Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co.

Spółka Komandytowa

Licencjobiorca National Geographic Society

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 41-42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst: Piotr Kraśko

Redakcja: Katarzyna Szczypka

Korekta: Dorota Sideropulu

Projekt okładki: Piotr Grabowski, Studio Graficzne AORTA, www.aorta.com.pl

Projekt graficzny, skład i łamanie: Hanna Szeliga-Czajkowska

Redaktor prowadząca: Małgorzata Zemsta

Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Zdjęcie Piotra Kraśko na okładce: Mariusz Martyniak / www.matys-studio.com ;

pozostałe zdjęcia na okładce: Corbis (2), Shutterstock.

Zdjęcia wewnątrz: Shutterstock: I (dół), II-III, VII, XII-XIII,

XIV (dół), XVIII, XXIII, XXIV (dół)-XXV, XXVII (góra), XXVIII (góra), XXIX (dół)-XXX, XXXIV-XXXVII, XL-XLI, XLIV; Wikipedia: I (góra), IV – Mauro J. Barea, V (góra) – Ian Sewell,

V (dół) – Mauro J. Barea, VI, VIII-XI, XIV (góra), XV (góra), XV (dół) – Elisa Arteaga, XVI (góra), XVI (dół) – Jon Sullivan, XVII – Erneste Andrade, XIX-XXII, XXIV (góra), XXVI, XXVII (dół), XXVIII (dół) – Tomas Castelazo, XXIX (góra), XXXI-XXXIII, XXXVIII, XXXIX – Leszek Wasilewski, XLII-XLIII, XLV-XLVIII, XLIX – Pedro Bellas, L, LI (góra) – Artur Jacob, LI (dół) – Arthur Boppre, LII-LV; Prywatne archiwum Piotra Kraśko: LVI-LXIV

Copyright Polish edition © 2011 National Geographic Society.

All rights reserved.

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

Text © 2011 by Piotr Kraśko.

ISBN 978-83-7596-241-3

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Konwersja do formatu MOBI: Virtualo Sp. z o.o.

virtualo.eu

Felipe uczy się angielskiego

- Człowieku, nigdzie cię tak nie nauczą języka jak w więzieniu.

Nigdy jeszcze nie słyszałem, żeby ktoś namawiał na taką metodę nauki języków obcych, ale Felipe rzeczywiście wiedział, co mówi. A mówił po angielsku świetnie. Bez cienia hiszpańskiego akcentu. Gdybym nie wiedział, że jest Meksykaninem, byłbym pewien, że urodził się, wychował i całe życie spędził w Teksasie. Gdy na chwilę robił w swojej opowieści przerwę, kolejne zdanie zaczynał zawsze tak samo – od słowa „człowieku”.

- Człowieku, to było naprawdę fajne więzienie.

Opowiadając o tym, Felipe miał taki błysk w oczach, że trudno było mu nie wierzyć. Uśmiechał się, wspominając 10 lat spędzonych w więzieniu na przedmieściach Dallas.

- Człowieku, jak mnie posadzili, umiałem powiedzieć po angielsku tylko „okay”. A teraz widzisz, zrobili ze mnie człowieka. Chłopaki byli w porządku. Meksykanie siedzieli za to samo co ja, a Amerykanie różne rzeczy tam nawywijali.

- A za co siedziałeś?

- Za alimenty.

Pomyślałem, że 10 lat za alimenty to jednak spory wyrok, ale w Teksasie wszystko jest duże, może i kary za niepłacenie alimentów. Okazało się jednak, że nie aż tak. Felipe był bardzo zadowolony ze swojego żartu.

- Człowieku, no co ty? Żony nie mam i dzieci nie mam, a przynajmniej nic o tym nie wiem. Robiłem to, co wszyscy. Narkotyki. Przechodziłem przez granicę, zawoziłem do kumpla do San Diego i dostawałem tyle pieniędzy, ile mój ojciec nie zarabiał przez rok. Zacząłem, jak miałem 16 lat, wpadłem po 6 latach.

Mówiąc, że dotyczy to wszystkich, Felipe oczywiście przesadzał, ale w dzielnicy, w której byliśmy, na pewno robiło to bardzo wielu. Na pewno mało kto widział w tym coś złego. Ludzie uważali, że państwo ich porzuciło, pracy nie ma, więc nie mają obowiązku przestrzegać zasad. Jak wpadną, trudno, ale nie spodziewali się od życia niczego dobrego. Felipe i tak nie rozpoczął wcześnie. Zazwyczaj zaczyna się bardzo zwyczajnie. Nie wiem, czy „niewinnie” to dobre słowo, ale tak się o tym tutaj mówi.

- Podchodzi do ciebie na podwórku jakiś facet i daje paczkę. Mówi, pojedź autobusem, zawieź ją, a ja ci dam potem 10 dolarów. Nawet się nie zastanawiasz, czy to złe, czy dobre. Paczka to paczka. Nikogo nie okradasz, nie zabijasz, ot taka przysługa. Zawozisz i dostajesz tyle pieniędzy, ile z bliska w życiu nie widziałeś. Fajnie.

- A powiedziałeś o tym w domu?

- Człowieku, a po co? Niby się nie zastanawiasz, czy to złe, czy dobre, ale tyle oleju w głowie masz, żeby w domu o tym nie mówić. Pieniędzy i tak zaraz nie ma. Kupisz sobie ubranie, buty, postawisz coś kolegom i tyle. W domu nawet nie zauważą, że masz nowe adidasy. Tu mało kto zwraca uwagę na dzieciaki.

Chłopiec w klapkach i z rewolwerem

Felipe wcale nie zaczął wcześnie i wcale nie robił najgorszych rzeczy.

Edgar Jimenez Lugo stał przed reporterami w szortach, koszulce z krótkim rękawem i w klapkach. Gdy policja w Meksyku złapie któregoś z od dawna poszukiwanych, słynnych gangsterów, często urządza pokazówki. Skutego kajdanami stawia w otoczeniu agentów służb specjalnych, a szef danego wydziału policji opowiada o jego zbrodniach i o tym jak nieuchronna czeka go kara. Reporterom wolno nawet czasem zadawać pytania. To już prawie rytuał. Tym razem było jednak inaczej. Przed wszystkimi stał przestępca o wyglądzie małego chłopca. Miał czternaście lat, ale wydawał się młodszy. Znany był jako „Ponchi”. To była chyba najbardziej niezwykła wymiana zdań, o jakiej słyszałem w ostatnich latach w Meksyku.

- Ile ci płacili?

- 200 dolarów tygodniowo.

- Ilu ludzi zabiłeś?

- Czterech.

- Jak?

Edgar zrobił dłonią gest, jakby podcinał komuś gardło.

- Ile miałeś lat, gdy zabiłeś po raz pierwszy?

- Jedenaście.

Edgar Jimenez Lugo nie zawsze mówił prawdę, ale wszystko wskazywało na to, że tym razem nie kłamał. Poszukiwano go od niemal roku. Zaczęło się od nagrania na YouTube. Grupa chłopaków zaprezentowała się z pistoletami i karabinami. Rozmawiają, śmieją się, do jednego spośród siebie zwracają się właśnie Ponchi.

Jego ojciec przyznał, że kiedyś poczuł alkohol od syna wracającego z gry w koszykówkę, ale chłopak nigdy nie zrobił nic złego.

- No, przyznaję, trochę może o nim zapomniałem. Nie poświęcałem mu dużo czasu, ale to, co widzieliście na YouTube, to głupota. Oni tylko udawali takich groźnych. To była tylko zabawa.

Okazało się, że Ponchi nie chodził do szkoły już od dawna i od dawna nie widział ojca. Mieszkał razem z siostrą u wuja i ciotki, ale i oni nie widzieli go już od jakiegoś czasu. Gdy po aresztowaniu zapytano go o rodziców, Edgar Jimenez Lugo odpowiedział z kamienną twarzą:

– Nie mam rodziców. Nie żyją.

Gdy to mówił, nie drgnął mu ani jeden mięsień twarzy.

Policja podejrzewa, że nawet milion nastolatków może współpracować z kartelami narkotykowymi. Oczywiście, większość tylko przenosi narkotyki albo je sprzedaje, ale zdarzają się też zabójcy. Poszukiwano trzynastoletniej dziewczynki, która była wyszkolona do wykonywania egzekucji. Dwóch podejrzanych o dokonanie masakry w północnym Meksyku, w której zginęły 72 osoby, miało 17 i 14 lat. Przez cztery lata wojny narkotykowej zginęło 1500 nieletnich. Tylko niektórzy byli przypadkiem w niewłaściwym miejscu o niewłaściwej porze. Reszta świadomie brała udział w tej wojnie. Prawie połowa Meksykanów nie skończyła jeszcze 30 lat. Dla wielu z nich świat karteli narkotyków stał się już normą, a reguły, jakie nim rządzą, są lepiej znane niż obowiązujące w kraju prawo.

Do niedawna Meksyk był krajem tranzytowym w obrocie narkotykami. Nie sprzedawano ich tutaj, a tylko przerzucano z południa dalej na północ do USA. Dzieciaki wąchały klej czy rozpuszczalnik. Teraz w wielu dzielnicach Ciudad de México czy Tijuany marihuanę i kokainę można kupić równie łatwo jak gumę do żucia. Co noc siedząc w domach albo na ulicy, słyszą strzały. Czasem wszystko dzieje się na ich oczach.

Niedługo po ujęciu Ponchiego zatrzymano niewiele od niego starszego chłopaka, piętnastoletniego Tulla. Przyznał, że strzelił do człowieka, ale „tylko do jednego”. Do innego gangstera, który go zdenerwował. Jego piętnastoletnia dziewczyna zginęła zastrzelona na jednym z przyjęć, na którym więcej było narkotyków niż pepsi. Jego kuzyn w tym samym wieku zginął zamordowany. Ktoś zadał mu trzydzieści pchnięć nożem. Z Tullem wszystko zaczęło się tak samo jak z Ponchim i moim znajomym Felipe – od drobnej przysługi, małej paczki do przeniesienia i paru dolarów wynagrodzenia.

Ponchi zeznał potem, że do wszystkiego zmuszał go narzeczony jego siostry, niejaki Jesus Radilla Hernandez. Był znany z tego, że ofiarom odcinał głowy, a ciała porzucał przy autostradach.

– Groził, że jeśli nie zrobię tego, co mi każe, to mnie zabije. Potem dawał mi marihuanę i sam nie wiedziałem, co robię.

W tym, co mówi Ponchi, może być sporo prawdy, co nie zmienia faktu, że nie kłamie też wielu zeznających przeciw niemu świadków. Świadków w tym samym wieku co on. Twierdzą, że to właśnie Ponchi mówił im, gdzie i jak mają zakopywać ciała ofiar. Nie ma pewności, że to on, ale na innym filmie z YouTube uderzająco podobny do niego chłopak torturuje podwieszonego pod sufitem człowieka. Ponchi został zatrzymany na lotnisku ze swoją dziewiętnastoletnią siostrą Elisabeth. Chcieli lecieć do Tijuany, a stamtąd przedostać się do Kalifornii. W bagażach mieli dwa pistolety i sporo kokainy. Ponchi nie chciał powiedzieć, czy jechali do USA, by skończyć z dotychczasowym życiem, uciekali przed jakimiś kłopotami w Meksyku, a może mieli do wykonania jakieś zadanie. W walkach gangów w Meksyku przez cztery lata zginęło niemal 50 000 osób, więc niewiele już może wstrząsnąć krajem. Historia Ponchiego jednak poruszyła wszystkich.

Juan Alfonso Jesus Gutierez zaprasza do domu

Meksyk to piękny kraj, ma wspaniałe plaże, góry i doskonałe hotele. Meksyk, który poznałem najlepiej, to nie były jednak bary w Acapulco, w których serwuje się drinki z parasolkami. Pierwszym alkoholem, który tam wypiłem, była tequila. Prosto z butelki, dobrze po północy w budce grabarzy na cmentarzu w Tijuanie. Żadnego innego cmentarza ani grabarzy nie poznałem tak dobrze. Jednym z nich był właśnie Felipe, dla którego była to raczej praca dorywcza. Na stałe zajmował się tym jego przyjaciel z dzieciństwa – Juan Alfonso Jesus Gutierez. Przynajmniej tak nam się przedstawił. Dobre imiona i nazwisko dla bohatera romansu w południowoamerykańskiej telenoweli. Do niego też pasowały, choć nic nie wiedziałem o jego romansach. Uwodzenie kobiet miało w jego wypadku słaby punkt. Uroda jest sprawą względną, więc nie w tym problem. Juanowi, bo tak nazywaliśmy go w skrócie, dość trudno było zaprosić poznaną kobietę do siebie do domu. Mieszkał bowiem w tej budce na cmentarzu. To był jedyny dom, jaki miał. W środku był stół, sporo różnych narzędzi potrzebnych w pracy grabarza i małe, zbite z desek łóżko. Juan najczęściej spał jednak w hamaku na zewnątrz. Nas przyjął bardziej elegancko na skrzynkach w środku. Do Tijuany przyjechaliśmy zrobić materiał o kartelach narkotykowych i okazało się, że dobrze trafiliśmy.

- Różne rzeczy tu się dzieją. Jeśli macie jaja, pójdziemy potem na środek cmentarza i zobaczycie Białą Carmen.

Juan i Felipe zrobili przy tym takie miny, jakby naprawdę było się czego bać. Czuliśmy, że ta historia zmierza w stronę opowieści o Scooby Doo i niewiele się pomyliliśmy, choć początek był dość mroczny.

- Carmen miała bardzo złego męża. Tak naprawdę złego. Nie mam na myśli takiego co pije, czasem przyleje i dużo imprezuje z kolegami. W tym jeszcze nie ma nic złego.

Sposób myślenia Juana nie przypadłby do gustu wielu kobietom, ale takie miał przekonania. Nic tego nie zmieni.

- Mąż Carmen miał kochankę. To też nic złego, ale on chciał się z nią ożenić. Żonę zabił i uciął jej głowę. Gdy znaleziono ciało, opowiadał, że pewnie zaatakował ją jakiś potwór i chciał zjeść. Wiecie, to było sto lat temu, może wtedy ludzie kupowali takie historie.

Juan wciąż wydawał się bardzo do niej przekonany.

- Jakby nie było, pochowano ją tu bez głowy. Prawie co noc wstaje z grobu, przykryta białym prześcieradłem i szuka swojej głowy. Nie zazna spokoju, dopóki jej nie znajdzie.

Gdybyśmy słuchali tego w środku dnia w barze w Ciudad de México, byłoby pewnie inaczej, ale w nocy na cmentarzu w Tijuanie robiło wrażenie. Może nie aż takie, by zacząć szukać damy bez głowy, ale przyznaję, że Juan opowiadał z dużym wyczuciem dramaturgii. Nie mieliśmy jednak nadziei, że uda nam się sfilmować Białą Carmen, więc wróciliśmy do spraw bardziej przyziemnych.

- No dobrze, ale co z kartelami. Felipe mówił nam, że masz ciekawe rzeczy do powiedzenia.

- Może i mam, ale powiem wam, że strasznie zaschło mi też w gardle.

Chwilę później Felipe wypowiedział słowa, które wydawało mi się, słyszałem już kiedyś na warszawskiej Pradze.

– Człowieku, pić trzeba, bo powietrze tu strasznie suche.

Zrozumiałem. Nasi gospodarze zadbali o napoje na początek wieczoru, nam przypada zaszczyt zorganizowania ich na resztę spotkania. Zadanie nie było skomplikowane. Nieopodal cmentarza działał całkiem spory sklep spożywczy. Otwarty przez całą dobę. Część z alkoholami wyglądała wyjątkowo swojsko. Na honorowym miejscu w spożywczaku w Tijuanie i to w najgorszej dzielnicy miasta stała Wódka Wyborowa. Ponieważ produkt zrobiono na rynki latynoamerykańskie, na etykiecie zamiast „Made in Poland” widniał napis napawający nas dumą „Producto polaco”.

Felipe i Juan wierzyli, że tequila jest najmocniejszą bronią przemysłu spirytusowego na świecie. Przekonywali, byśmy pili ostrożnie, bo ten napój „kopie jak byk”. Picie tequili prosto z butelki z grabarzami na cmentarzu w Tijuanie robiło spore wrażenie, ale raczej z powodu miejsca, a nie potęgi alkoholu. Teraz nasi nowi znajomi mieli zmierzyć się z jednym z najsłynniejszych wyrobów znad Wisły. Różnica była ogromna. Jeśli ich tequila „kopała jak byk”, nasza Wyborowa powalała z siłą stada słoni. Rozmowa szybko się urwała, bo Juan i Felipe zlegli razem na łóżku już po paru łykach. Juan zdążył tylko zacząć swoją opowieść.

- Ludzie u nas boją się cmentarzy. Wierzą, że i w dzień są tu złe duchy i dusze potępione, w nocy już nikt się tu nie zapuszcza. Jeśli chcesz coś lub sam się schować, nie ma lepszego miejsca. Nawet policja niczego tu nie szuka. Przychodzą różni ludzie i w różnych miejscach zostawiają paczkę albo „kogoś”. Podchodzą najpierw do mnie i mówią, żebym nie wychodził przez jakiś czas z domu, ale wszystko widzę i wiem, co się dzieje.

- Ale co zostawiają?

- Człowieku, a jak myślisz? To, co chcą ukryć – pieniądze, narkotyki, broń. Policja może zrobić rewizję w domu, ale w grobach nikt nie będzie szukał. A jakbyś chciał ukryć ciało – masz lepsze miejsce niż cmentarz? Jakby ktoś chciał was ukryć, to tylko pół godziny roboty.

Felipe popatrzył z czułością na łopaty stojące pod ścianą. Nie mieliśmy wątpliwości, że dla nich to rzeczywiście pół godziny roboty.

- No, ale wy jesteście z kraju Juana Pabla II, jesteście pod ochroną.

Niestety tu rozmowa się urwała. Juan i Felipe zasnęli z błogim uśmiechem na twarzach. Producto polaco ukoiło ich do snu – zaskakująco dla nich szybko. Nie miałem wątpliwości, że więcej nic nie powiedzą. To i tak było dużo. Wiedzieli lepiej od nas, jak kończą ci, którzy mówią za dużo.

Nikt nie chowa już ciał

Wcześniej gdy gangi w Meksyku załatwiały swoje porachunki, ludzie po prostu znikali. Ciał zazwyczaj nie odnajdywano, bo były zakopane albo porzucane na pustyni, gdzie nikt się nie zapuszcza. Teraz jest inaczej. Ciała podrzuca się pod drzwi domu, zostawia na środku ulicy, a nawet przed gmachem komisariatu policji. Wszyscy mają widzieć śmierć, mają się bać, że ich też to spotka, że macki karteli są wszędzie, schwytają każdego i nie ma już żadnego bezpiecznego miejsca. Nie zabija się w ciemnych zaułkach w środku nocy, lecz w południe, w tłumie ludzi, w środku miasta. I nikt nie jest bezpieczny. Jeszcze do niedawna największą grozę budził kartel Arellano Félix.

W 1993 roku ludzie karteli doprowadzili do masakry na lotnisku w Guadalajarze. Celem był Joaquin Guzman, handlarz narkotyków, który nie chciał się opłacać i działał na własną rękę. Do wykonania roboty Arellano Félix wynajął „Logan 30” – gang uliczny z San Diego. Sześciu zabójców z bronią maszynową strzelało bez opamiętania. Okazało się, że popełnili błąd. Zabili kardynała Posadasa Ocampę, który jechał przez lotnisko takim samym samochodem, jakim miał jechać Guzman. Duchowny zginął na miejscu. Jego pojazd był podziurawiony kulami na wylot. Potem podłożono bombę w hotelu Camino Real w Guadalajarze. Zginąć miał szef innego kartelu. Urządzał tam przyjęcie urodzinowe dla swojej piętnastoletniej córki. Dwóch ludzi zabito, piętnastu zostało rannych.

Kiedy w Tijuanie pojawił się wysłany ze stolicy nowy komendant z planem zaprowadzenia porządku, nikomu nawet do głowy nie przyszło na jakiś czas się przyczaić i nie rzucać w oczy, by nie wpaść w ręce policji. Arellano Félix wydał po prostu wyrok. Komendant Ernesto Ibarra-Santes został zastrzelony wraz z trzema agentami z wydziału do walki ze zorganizowaną przestępczością. Nikt nie miał wątpliwości, kto za to odpowiada.

Gangi zostawiają na miejscu zbrodni coś w rodzaju wizytówki i rozwiewają wątpliwości, za co kogo spotkała kara. A jest tylko jedna – śmierć. Ale może być zadana na różne sposoby Tym, którzy mówią za dużo i zdradzają tajemnice gangów, obcina się język. Jeśli ktoś szpieguje ludzi kartelu, zanim straci życie, straci palec, który włożony mu będzie potem w usta. Obcinanie głów nie niesie jednego przesłania. Przede wszystkim ma budzić przerażenie. Przed jedną ze szkół niedaleko Tijuany przez trzy miesiące podrzucono kilka ciał bez głów. Matki odprowadzające dzieci na lekcje codziennie rano zastanawiały się, czy znowu będą musiały zasłaniać im oczy. Coś, co w innej części świata wywołałoby wstrząs, tu nie było niecodziennym widokiem.

Porwanie Aldo Moro, byłego premiera Włoch, przez Czerwone Brygady w 1978 roku było sensacją na skalę światową. Codziennie informowały o tym wszystkie gazety i stacje telewizyjne. Mało kogo poza Meksykiem interesowało porwanie Diego Fernándeza de Cevallosa, a był wcześniej przewodniczącym senatu tego kraju i jednym z najbardziej wpływowych polityków. To już powinno sprawić, że dla mediów nie będzie ważniejszego tematu.

W dodatku Diego Fernández de Cevallos był wtedy kandydatem na prezydenta. Co by się działo, gdyby w Polsce przed wyborami porwany został przez mafię któryś z głównych kandydatów do prezydentury? Kraj stanąłby w miejscu. A co działo się wtedy w Meksyku? Nic. Po prostu nic. Prokuratura generalna bardzo szybko w ogóle wstrzymała śledztwo. Oficjalnie na prośbę rodziny. Synowie senatora dostali ostrzeżenie, że jeśli władze będą za bardzo interesować się sprawą, Ceval-los umrze natychmiast. Rodzina i tak nie wierzyła w skuteczność organów ścigania, więc nie było dla niej wielkim wyrzeczeniem domaganie się zaniechania poszukiwań. Najgorzej, że nikogo to nie zdziwiło. Kartel porywa kandydata na prezydenta, prokuratura nic nie robi i wszystko jest w porządku. Kilka tygodni później jedna z gazet opublikowała wstrząsający list senatora, w którym błagał synów, by szybciej zbierali pieniądze, bo obawia się, że jeśli porywaczy szybko się nie zadowoli, zostało mu niewiele życia. Do listu dołączone było zdjęcie, na którym porwany trzyma gazetę z dnia wysłania apelu. Rodzina zaczęła wyprzedawać posiadłości i samochody. Musiała uzbierać 30 milionów dolarów.

Spis treści

- Felipe uczy się angielskiego

- Chłopiec w klapkach i z rewolwerem

- Juan Alfonso Jesus Gutierez zaprasza do domu

- Nikt nie chowa już ciał

- Amigo, jesteście z kraju Jana Pawła

- Wystrzegaj się białych obrusów

- Żadnych zabójstw podczas meczu

- Los Angeles bez Beverly Hills

- Nigdy nie ufaj coyotes

- Jeszcze jestem żoną czy już wdową?

- Jesus Blancornelas idzie na wojnę

- Padre Lucas od Ronaldo

- To nie jest parter, to drugie piętro