie jego przyczyną.

Kiedy jesteśmy szczęśliwi, częściej dokonujemy wyborów prowadzących do wszystkich wymienionych powyżej celów. Jednak nie zawsze tak jest. Wszyscy znamy ludzi, którzy czuli się głęboko nieszczęśliwi nawet wtedy, gdy zyskali wielki majątek i powodzenie. Dobre zdrowie można uznać za pewnik i je stracić, postępując nierozważnie. Najszczęśliwsza rodzina może popaść w rozpacz w wyniku nagłego kryzysu. Nieszczęśliwi ludzie nie mają udanego życia i żadne pieniądze czy osiągnięcia nie zmienią tej sytuacji.

A zatem przestańmy zwracać uwagę na zewnętrzne oznaki i przenieśmy ją na wewnętrzne poczucie szczęścia, które wszyscy chcemy osiągnąć, mimo że pozostaje nieuchwytne. W ostatnich kilku latach psychologowie i specjaliści zajmujący się pracą mózgu podjęli pierwsze poważne badania nad zjawiskiem błogości. Wcześniej psychologia skupiała się niemal wyłącznie na usuwaniu niezadowolenia, podobnie jak medycyna wewnętrzna koncentruje się na leczeniu chorób. Zainteresowanie szczęściem wzrosło jednak niedawno tak radykalnie jak zainteresowanie dobrą kondycją fizyczną i psychiczną oraz profilaktyką.

O dziwo, jeden z najbardziej kontrowersyjnych tematów nowej dziedziny zwanej psychologią pozytywną dotyczy tego, czy ludzie faktycznie zostali stworzeni do odczuwania szczęścia. Być może wszyscy gonimy za iluzją, fantazją podsycaną przez sporadyczne chwile radości, które nigdy nie staną się trwałe. A może niektórzy mają genetyczne predyspozycje do odczuwania szczęścia i będą to nieliczni wybrańcy fortuny, którzy umykają przed tym, co przeżywa większość, a co w najlepszym razie jest czymś w rodzaju niewielkiego zadowolenia. Niektórzy specjaliści twierdzą, że szczęście to wynik przypadku, emocjonalna niespodzianka, która szybko pojawia się i znika, przypominająca urodzinowe przyjęcie mające zaskoczyć solenizanta i niepozostawiająca po sobie żadnej trwałej zmiany.

Czołowi badacze z nowej dziedziny, jaką jest psychologia pozytywna, a zwłaszcza profesorowie Sonja Lyubomirsky, Ed Diener i Martin Seligman, znaleźli coś, co nazwali formułą szczęścia. Odkryli mianowicie trzy konkretne czynniki, z których można ułożyć proste równanie:

S = P + W + Z 

czyli

Szczęście (S) = punkt nastawczy (P)

+ warunki życia (W) + zajęcia dobrowolne (Z)

Ponieważ przedstawia ono jedną z głównych teorii szczęścia, przeanalizujemy ją, zanim pokażemy, że istnieje lepszy sposób na osiągnięcie dobrostanu. Chociaż formuła ta pomaga w ukazaniu drogi, to jednak nie sięga dostatecznie głęboko, aby odkryć prawdziwą tajemnicę stanu szczęśliwości.

Pierwszy czynnik „P” to tak zwany punkt nastawczy w mózgu. Określa on naturalny poziom zadowolenia. Ludzie nieszczęśliwi mają w mózgu mechanizm, który interpretuje różne sytuacje jako problemy. Z kolei u osób radosnych występuje skłonność do postrzegania dokładnie tych samych sytuacji jako okazji dających pewne możliwości. A zatem zjawisko widzenia „szklanki do połowy pełnej lub pustej” ma źródło w mózgu i jest „nastawione” na wartość niezmieniającą się zbytnio w czasie. Zdaniem uczonych punkt nastawczy danej osoby jest odpowiedzialny mniej więcej w czterdziestu procentach za odczuwanie szczęścia. Najwyraźniej ma on związek z genetyką. Jeżeli twoi rodzice są nieszczęśliwi, istnieje większe prawdopodobieństwo, że będziesz się czuć podobnie. Trzeba jednak wziąć też pod uwagę to, co miało na nas wpływ w dzieciństwie.

W mózgach dzieci znajdują się komórki nerwowe odzwierciedlające mózgi osób dorosłych z bliskiego otoczenia. Jak głosi teoria, te tak zwane neurony lustrzane są odpowiedzialne za sposób, w jaki dzieci uczą się nowych zachowań. Aby w okresie rozwoju przyswoić sobie coś nowego, dzieci nie muszą naśladować rodziców, wystarczy, że ich obserwują, a określone komórki nerwowe w mózgu uaktywnią się, pozwalając odtwarzać dane zachowanie. Na przykład niemowlę odstawiane od piersi przygląda się rodzicom spożywającym posiłek. Kiedy sięgają po jedzenie i wkładają je do ust, pewne obszary w ich mózgu się rozświetlają. Samo obserwowanie tej czynności prowadzi do rozbłysku w odpowiednich rejonach mózgu niemowlęcia. W ten sposób formujący się mózg dziecka uczy się nowych zachowań bez konieczności odwoływania się jedynie do metody prób i błędów.

Ten model został już przetestowany na małpach i teoretycznie obejmuje też ludzi. Pozwala wyjaśnić naukowo coś tak tajemniczego jak empatia, czyli zdolność utożsamiania się uczuciowego z innymi osobami. Niektórzy mają taką umiejętność, a inni nie. Nieliczni świątobliwi wykazują tak wielką zdolność współodczuwania, że ledwie potrafią znieść cierpienie innych. Z badań przeprowadzonych za pomocą rezonansu magnetycznego oraz tomografii komputerowej wynika, że praca mózgu odgrywa główną rolę w zjawisku empatii. Neurony dziecka odzwierciedlają emocje dorosłych z otoczenia, pozwalając mu faktycznie odczuwać to, co czują rodzice. A zatem gdy maluch przebywa wśród nieszczęśliwych dorosłych, jego układ nerwowy programuje się na odczuwanie niezadowolenia, zanim będzie miał ku temu własne powody.

Dlaczego nie wszystkie dzieci uczą się empatii? Dlatego, że rozwój mózgu jest niezwykle złożonym procesem i nigdy nie przebiega jednakowo u dwóch różnych osobników. Kiedy byliśmy niemowlętami, wszystkie czynności mózgu programowały się w tym samym czasie i u niektórych z nas empatia odgrywała mniejszą rolę. Tego rodzaju wywołująca problemy nierówność dotyczy też szczęścia. Wiedząc, że w mózgu znajduje się punkt nastawczy wpływający na poczucie zadowolenia, powiązany z genetyką lub czynnikami oddziałującymi w okresie dzieciństwa, możemy łatwo dojść do wniosku, iż nic się nie da z tym zrobić. Byłoby to jednak błędne myślenie, ponieważ ani mózg, ani geny nie są strukturami stałymi; w każdej chwili naszego życia podlegają zmianom, wciąż przeobrażając się i ewoluując. Nowe doznania nieustannie wpływają na nas na poziomie genetycznym. Każdy wybór, jakiego dokonujemy, łącznie z decyzją o byciu szczęśliwym, powoduje wysyłanie sygnałów chemicznych przebiegających przez mózg, a wszystkie takie sygnały nieustannie kształtują nasz mózg.

Ogólnie mówiąc, badania wykazały, że punkt nastawczy w mózgu można zmienić dzięki:

Lekom poprawiającym nastrój, które działają krótko i dają różne niepożądane skutki uboczne.

Terapii kognitywnej, która zmienia mózg, pomagając skorygować ograniczające nas przekonania. Wszyscy opowiadamy sobie w myślach historie wywołujące w nas poczucie nieszczęścia. Ciągłe wzbudzanie w sobie tego samego nacechowanego ujemnie przekonania („Jestem ofiarą”, „Nikt mnie nie kocha”, „Zycie jest niesprawiedliwe i coś ze mną nie tak” itd.) wytwarza sieci nerwowe, które wzmacniają negatywną postawę, przemieniając ją w nawykowy sposób myślenia. Takie poglądy można zastąpić innymi, które nie tylko są bardziej pozytywne, ale też bardziej zgodne z rzeczywistością („Być może byłam w przeszłości ofiarą, ale wcale nie muszę nią pozostać”, „Mogę odnaleźć miłość, jeśli poszukam jej w lepszym miejscu” itd.). Lecząc pacjentów, u których dominuje negatywna ocena siebie, psychologowie odkryli, że przemiana podstawowych przekonań może tak samo skutecznie zmieniać biochemię mózgu jak leki przepisywane na receptę.

Medytacji zmieniającej mózg na wiele pozytywnych sposobów. Siedzenie w ciszy z umysłem skierowanym do wewnątrz przynosi zdumiewające skutki fizyczne. Rozwiązanie tej zagadki zabrało sporo czasu. Badacze musieli zmierzyć się z popularnym na Zachodzie założeniem, według którego medytacja jest praktyką mistyczną lub w najlepszym razie religijną. Obecnie wiemy już, że uaktywnia ona przedczołową korę mózgową – ośrodek wyższych funkcji myślowych – a także pobudza wydzielanie neuroprzekaźników, w tym dopaminy, serotoniny, oksytocyny oraz opiatów mózgowych. Wszystkie te substancje chemiczne naturalnie występujące w mózgu mają związek z różnymi aspektami szczęśliwych doznań. Dopamina jest środkiem przeciwdepresyjnym, serotonina wzmacnia wiarę we własne siły, oksytocynę uważa się obecnie za hormon szczęścia (jej stężenie zwiększa się również podczas podniecenia seksualnego), natomiast opiaty mózgowe to naturalne środki przeciwbólowe wytwarzane przez organizm, wywołujące też dobry nastrój podobny do euforii, jaka ogarnia biegacza. A zatem powinno stać się jasne, że medytacja, dzięki której zwiększa się stężenie neuroprzekaźników, jest skuteczniejszym sposobem przemiany punktu nastawczego w mózgu odpowiedzialnego za poczucie zadowolenia. Żaden lek nie potrafi doprowadzić do zharmonizowanego wydzielania wszystkich tych substancji chemicznych naraz.

Drugim czynnikiem w formule szczęścia są warunki życia, oznaczone literą „W”. Wszyscy pragniemy poprawy jakości życia, a więc uznajemy za pewnik, że zmiana złych warunków na dobre wprawi nas w większe zadowolenie. Niemniej czynnik ten odpowiada jedynie za siedem do dwunastu procent poczucia dobrostanu. Gdy wygramy na loterii, na początku będziemy zachwyceni. Po roku jednak powrócimy do bazowego poziomu poczucia szczęścia czy też niezadowolenia. Po pięciu latach niemal wszyscy, do których los uśmiechnął się w taki sposób, uznają, że to wydarzenie w rzeczywistości pogorszyło jakość ich życia. Specjaliści od stresu wymyślili termin „eustres” na określenie reakcji wywołanych przez silne przyjemne doznania. Wszyscy uważamy, że chcielibyśmy coś takiego przeżywać, ale ciało nie potrafi odróżnić eustresu, czyli psychicznego napięcia pozytywnie mobilizującego do działania, od takiego, który stanowi odpowiedź na zagrożenie lub trudności, zwanego dystresem. Obie te reakcje mogą być źródłem stresu. Jeśli nie potrafisz przystosować się dobrze do sytuacji stresowej, miłe doznania mogą obciążać twoje serce, układ hormonalny oraz inne ważne narządy i układy równie mocno co nieprzyjemne przeżycia.

Ani radosne wydarzenia, ani tragiczne, takie jak śmierć w rodzinie, rozwód budzący rozgoryczenie czy wypadek powodujący całkowity paraliż w wyniku urazu kręgosłupa, na dłuższą metę nie wpływają znacząco na osobiste szczęście. Ludzie mają niewiarygodną zdolność adaptacji do warunków zewnętrznych. Jak powiedział Darwin, najważniejszym czynnikiem przetrwania nie jest inteligencja czy też siła, lecz zdolność przystosowania się. Odporność emocjonalna, czyli umiejętność powracania do równowagi po nieszczęśliwych wydarzeniach, to także jeden z najważniejszych wskaźników pozwalających stwierdzić, kto dożyje setki. Złe rzeczy przydarzają się każdemu, ale zdolność przystosowania się do zmienionej sytuacji stanowi cenną właściwość, którą nabywamy w sposób naturalny. Nasza niezwykła umiejętność adaptacji wyjaśnia, dlaczego warunki życia uznaje się za mało istotne pośród ogólnych wskaźników szczęścia.

Niemal pięćdziesiąt procent formuły szczęścia zależy od trzeciego czynnika oznaczonego literą „Z”, którym są zajęcia dobrowolne – to, co robimy codziennie z własnej woli. Jakiego rodzaju wybory nas uszczęśliwiają?

Jeden z nich bazuje na doznawaniu przyjemnych wrażeń, ale, co zaskakujące, badacze wcale nie uznali go za najważniejszy. Zwiększenie intensywności miłych doznań dzięki spożywaniu smacznych posiłków, piciu szampana, uprawianiu seksu, chodzeniu do kina itp. przyniesie nam chwilową radość, na kilka godzin lub najwyżej na dzień albo dwa. Po takim natychmiastowym poczuciu zadowolenia następuje szybki spadek nastroju.

Inny rodzaj wyboru sprzyja ekspresji twórczej lub potęguje uczucie radości u innego człowieka. W obu wypadkach mamy dostęp do głębszego poziomu jaźni. Zdaniem badaczy uszczęśliwianie innych okazuje się szybką drogą do osiągania satysfakcji, a skutki takiego postępowania są długotrwałe. Wykorzystywanie ekspresji twórczej do zapewniania szczęścia samemu sobie również może prowadzić do pozytywnych rezultatów utrzymujących się przez całe życie.

Tak wygląda w pigułce to, co ukazują nam współczesne badania. Jednakże znajomość formuły szczęścia nie gwarantuje prawdziwego ani stałego zadowolenia. Tylko trzeci czynnik „Z”, czyli zajęcia dobrowolne, sięga do życia wewnętrznego człowieka, otwierając wrota do jedynego miejsca, w którym, jak uważam, możemy odnaleźć prawdziwą tajemnicę szczęścia. Zobaczmy, co się tam znajduje. To, co tam odkryjemy, odpowie nam też na najważniejsze pytanie: Czy ludzie są w stanie odczuwać prawdziwe i trwałe szczęście?

Wschodnie tradycje duchowe wskazują, że życie nieuchronnie wiąże się z cierpieniem, które pojawia się w wielu różnych postaciach, takich jak nieszczęśliwe wypadki, niepowodzenia, starzenie się, choroby i śmierć. Wynika z tego, że pesymiści mają rację, twierdząc, iż trwałe szczęście jest iluzją. Ludzie cierpią szczególnie z powodu umiejętności zapamiętywania i wyobrażania sobie różnych rzeczy. Nosimy w sobie urazy z przeszłości i myślimy, że przyszłość przyniesie nam jeszcze więcej bólu. Inne stworzenia nie zadręczają się obawami przed starością, niedołęstwem i śmiercią. Nie przywiązują się do przeszłości, chowając w sobie żale i urazy.

Zwierzęta mają jednak pamięć. Jeśli kopniemy psa, on zapamięta to przeżycie i może na nas warczeć, gdy natkniemy się na niego po dziesięciu latach. Niemniej w odróżnieniu od człowieka skopany pies nie będzie przez dziesięć lat planował zemsty. Nasza zdolność do cierpienia sprawia, że szukamy drogi wyjścia. Dlatego miliony ludzi planują swoje teraźniejsze życie tak, aby uciec od bólu z przeszłości i uniknąć go w przyszłości.