Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa

Licencjobiorca National Geographic Society

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

© Copyright for the edition branded National Geographic Society

© 2011 National Geographic. All rights reserved

© 2011 Copyright by Beata Pawlikowska

Dział handlowy:

tel. (48 22) 360 38 38, 360 38 42; fax (48 22) 360 38 49

Sprzedaż wysyłkowa:

Dział Obsługi Klienta, tel. (48 22) 360 37 77

Redakcja:  Iwona Karwacka

Okładka:  studio graficzne aorta www.aorta.com.pl  na podstawie projektu Beaty Pawlikowskiej

Projekt graficzny, skład i łamanie:  Hanna Szeliga-Czajkowska

Redaktor prowadzący:  Agnieszka Radzikowska

Tekst, rysunki, fotografie, fotografia na pierwszej stronie okładki:  Beata Pawlikowska, www.beatapawlikowska.com

ISBN:  978-83-7596-180-5

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych - tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Konwersja do formatu MOBI: Virtualo Sp. z o.o.

virtualo.eu

Herbata, czyli walka na śmierć i życie

- To jest bajka - pomyślałam, wyglądając przez okno. - A może to tylko sen?

Uszczypnęłam się. Wstałam z łóżka. W błękitnym świcie widać było mgły unoszące się nad jeziorem, wzgórza, drzewa i cienie kładące się na nich pastelowymi barwami. Jezioro było pełne nieba, choć równie dobrze można by powiedzieć, że niebo wpadło do jeziora i było pełne wody. Chciałabym znaleźć łódkę i wypłynąć na jego środek, wiosłować przez świetlistą mgłę

Poruszyłam nosem. Do pokoju wpadł oszałamiający zapach świeżo parzonej kawy. Czym prędzej umyłam się, ubrałam i ruszyłam na jej poszukiwanie.

Sri Lanka  [1] bywa pieszczotliwie nazywana Perłą Oceanu Indyjskiego, a ja znajdowałam się

Sri Lanka  [1] bywa pieszczotliwie nazywana Perłą Oceanu Indyjskiego, a ja znajdowałam sięwłaśnie w samym środku tej perły, czyli na wzgórzach w centralnej prowincji. Przed przyjazdem miałam oczywiście pewne wyobrażenie o tym jak wygląda plantacja. Znałam z filmów i fotografii widoki zielonych tarasowych pól, ciągnących się aż po horyzont, upstrzonych małymi kolorowymi figurkami Hindusek w sari. Kiedy jednak po raz pierwszy zobaczyłam plantację herbaty z bliska, byłam zdumiona.

Sri Lanka to niewielka wyspa na Oceanie Indyjskim, na mapie wygląda jak łza kapiąca z Indii. Kiedyś nazywano ją Cejlonem, ale ponieważ była to nazwa nadana przez Portugalczyków, a przejęta potem przez następnego okupanta, czyli Wielką Brytanię, nie kojarzyła się tubylcom zbyt dobrze. Tym bardziej, że oryginalna nazwa wyspy posiada długą i szlachetną historię, i znaleźć ją można w najsłynniejszym poemacie hinduskim „Ramayana”, opowiadającym o przygodach księcia Ramy. To on właśnie podczas jednej z bitew toczonych ze złym demonem Ravaną zdobył jego fortecę o nazwie Lanka. Lanka w sanskrycie oznacza „wyspę”, a dodane do Lanki trzy litery Sri oznaczają jej dostojną godność i szlachetność.

Wyspa słynie na cały świat z cejlońskiej herbaty, ale historia tego bogactwa zaczyna się na plantacji cynamonu.

W XVI wieku portugalskim żeglarzom udało się sprowadzić sadzonki cynamonu na Cejlon. Było to wielkie przedsięwzięcie, ponieważ wcześniej uprawa tej aromatycznej przyprawy była prawie całkowicie kontrolowana przez Arabów. Plantacje szybko się przyjęły i dawały dobre plony. Niestety na początku XIX wieku załamał się cynamonowy rynek i trzeba było szukać innych źródeł dochodu. Wtedy już na wyspie rządzili Anglicy. Ktoś wpadł na genialny pomysł, że łagodny klimat wzgórz, tropikalne słońce i odpowiednia ilość cejlońskiego deszczu tworzą doskonałe warunki do uprawiania kawy.

Wycięto sto tysięcy hektarów puszczy, żeby zrobić miejsce dla masowo przybywających inwestorów. Ceny w Europie były wysokie, a moda na picie kawy rosła tak szybko, że trudno było nadążyć z dostarczaniem świeżych ziaren. Z biznesowego punktu widzenia była to idealna sytuacja. Dlatego na Cejlonie rozpoczęła się gorączka kawy. Plony były fantastyczne. W 1860 roku ta niewielka wyspa stała się największym producentem kawy na świecie. Zyski plantatorów były kosmiczne. Wkrótce jednak okazało się, że równie ogromna była ich chciwość.

Kawę sadzono ciasno, żeby zmieścić jak najwięcej krzewów i zebrać z nich potem maksymalnie dużo owoców. Ziemi nie pozwalono odpoczywać. Po jednych zbiorach natychmiast planowano następne. Dla oszczędności miejsca zrezygnowano także z obsadzania upraw drzewami kakaowymi, bananowcami i bambusami, które rzucają konieczny cień. Kawa nie lubi zbyt mocnego słońca i najlepiej się czuje właśnie w towarzystwie drzew, które własnymi liśćmi osłaniają ją jak parasolem.

Pewnego dnia na Sri Lance pojawił się zabójczy grzyb. Zaatakował plantacje kawy, z łatwością przenosząc się coraz dalej w głąb wyspy. Zniszczył nie tylko rośliny. W ciągu jednego sezonu upadły cejlońskie plantacje kawy, a także wielkie nadzieje i przedsięwzięcia, jakie były z nimi związane. Przerażeni Anglicy bezsilnie patrzyli jak razem z zielonymi listkami marnieją też ich fortuny i perspektywy na przyszłość. Zwoływano nadzwyczajne narady i zebrania, szukano pomocy i lekarza, który potrafiłby uleczyć krzewy, ale wyrok był niezmiennie taki sam:  Hemileia vastatrix,  czyli rdza kawowa.

W tej tragicznej sytuacji plantatorzy mieli na tyle poczucia humoru, że chorobie niszczącej ich plantacje nadali imię „niszczycielska Emilka”  (devastating Emily).  A potem prawie wszyscy przedsiębiorcy spakowali walizki i uciekli z powrotem do Anglii. Na wyspie zostało tylko czterystu, o największej odwadze i nadziei.

Postanowili odbudować plantacje kawy. Nie udało się. Próbowali zainwestować w chininowce i drzewa kakaowe , ale też bez skutku.

Wyspa pogrążyłaby się w ciszy i zapomnieniu, a wycięte dżungle na wzgórzach miałyby szansę odrosnąć, gdyby nie to, że ktoś wpadł na kolejny genialny pomysł i w miejscu kawy posadził herbatę.

Herbata ma w sobie pewien przerażający smutek. Pewnie dlatego, że od wieków toczy z człowiekiem walkę o życie. Wtedy jeszcze o tym jednak nie wiedziałam.

Weszłam na łagodne zbocza porośnięte cudownie zielonymi listkami. Z daleka krzewy herbaty wyglądają bajkowo. Niewielkie, wydają się delikatnie obrzucone pachnącymi liśćmi. Z bliska jednak bywają okrutne.

Zasyczałam z bólu, kiedy coś ostrego wbiło mi się w łydkę. W pierwszej chwili pomyślałam, że to ukąszenie węża, bo było nagłe i przenikliwe. Pochyliłam się i ze zdumieniem zobaczyłam ostrą gałązkę wbitą w moją skórę. Przesunęłam się dalej. Byłam w końcu na plantacji herbaty i moim zadaniem było robienie tego samego, co otaczające mnie kobiety w sari, a nie polowanie na węże.

Zerwałam dwa listki i znów poczułam ból. Krzak stał nastroszony ostrymi gałązkami i kiedy tylko się zbliżałam, bezlitośnie ciął mnie jak mieczem. Cofnęłam się o krok. Co to za dziwna wojna? Może praca na plantacji wymaga specjalistycznej wiedzy i doświadczenia? Popatrzyłam na koleżanki Hinduski, zwinnie przemieszczające się między krzakami. Smukłymi, brązowymi palcami jednym ruchem zrywały dwa jasne listki, potem następne i następne, a kiedy uzbierała się ich garść, wrzucały je do koszy zawieszonych na plecach.

Nie wydawało się to czynnością zbyt skomplikowaną. Ruszyłam więc dalej. Prawie natychmiast zatrzymały mnie haczykowate wyrostki, które wbiły się w ubranie i uparcie przytrzymywały mnie w miejscu. Dziwne... Rozejrzałam się.

Jeszcze dziś rano wydawało mi się, że plantacja herbaty to przyjazne miejsce porośnięte pożytecznymi krzewami, teraz jednak zaczynałam odnosić wrażenie, że dzieje się tu coś tajemniczego, a krzewy wcale nie są przyjaciółmi człowieka, a wprost przeciwnie - toczą z nim krwawą walkę. Dosłownie krwawą - dodałam w myślach, patrząc na krople krwi spływające z rozciętej nogi.

Zbieranie liści herbaty polega na tym, żeby z każdego krzaka zerwać tylko dwa najmłodsze i najbardziej delikatne listki. Można je łatwo rozpoznać po tym, że są delikatnie jasnozielone i znajdują się na szczycie krzaka. Po zerwaniu tych dwóch liści trzeba podejść do następnego krzaka i znów zerwać dwa najjaśniejsze i najświeższe. Teoretycznie jest łatwe zadanie. W praktyce jednak jest to jednak starcie z herbacianym samurajem.

Krzew herbaty wcale nie jest subtelną roślinką obsypaną drogocennymi liśćmi. Jest to raczej ponury, twardy i zdrewniały krzak, którego dolna część jest pełna ostrych liści i gałęzi, które łatwo ranią i rozcinają ludzką skórę. Oprócz tych dwóch jasnozielonych listków na wierzchołku, które zrywa się na herbatę, na krzaku rośnie jeszcze kilkaset innych - gładkich, ciemnozielonych, grubych liści umieszczonych na sztywnych, mocnych gałęziach. To one właśnie sterczą jak ostrza, tnąc ludzi z łatwością żyletek.

I naprawdę jest to wojna. Na śmierć i życie.

Herbata wcale nie jest łagodnym krzakiem w służbie człowieka. W rzeczywistości jest to drzewo, któremu człowiek nigdy nie pozwala wyrosnąć. Kiedy herbaciane dziecko osiąga wzrost około metra, ludzie zaczynają go skubać. Zrywają z jego wierzchołka dwa najmłodsze listki. Krzew natychmiast więc przystępuje do wypuszczania dwóch nowych listków. Wyrastają mniej więcej w ciągu tygodnia. I właśnie raz w tygodniu cejlońska zbieraczka herbaty powraca, żeby znów zabrać krzewowi to, co właśnie wypuścił. I tak przez cały czas.

Krzew herbaty usiłuje urosnąć, powołując do życia dwa albo trzy nowe listki. Cieszą się wolnością i słońcem przez kilka dni, a następnie zostają wrzucone do kosza, podsuszone, zmiażdżone, sfermentowane, upieczone, uduszone, zrolowane i wysuszone. I w takiej postaci trafią do porcelanowej filiżanki, gdzie ostatecznie ich los zostanie przypieczętowany zalaniem wrzątkiem. Ludzie będą cmokać z zachwytu nad smakiem i aromatem, a naukowcy pisać traktaty o leczniczym działaniu naparu.

Nikt nie pomyśli o biednym krzaku, który przez całe życie usiłuje wyhodować dwa nowe listki, dzięki którym mógłby osiągnąć swój normalny wzrost. W naturze drzewo herbaty osiąga nawet dziesięć metrów wysokości. Pod warunkiem oczywiście, że co tydzień nie pojawi się obok niego dziewczyna w sari, z wiklinowym koszem na plecach, która za 350 rupii lankijskich pracuje na plantacji; 350 rupii to równowartość dziesięciu złotych. Tyle jest warte życie dziesiątek herbacianych krzewów, z których dziewczyna co tydzień zrywa dwa nowe, młode listki.

W każdej filiżance herbaty kryje się więc smutek tropikalnego drzewa, któremu ludzie nie pozwalają urosnąć.

Czarna, zielona i biała

W bardzo, bardzo długim pokoju stał bardzo, bardzo długi stół. A na tym stole stało tysiąc białych filiżanek. Każda filiżanka była przykryta białym spodkiem z mokrymi fusami, a tuż obok stało tysiąc białych miseczek ze świeżym naparem.

Czy to nie brzmi jak bajka o siedmiu krasnoludkach?

Krasnoludków nie dostrzegłam. Weszłam kilka kroków dalej i wtedy zauważyłam, że na bardzo długim stole obok tysiąca białych filiżanek i tysiąca białych miseczek z naparem stoi też tysiąc pojemników z czarnymi wiórkami.

Stały w równych trzech rzędach - miseczki, filiżanki, pojemniki. Identyczne, białe, nieruchome, wyraźnie dla kogoś przygotowane.

Ha, pomyślałam, gdyby to była bajka, to teraz do sali powinno wejść tysiąc lankijskich krasnoludków. Każdy usiadłby przy swojej miseczce, filiżance i pojemniku.

Spojrzałam wyczekująco na drzwi i podskoczyłam ze zdumienia, bo rzeczywiście, w tym samym momencie ktoś je pchnął, a do środka weszło... nie, nie tysiąc krasnoludków. Chociaż gdyby ich mierzyć wspólnie wagą ciała, końcowy wynik na pewno by się zgodził. Do sali weszło bowiem dwóch olbrzymów. Tropikalny upał cejlońskiego dnia wydawał się ich nie dotyczyć.

Ubrani w nienagannie wyprasowane białe koszule, krawaty, złote sygnety i zegarki. Zawodowcy najwyższej klasy. W milczeniu, pewnym siebie krokiem, nie zwracając uwagi na otoczenie, podeszli do stołu. Chwila skupienia. Kim byli? Wyglądali jak dyrektorzy banku albo tajni agenci w służbie królowej.

- Tester - rzuciła szeptem moja przewodniczka w sari, Priyantha.

- Tester? - powtórzyłam z niedowierzaniem, bo co miał tutaj testować? Tysiąc białych filiżanek?

Mister Tester zmrużył oczy. Stanął na skraju długiego stołu, podniósł z niego srebrną łyżkę, jednym krótkim, zdecydowanym ruchem zaczerpnął nią z pierwszej miseczki i przytknął sobie do ust. Następnie głośno i powoli, w naukowym skupieniu siorbał herbatę, potem z półotwartymi ustami obracał nią językiem w ustach, po czym wypluł do złotej spluwaczki.