Nota od wydawcy

Wydawca i autorzy dołożyli wszelkich starań, by informacje i porady zawarte w niniejszej książce były rzetelne i aktualne. Jednakże świat i przepisy się zmieniają, dlatego sprawdź przed wyjazdem, jak wygląda obecna sytuacja w miejscu, do którego się wybierasz. Jednocześnie pamiętaj, że wskazówki dotyczące zdrowia zawarte w niniejszej książce nie zastąpią profesjonalnej konsultacji medycznej.

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Kilka słów na początek

Wstęp

Od autorów

Podziękowania

Po co podróżować z dzieckiem?

Zamorskie kolonie a sprawa polska

Kiedy w pierwszą podróż?

Podróżowanie z niepełnosprawnym dzieckiem

Minusy i plusy rodzinnej podróży

Wyruszamy w świat

Ściągawka wakacyjnych kierunków

Na (dobry) początek

Paszport i wizy

Razem raźniej

Podróżuj tanio!

Szkoła w podróży

Ekwipunek, czyli pakujemy się!

Lista rzeczy do zabrania

Po co tyle klamotów?!

Zasilanie w podróży

Lista kontrolna rzeczy dziecka

Myki i patenty

Chusta, nosidło, wózek

Chusta

Noszenie dzieci na świecie

Nosidło

Wózek

W drogę!

Samochód

Nigdy

Fotelik samochodowy

Pociąg

Samolot

Zabawki w podróży

Warto zabrać na drogę

Zabawy dla maluszka

Apteczka

Jak spakować apteczkę?

Ubezpieczenie i pieniądze

Leczenie w krajach Unii Europejskiej

Ubezpieczenie w podróży

Wariant podstawowy czy rozszerzony?

Centrum pomocy - jak to działa?

Dlaczego warto mieć ubezpieczenie?

Zdrowie w podróży

Choroba lokomocyjna

Odmienny klimat

Malaria

Szczepionki na wagę zdrowia

Medyczna lista kontrolna

Wakacyjni wrogowie

Komary, meszki

Osy, pszczoły

Kleszcze

Odstrasz wroga zapachem!

Aromaterapia

Inne formy ochrony - fakty i mity

Domowa pierwsza pomoc

Jedzenie w podróży

Kulinarnie dookoła świata

Picie w podróży

Jedzenie dla niemowlaka

Jedzenie dla starszaka

Jak uniknąć zatrucia pokarmowego?

Higiena - dziecko czyste czy szczęśliwe?

Mokro mi! (I nie tylko!)

Dziecko w kąpieli

Dom poza domem

Hotel czy hostel?

Dom, apartament, pokój

Couchsurfing, czyli nie tylko kanapa

Agroturystyka pod gruszą

Kemping pełen atrakcji

Biwak pod namiotem

Klimatyzacja - przyjaciel do oswojenia

Na plaży

Słońce

Woda

Piasek

Jedzenie

Ekologiczny savoir-vivre

Aktywnie z dzieckiem

Na rowerze

W kajaku

Żeglowanie

Nad i pod wodą

Trekking

Wspinaczka

Na nartach zjazdowych

Na nartach biegowych

Zwiedzanie - krótki kurs przetrwania

Przygoda w wielkim mieście

Muzeum bez filcowych kapci

Przyroda zawsze ciekawa

Parki rozrywki

Angielski od kołyski

Spotkania w podróży

Wychowanie w innych kulturach

Jak tłumaczyć dziecku różnice kultur?

My i oni, czyli spotkania w drodze

Święty Mikołaj i Dobra Pani, czyli jak pomagać, nie szkodząc?

Pamiątki z podróży

Co i gdzie kupować?

Jak to spakować?

Pamiętnik - zrób to sam

Pamiątka, która nie krzywdzi

Jak fotografować dziecko?

Kadrowanie, czyli podstawa udanych zdjęć

Opanuj aparat

Obiektywy (daleko, szeroko, czyli zoom)

Jak zrobić dobry portret kompaktem?

Czyszczenie aparatu

Archiwizacja zdjęć

Linki strona autorów książki: www.malypodroznik.pl

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

W podróży zawsze bądź gotów na zmianę planów i miej świadomość, że wszystkiego przewidzieć się nie da! Pustynia Namib, Namibia.

Kilka słów na początek

Wstęp

Kiedy kocha się podróżowanie, trudno pozostać w domu tylko dlatego, że w rodzinie pojawiło się dziecko. A może wcale nie trzeba rezygnować z marzeń? Może po prostu nadal wyruszać na szlak, wzbogacając historię rodziny o wspólne przeżycia i doświadczenia? Mając wreszcie czas dla siebie nawzajem. Po ośmiu latach podróży bliższych i dalszych oraz przejechaniu kilkudziesięciu tysięcy kilometrów z dwójką dzieci jesteśmy przekonani, że warto wyruszać razem (choć czasem naprawdę nie jest łatwo!).

Podróżowanie z niemowlakiem, mimo że budzi najwięcej obaw, w gruncie rzeczy jest najprostsze. Malutki człowiek przyjmuje świat z zachwycającą otwartością, z godnością znosi zwiedzanie kolejnego muzeum, a do tego jest najszczęśliwszy, gdy ktoś się nim zajmuje (z czym nie ma problemów w podróży). Tak naprawdę każdy wiek jest dobry: dwulatek potrafi bawić się z rówieśnikami bez względu na różnice kulturowe i językowe, przedszkolak nieraz wprawi cię w zdumienie własnym widzeniem świata, dziesięciolatek zaś zaskoczy cię pytaniami i dociekliwością. Jeśli zatem zastanawiasz się, kiedy wyruszyć z rodziną w świat, być może warto to zrobić właśnie teraz, bo czas idealny po prostu nie istnieje. Jedni wyruszają szybciej, drudzy muszą dopiero odnaleźć się w sytuacji bycia rodzicami. Jednak wszyscy rodzice, których znamy, zgodnie twierdzą, że trudne chwile w czasie wyprawy zahartowały ich jako rodzinę. Że dzieci dorosły i stały się bardziej odpowiedzialne (na miarę swych lat!). Po części to zasługa podróży, po części też niewątpliwie czasu, który rodzice mogli poświęcić dzieciom podczas wyprawy. Jedna z mam po powrocie z półrocznym synkiem z Filipin wręcz stwierdziła, że wyjazd z dzieckiem powinien być obowiązkowym elementem urlopu macierzyńskiego, bo dopiero z dala od wszechobecnych „dobrych rad” poczuła się naprawdę mamą.

Niniejszy poradnik właściwie powinien się nazywać nie-poradnikiem, bo najlepiej wychowuje się cudze dzieci i zapewne też najprościej jest doradzać innym. Dzieląc się naszym doświadczeniem, mamy świadomość, że każde dziecko i każdy wyjazd są niepowtarzalne, dlatego potraktuj tę publikację jako inspirację do przygotowania własnych wyjazdów. Kto pyta, nie błądzi (a przynajmniej znacznie rzadziej), więc jeśli będziesz mieć pytania, zajrzyj na forum „Podróżowanie z dziećmi” na stronie www.travelbit.pl, gdzie polscy podróżnicy dzielą się doświadczeniami. A potem... wyrusz na własną wymarzoną wyprawę. Do zobaczenia na szlaku przygody!

Ahoj, przygodo! Dzieci cieszy każdy wyjazd, bo każde z odwiedzanych miejsc kryje w sobie obietnicę doskonałej zabawy. Wielki Szott, Tunezja.

Od autorów

Mieliśmy przestać podróżować. Bo dziecko plus podróże to równanie z tak wieloma niewiadomymi, że najlepiej jest zostać w domu. Tyle że zamiast kalkulacji zawsze woleliśmy intuicję, zatem po prostu żyliśmy dalej, robiąc to, co kochamy. Mieliśmy przestać podróżować, bo przecież niemowlaka ciągać po świecie nie należy. Wiadomo: konieczny jest stały rytm, przewidywalność i spokój. Tyle że gdy urodził się Michaś, kończyliśmy zdjęcia do kolejnych albumów o Polsce. Zostać w domu z dzieckiem? A może lepiej zabrać je w podróż? Okazało się, że wspólne jeżdżenie nie tylko jest możliwe, ale też niezwykle wzbogacające. A nawet podwójnie wzbogacające, gdy półtora roku później na świecie pojawił się Staś. Czy było warto? Po ośmiu latach nie mamy wątpliwości: dzięki temu, że podróżujemy razem, jesteśmy po prostu szczęśliwi. Bez naszych synków każdy wyjazd byłby uboższy o ich nieobecność. Dzięki nim stawał się niepowtarzalną przygodą. Czyż nie tego właśnie w życiu szukamy?

Podziękowania

Choć trudno w to uwierzyć, ale kiedy w 2007 roku szykowaliśmy się do pierwszej egzotycznej wyprawy z synkami, polski Internet poświęcony rodzinnemu podróżowaniu był pustynią. Z pomocą przyszli nam wtedy Małgorzata Szumilas (autorka Z dzieckiem po świecie), Patryk Wężowski (z żoną i niespełna rocznymi bliźniakami odbył podróż dookoła świata) oraz Łucja i Ernest Mikołajczukowie (których początkowo uważałam za nieodpowiedzialnych rodziców, ciągających dziecko po świecie). Dziś w Internecie znajdziesz dziesiątki stron poświęconych rodzinnemu wypoczynkowi i mnóstwo blogów rodziców opisujących swe wyjazdy - podanie wszystkich adresów nie było możliwe w tej publikacji, ale bardzo dziękujemy wszystkim, którzy przez lata dzielili się z nami swym doświadczeniem i pasją, a szczególnie rodzicom, których relacje zamieściliśmy w tej książce. Agnieszka Wroczyńska wielokrotnie spędzała długie godziny na wyjaśnianiu nam zawiłości medycyny podróży, dzięki czemu wiemy, czego jeszcze nie wiemy i gdzie szukać odpowiedzi. Jesteśmy też ogromnie wdzięczni Natalii Baranowskiej za twórczy wkład w opracowanie graficzne naszych książek: cześć pracy!

Po co podróżować z dzieckiem?

Egoizm czy wyraz miłości? Wspólna podróż to prawdziwe wyzwanie!

W opowieściach o rodzinnych podróżach stale przewija się jeden motyw. To brak czasu nasz powszechny. Jednak podczas wyjazdu dzieje się coś dziwnego. Czas spowalnia, a my go nie gonimy. Wreszcie możemy na spokojnie poczytać, pogadać, pobawić się. Prawdę mówiąc, by ten stan osiągnąć, nie trzeba jechać na drugi koniec świata. Czasem wystarczy wyrwać się choćby kilka kilometrów od domu, na rowerową wycieczkę lub na spacer po lesie.

Stereotyp jest taki: gdy pojawi się dziecko, to koniec z wyjazdami, koniec z wolnością. Będziecie ciągle niewyspani, zarobieni praniem, sprzątaniem, przewijaniem i odechce się wam wszystkiego. A już na pewno wyjazdu. Mam wrażenie, że część osób, która to mówi, racjonalizuje w ten sposób swoje „poświęcenie dla dziecka”. Tymczasem dziecko poświęceń nie potrzebuje, bo przyjmuje świat taki, jaki mu damy, na wyjazdach zaś bywa... prościej. To prawda, że jadąc w podróż, będziemy niewyspani (ale tak samo jest w domu), nie wypoczniemy (jeśli wypoczynkiem jest dla nas leżenie na plaży), a maluszek może się rozchorować (choć by dostać zapalenia ucha lub biegunki, nie trzeba nigdzie wyjeżdżać). Za to na wyjeździe wiele domowych problemów po prostu odpada, dzięki czemu często łatwiej o dystans do siebie i cierpliwość do dziecka. To prawda, że z małym człowieczkiem nie wyruszymy na backpackerski tramping, trzeba zapomnieć o ambitnych programach (Indie w 3 tygodnie) i najtańszych hotelikach (za 2 dolary). Lecz w zamian dostajemy niepowtarzalną szansę bycia rodzicami. Możliwość pokazania naszemu dziecku, jak piękny i różnorodny jest świat, a od niego nauczenia się radości przeżywania każdej chwili.

Teraz Polska! Nim wyruszysz dalej, warto nauczyć się wspólnego podróżowania, a krótkie wypady w Polskę są do tego idealne.

Dla nas sprawa jest prosta: jeździmy razem, bo jesteśmy Rodziną. Dzieci są jej nieodłączną częścią. Oczywiście czasem chce się od nich odpocząć, czasem nawet trzeba się urwać tylko we dwoje, by przypomnieć sobie, dlaczego właściwie staliśmy się parą. Ale wyjazdy bez dzieci to często ogromna tęsknota. Telefony z końca świata i poczucie pustki. Dlatego warto podróżować razem. By historia naszej rodziny wzbogacała się o kolejne wspólne przeżycia. By mieć czas dla siebie - bo w podróży łatwiej jest nam być z dziećmi. Nie rozpraszać się domowymi obowiązkami, nie zadowalać zdawkowym kontaktem, tylko naprawdę być razem, a nie obok siebie. Obserwować nowe osiągnięcia naszego szkraba. Tłumaczyć mu, dlaczego Budda mieszka w Azji i po co słoniom trąby. Być w pełni rodzicami.

Tak zresztą traktują nas miejscowi: przestajemy być tylko maszynkami do wydawania pieniędzy, a stajemy się ludźmi. Do dziś wspominam rozmowy z azjatyckimi mamami, jak sobie radzą bez pieluszek i jak wychowują dzieci. Niektóre nasze problemy były im zupełnie obce (smoczek, nocnik, problemy z kładzeniem spać), ale z drugiej strony mogłam docenić, o ile prostsze (czasami!) mam życie. Poza tym nigdzie w Europie nasze pociechy nie dostaną takiej dawki miłości i życzliwości jak w dalekich krajach. Przy czym „daleki” jest pojęciem umownym, bo wystarczy wyjechać do Tunezji czy Maroka, by nasz maluch stał się obiektem adoracji! Czyż to nie wspaniałe, gdy wszyscy do naszego dziecka się uśmiechają, a ono dorasta w przekonaniu, że świat je kocha?

Oczywiście są też trudne chwile. Gdy maluch płacze, marudzi, jest nieznośny i co krok wyprowadza nas z równowagi swym zachowaniem. Gdy nie możemy się dogadać z partnerem, co w tej sytuacji robić, i zamiast rozmawiać, warczymy na siebie. Gdy mamy wszystkiego dosyć, marzymy o tym, by się wyspać, odpocząć, a tu mały człowieczek domaga się uwagi. Tyle że to wszystko trwa krótko, najczęściej następnego dnia nie pamiętamy już, co nas tak zdenerwowało. W domu wszak takie sytuacje też się zdarzają, za to na wyjeździe jako bonus mamy piękne krajobrazy i życzliwych ludzi. Pamiętam, jak po koszmarnej nocy w Birmie (chłopcy nie mogli się zdecydować, który z nich jest bardziej nieszczęśliwy) przepraszałam mieszkającego po sąsiedzku Francuza, że przez ich płacz nie mógł spać. Na co on powiedział, że nie ma sprawy, za to bardzo się martwi o chłopaków i jeśli tylko potrzebujemy jakichś leków, to wprawdzie on nie ma dla dzieci, ale może mógłby pomóc? Stanowczo nawet te trudne dni (i noce!) na wyprawie są łatwiejsze do przetrwania!

Bardzo często słyszy się: po co ciągnąć takie małe dziecko ze sobą, umęczysz się, a przecież ono nic z tego nie zapamięta! Problem takiego myślenia tkwi w naszym postrzeganiu świata, które nijak się ma do punktu widzenia dziecka. Przede wszystkim - czy żyjemy po to, by pamiętać? Zróbmy sobie rachunek sumienia. Co pamiętamy z poprzednich wakacji, sprzed dwóch lat, z wypraw, kiedy byliśmy nastolatkami? Niewiele. Mamy protezy w postaci zdjęć, filmów, notatek, ale nasza pamięć przechowuje pojedyncze obrazy czy historie, bardziej wrażenia, że było pięknie i byliśmy szczęśliwi, niż cały opis tego, co się zdarzyło. A jednak te zdarzenia, to, co przeżyliśmy podczas podróży, spotkania z ludźmi - to wszystko wpłynęło na nas, budując część naszej osobowości. I być może to samo podróże dają naszym dzieciom.

Dla malucha jeden dzień to jak dla nas tydzień. Tyle się przecież dzieje: i kałuże do zbadania, i gąsienica na drodze, i patyczek do rzucenia. Mam wrażenie, że dziecko wypuszczone na dwór nie potrafi się nudzić. Żyje w każdej minucie pełnią życia (no, może z wyjątkiem chwil, gdy bardzo chce mu się spać i nijak zasnąć nie umie albo za wcześnie się obudzi). Podczas gdy my usiłujemy uwiecznić każdą chwilę na zdjęciach czy filmach, ono istnieje tu i teraz. Ono właśnie teraz chce, byśmy mu poświęcili czas, byśmy razem z nim odkrywali świat. Myślę zatem, że dla dziecka nie ma większego znaczenia, że nie będzie pamiętać wyprawy w naszym rozumieniu. Będzie szczęśliwe, mając rodziców na własność, chlapiąc się w wodzie i budując zamki z piasku. Głaszcząc wielbłąda i bawiąc się z rówieśnikami o innym kolorze skóry. Odkrywając, że świat jest znacznie większy (i ciekawszy!) niż pokój z zabawkami.

Bardzo dobrze perspektywę widzenia świata przez dzieci oddaje opowieść Majki i Patryka Wężowskich, gdy wrócili do domu z dwumiesięcznej wyprawy samochodem do Timbuktu (Mali). Ich dwuletnie bliźniaki weszły do pokoju i wśród wielu wspaniałych zabawek edukacyjnych było im po prostu nudno! Za to gdy kilka dni później poszli na spacer do parku (chłopcy z samochodzikami, które towarzyszyły im w wyprawie), na widok piaskownicy pognali do niej pędem, zasypali koła aut piaskiem i radośnie wołając: „Brum, brum”, udawali, że jadą przez pustynię. Michałek (ponad 2 latka) z naszej azjatyckiej podróży przywiózł spory zapas słów. Pewnego razu usłyszałam, jak mówił do Stasia (9 miesięcy): „Siasu, miś Pompeń!”, Pompeń to Phnom Penh. Zapytałam go, co to jest Phnom Penh. Popatrzył na mnie, jakby to było oczywiste, i odpowiedział: „Bankok”. „A co to Bankok?” - drążyłam dalej. „Pompeń” - odparł bez namysłu, nieco zdumiony, że mama niby taka mądra, a tak prostej rzeczy nie wie. W jego słowniku oznaczało to coś wspaniałego, super, świetnego. Zatem i miś, i kolejka, i pyszny deser - to wszystko było Pompeń. W sumie całkowicie się z nim zgadzamy: podróże naprawdę są super! Zwłaszcza gdy przeżywa się je razem!

Zdaniem rodziców

Malwina i Artur Flaczyńscy z Piotrem, Agnieszką i Alą

Malwina jest pedagogiem, Artur geografem i choć nie pracują w wyuczonych zawodach, to wykorzystują je jako inspirację.

Znają się na ciekawych miejscach na świecie i na dzieciach, a rodzinne wędrówki to idealne połączenie ich pasji. www.flaczynscy.art.pl

Po co wyjeżdżać z dziećmi? Powodów jest pewnie tyle, ile podróżujących rodzin, ale dla nas naprawdę istotne są trzy:

Tego, co nasze dzieci przeżyją w podróży, nie da się zobaczyć nawet na największym ekranie telewizora. Rzeczywistości nie da się poznać, oglądając ją nawet w najlepszym programie podróżniczym czy przyrodniczym. Trzeba jej posmakować, doświadczyć, poczuć ją na własnej skórze. Czy będzie to rzeczywistość jesiennego spaceru po parku w deszczu, czy rzeczywistość obcego kraju.

Chcemy, aby nasze dzieci poznawały świat, a nie stereotypy na jego temat. Żeby od małego uczyły się otwartości i szacunku dla odmiennych kultur oraz tolerancji dla cudzych wartości i postaw. Tego nie osiągniemy, czytając im wierszyk o Murzynku Bambo. Dziecko, które poznaje innych ludzi (mówiących innym językiem, o innym kolorze skóry czy pochodzących z innego kręgu kulturowego), nie nabywa powszechnych, niestety, w naszym kraju ksenofobicznych przekonań typu „Cyganie to złodzieje”, a „Arabowie to brudasy”. Podróże uczą je innego spojrzenia na świat oraz autentycznego przeświadczenia, że wszyscy ludzie są równi, choć niektórzy tak bardzo różnią się od nas.

Wspólne podróże tworzą „wspólną przestrzeń” pamięci, doświadczeń i emocji dla całej rodziny. To coś, do czego można później odwołać się w sytuacjach kryzysowych, trudnych, a nawet traumatycznych. Budują i umacniają więź między członkami rodziny, która dla każdego człowieka jest podstawową i pierwszą relacją pomiędzy nim a światem zewnętrznym. Wspólna pasja podróżowania uczy nas otwartości wobec siebie i reszty świata, szacunku i wytrwałości - a te wartości, jakkolwiek patetycznie to zabrzmi, zawsze będą ważne.

Malwina Flaczyńska

Dla tych birmańskich dzieci oglądanie ceremonii nowicjatu to wielka atrakcja. Ty masz dodatkowe zadanie nie zgubić dziecka w tłumie.

Zamorskie kolonie a sprawa polska

Dlaczego w naszym kraju tak niechętnie podchodzi się do podróży z dzieckiem? Być może dlatego, że Polska nigdy nie posiadała kolonii. W Anglii czy we Francji było na porządku dziennym, że żona pakowała kufry, zabierała pociechy i przez kilka tygodni żeglowała do męża pracującego w indyjskiej czy kenijskiej faktorii. Po czym przez kilka miesięcy (lub lat) mieszkała w obcym kraju, wychowując dzieci i zajmując się prowadzeniem domu. W tym samym czasie jej polska rówieśniczka, nucąc patriotyczne pieśni, wyszywała na sztandarach „Bóg, Honor, Ojczyzna”, drżała o losy męża walczącego w kolejnym powstaniu i uczyła dzieci, że „Ojczyznę kochać trzeba i szanować”. Nie w głowie jej były fanaberie w postaci odkrywania obcych krajów, tam zresztą tak niebezpiecznie... Za to po wojnie marzenie o dalekich podróżach można było urzeczywistniać na wczasach w Bułgarii lub w Jugosławii. Gdzie zatem mieliśmy się nauczyć rodzinnego podróżowania? Na szczęście dziś mamy mnóstwo możliwości, by wspólnie wyjeżdżać, z czego korzysta coraz więcej osób. Z drugiej strony rośnie nam pokolenie dzieci, które żeglują i jeżdżą na nartach, ale nigdy nie były na Mazurach ani w Tatrach. Fakt, ciepłe wody i doskonale przygotowane stoki z pewnością są atrakcyjniejsze od krajowej oferty, jednak warto pamiętać, że do odkrywania Polski wystarczy wolny weekend. Dzięki temu nie musimy rodzinnego podróżowania ograniczać do urlopu raz w roku. Natomiast prawdziwym wyzwaniem podczas wyjazdów jest zachowanie w dzieciach ich ciekawości świata. By nie stały się zbyt szybko zblazowane (co tam ryby w Akwarium Gdyńskim, widziałem lepsze w Morzu Czerwonym!) i potrafiły zrozumieć, że prawdziwy sens podróży nie sprowadza się do przemierzania kilometrów.

Zdaniem rodziców

Renata i Mariusz Jajeśniakowie z Martą (alias Diabełek Tasmański)

Po rocznej podróży dookoła świata z dwulatką niewiele rzeczy może ich zaskoczyć. Motto ich blogu „W pogoni za szczęściem" brzmi bardzo inspirująco: „Zadbaj za młodu o wspomnienia na starość". www.wpzs.pl

Czy wasze dziecko też bardzo „lubi” słowo „zaraz”? Wracamy z pracy w kiepskim nastroju, kran cieknie, ktoś zarysował nam samochód, żona obrażona, a córka od progu woła: „Tato! pobaw się ze mną! Mogę bajkę? Poczytaj mi książeczkę!”. No i odruchowo odpowiadamy ulubionym słowem na zet. To właśnie Czas był najważniejszym powodem naszego wyjazdu. Poznanie, przygoda - wszytko to mieliśmy z tyłu głowy i budowało to całą naszą podróż - ale to o Czas chodziło przede wszystkim. Czas spędzony razem, Czas chwilami trudny (nigdy tego nie ukrywaliśmy), Czas poświęcony głównie tej Najważniejszej osobie, jaką z reguły jest nasz dzieciak. Z zakazem używania słów „zaraz” i „za chwilkę”, i to przez rok. I nie jest to bycie weekendowe, nie jest to wykradanie godziny przed snem - kiedy wracamy z pracy, a maluch jeszcze jest na chodzie. Spędzając z dzieciakiem 24 godziny na dobę, mamy niesamowitą sposobność uczestniczenia w niemal każdej chwili rozwoju naszej pociechy, okazję do uczenia jej świata w najlepszy znany nam sposób. Bycie razem to poważna sprawa, którą należy sobie dobrze przemyśleć przed wyjazdem, po fakcie reklamacji się nie przyjmuje. I mimo że takie cudowne w trakcie podróży, to po powrocie ciężko wytłumaczyć - dlaczego tata musi iść do pracy. Nasz ulubiony tekst Marty: „Skolo potsebujemy pieniądze, to idź, tato, do bankomatu”...

Mariusz Jajeśniak

Kiedy w pierwszą podróż?

Kiedy poczujesz się pewniej w roli rodzica, a chęć wyprawy stanie się większa niż wątpliwości. Już z dwumiesięcznym malcem można zaplanować wspólną eskapadę w Polskę, z trzymiesięcznym malcem świat staje przed wami otworem. Wbrew pozorom niemowlaki to idealni towarzysze podróży. Madagaskar, Malta czy Mazury? Jest im wszystko jedno, byleby rodzice byli obok i brzuszek pełen (co przy karmieniu piersią jest dziecinnie proste). Dwulatek ma już swoje zdanie i przygotowując program wyjazdu, trzeba uwzględnić, że zwiedzanie muzeum czy kościoła jest dla niego znacznie mniej atrakcyjne niż rzucanie kamykami do potoku. Im starsze dziecko, tym więcej ciekawych rzeczy możecie razem robić.

Wyprawa do Legolandu czy Disneylandu to dla całej rodziny możliwość świetnej zabawy. Za to w Polsce czekają parki miniatur i dzikich zwierząt, rejsy statkiem po trawie i tajemnicze podziemia, inscenizacje bitew i dinozaury jak żywe. Dla dziecka każdy wyjazd to Wielka Wyprawa po Przygodę. Korzystaj z tego. Za kilka lat wybierze wyjazd z rówieśnikami pod namiot zamiast najwspanialszych (w naszym mniemaniu) wspólnych wakacji.

Podróżowanie z niepełnosprawnym dzieckiem

Czasem diagnoza jak wyrok, czasem nagły wypadek - każdy z nas może znaleźć się w sytuacji, gdy jego dziecko będzie wymagało szczególnej opieki i pomocy. Zwykle wtedy marzenia o podróżach przegrywają z rzeczywistością, bo trudno się wyrwać z codziennego trójkąta bermudzkiego: diagnozy - leczenia - rehabilitacji. Mimo to są rodziny podróżujące z niepełnosprawnymi dziećmi. Nie tylko po to, by obejrzeć kolejne ładne krajobrazy, lecz wzbudzić w dziecku wiarę w siebie i dodać jemu (i sobie) siły do walki z chorobą oraz przeżyć wspólną przygodę. W podejmowaniu decyzji niezwykle pomocny jest Internet, gdzie można spotkać innych rodziców niepełnosprawnych dzieci i uzyskać poradę w konkretnych problemach związanych z organizacją wyjazdu.

Wschód słońca nad Aleją Baobabów na Madagaskarze. Piękne widoki to tylko jeden z powodów, dla których porzuca się wygodę i wyrusza na szlak.

Zdaniem rodziców

Marta i Marek Piankowie z Ignasiem

Marta i Marek Piankowie wraz z dwuletnim Ignasiem wyruszyli w podróż samochodami terenowymi po Rumunii. Żartobliwie nazywają synka Kardiokosmitą, bo ilość energii potrzebnej do pokonania przeciwności losu musiała pochodzić z gwiazd! www.ignacowo.pl

W sierpniu 2012 roku w składzie 9 zespołów: 18 „sztuk” dorosłych oraz 14 „sztuk” dzieciowych wyruszyliśmy do Rumunii samochodami terenowymi na wyprawę „Małolaty zdobywają Karpaty”. Celem wyjazdu (poza chęcią przeżycia przygody!) było pokonanie łuku Karpat Rumuńskich, udowodnienie, że podróżowanie z dziećmi - w tym z dzieckiem ze sprzężoną niepełnosprawnością - jest możliwe, a także pomoc w zebraniu pieniędzy na rehabilitację naszego synka. Ignacy urodził się w sierpniu 2010 roku z poważną wadą serca, niedosłuchem, obniżonym napięciem mięśniowym oraz zespołem wad wrodzonych. Podczas wyprawy tylko utwierdzi! nas w przekonaniu, że rokuje na globtrotera. Okazało się, że spanie w namiocie, kąpiel w potokach górskich, testowanie wytrzymałości kaloszy w kałużach i we wciągającym błocie, schodzenie do jaskiń i podróże w nosidle to gwarancja pełni szczęścia na twarzy naszego dziecka. No i jeszcze te beczące stada owiec, muczące krowy uparcie licytujące się z nami o pierwszeństwo na drodze, pasterskie psy szczekające w niekoniecznie przyjaznym tonie - to dla Ignaca terapia logopedyczna marzenie! Ten wyjazd korzystnie wpłynął na rozwój naszego Kardiokosmity i naładował nas pozytywną energią.

Marta Pianko

Jak spojrzeć w oczy żyrafie? Z rocznym żyrafim maluchem nie ma problemu! Chętnie possie kciuk (to jakby włożyć palec do mokrego odkurzacza!). Farma w Namibii.

Samo życie

Z kilkumiesięcznego wyjazdu do Nigerii nie pamiętam zbyt wiele, choć miałam wtedy już 7 lat. Jakieś pojedyncze obrazy: ściana deszczu zbliżająca się do naszego domu, zapach oceanu. Przed wyruszeniem bardzo się martwiłam, czy będę rozumiała inne dzieci. Bo przecież one nawet śmiać się będą „po zagranicznemu", czy więc zrozumiem, jak będą się śmiały? Za to na miejscu przeżyłam zaskoczenie: że dla mnie normą było zawstydzenie w kontaktach z obcymi. Spytać kogoś obcego na ulicy, która godzina? Może nie wypada... A tu widziałam, jak inne dzieci z rodzin przebywających na placówkach brały świat pełnymi garściami. Dla nich podejście do obcego człowieka i spytanie o coś nie było żadnym problemem. Zatem być może, jeżdżąc z dziećmi po świecie, jednocześnie przekazujemy im też tę otwartość na innych ludzi oraz uczymy je samodzielności w praktyce.

Minusy i plusy rodzinnej podróży

Krótka ściągawka, czego możesz się spodziewać po rodzinnym wyjeździe (i gotowych odpowiedzi na zastrzeżenia rodziny). Lojalnie uprzedzamy, że argumenty dobraliśmy nieco tendencyjnie, ale celem nie jest przekonywanie tych, którzy przekonać się nie chcą, a jedynie pokazanie różnych punktów widzenia. Aby odkryć te wszystkie plusy, wystarczy wyruszyć. Niekoniecznie na drugi koniec świata!

Minusy

Plusy

Maluch zapewne nic nie będzie pamiętać (na tyle, by o tym opowiedzieć).

To nieważne, że dziecko nie zapamięta. Wrażenia są dla niego znacznie cenniejsze niż obejrzenie zabytków, a zrelaksowani rodzice są wspaniałymi towarzyszami.

Ups - znowu jak w domu: prawie nie masz czasu dla siebie!

Za to macie czas na bycie razem (a nie obok) i bez codziennej rutyny nareszcie możecie w pełni być z dzieckiem. Poznać się w różnych sytuacjach i zaprzyjaźnić się.

Nie da się nocować w najtańszych hotelach, czasem trzeba też zrezygnować z lokalnego transportu na rzecz taksówek, co zwiększa koszty wyjazdu.

W wielu miejscach jesteście traktowani nie jak turyści, lecz jak rodzice, co pomaga przełamać bariery kulturowe.

Zapomnij o leniuchowaniu z książką na plaży! Twoja pociecha na pewno będzie chciała cię w coś zaangażować!

Wreszcie możesz spojrzeć na świat oczami dziecka i zachwycić się drobiazgami: wspólne śledzenie wędrówki ślimaka po liściu jest okazją do inspirujących rozmów (i niezłej zabawy!).

Podróż samolotem z ponaddwuletnim dzieckiem oznacza konieczność kupienia dla niego biletu (zniżkowego, ale często i tak drogiego), co może zrujnować rodzinny budżet.

Historia waszej rodziny wzbogaca się o wiele wspaniałych przeżyć, wspólne zaś rozwiązywanie trudnych sytuacji jest sprawdzianem dla związku i pomaga go cementować. A do wielu miejsc dotrzecie bez samolotu!

Gdy dziecko zachoruje, nie masz dostępu do swego lekarza i jesteście zdani na miejscową służbę medyczną.

Zwłaszcza w krajach pozaeuropejskich możesz liczyć na uśmiechy i życzliwość miejscowych ludzi, dzięki czemu twoja pociecha rośnie w poczuciu, że cały świat ją kocha! A na wypadek choroby wykup ubezpieczenie.

Trzeba zrezygnować z ambitnych tras zwiedzania (długie przejazdy, dużo miejsc do odwiedzenia) i odpuścić większość muzeów, co oznacza, że nie zobaczycie tyle, ile byście mogli (gdybyście byli sami).

Wprawdzie patrząc w przewodnik, chciałoby się wszystko zobaczyć, ale czasem lepiej posiedzieć w jednym miejscu, chłonąc jego atmosferę, niż pędzić w wakacyjnym maratonie. Jadąc z dzieckiem, masz znacznie więcej okazji, by po prostu żyć chwilą.

Wolnooość! Dla dzieci podróż to przygoda: karmienie kur jest równie ekscytujące jak podglądanie słoni, a każda plaża i pustynia to obietnica doskonałej zabawy.

Gorszy dzień malucha i jego marudzenie jest dla was dodatkowym stresem, że jego płacze i krzyki przeszkadzają innym w urlopie.

Nawet jeśli twój maluszek jeszcze nie mówi, już chłonie inne języki, jeśli zaś uczy się obcego języka, może odkryć, że służy on do porozumiewania się i zabawy z rówieśnikami (a nie tylko do nauki!).

Malkontenci na pewno wydłużyliby tę listę, ale po co? Z całą pewnością łatwiej jest być z dzieckiem, mając w perspektywie kolejny ciekawy dzień niż rutynę!

Możesz pokazać dziecku różnorodność, bogactwo i piękno świata, a każdy wyjazd to dla twojej pociechy nowe bodźce, które wzbogacają jej wyobraźnię i wrażliwość!

Wyruszamy w świat

Decyzja zapadła: jedziemy! Jak się do tego zabrać w praktyce?

Na pierwszy wyjazd wybierz miejsce, gdzie czujesz się w miarę pewnie, by do stresu wyjazdu z dzieckiem nie dokładać sobie stresów związanych z zupełnie nową kulturą i otoczeniem. Idealne są wyjazdy w Polskę, najlepiej do przyjaciół lub na kwaterę agroturystyczną przyjazną dzieciom. Gdy już sprawdzimy w praktyce, jak nam wychodzi rodzinne podróżowanie, można pomyśleć o dalszych stronach świata. Wybierając kraj, kieruj się nie tylko jego atrakcyjnością turystyczną, lecz także dostępem do służby zdrowia i ryzykiem chorób tropikalnych (bo o ile Papua na wyjazd z dzieckiem się nie nadaje, o tyle Turcja lub Tajlandia są doskonałymi kierunkami). Zbierz maksymalnie dużo informacji: jakie są możliwości kąpieli, place zabaw, asortyment w sklepach - im więcej będziesz wiedzieć, tym mniej cię zaskoczy na miejscu (choć wszystkiego przewidzieć się nie da). Zaplanuj ramowy budżet, co pozwoli uniknąć problemów z brakiem gotówki w połowie wyjazdu. Upewnij się, czy będziesz mieć możliwość skorzystania z bankomatów (są kraje, gdzie może być to problem).

Ściągawka wakacyjnych kierunków

Kiedy i dokąd jechać? To dylemat nierozwiązywalny jak węzeł gordyjski. Możesz go jednak łatwo rozplątać, zdając się na promocje lotnicze (i znienacka trafić do Kolumbii lub Hongkongu) albo przygotować listę podróży marzeń i potem w miarę możliwości je realizować. Podczas podróży do Azji i obu Ameryk uwzględnij, że czeka was zmiana czasu. Nim przestawicie się z jetlagu minie pewnie kilka dni, więc nie planujcie, że pierwszego dnia obejdziecie większość zabytków Singapuru. Niektóre dzieci potrzebują też niekiedy trochę czasu, by się zaaklimatyzować - bądźcie zatem bardziej wyrozumiali, gdy będą się domagać więcej uwagi lub miały gorszy apetyt. Jeśli masz mniej niż dwa tygodnie, lepiej poszukać bliższego celu podróży. Wiosna i jesień to doskonały czas na wycieczki wokół Morza Śródziemnego. Wrzesień i październik są szczególnie atrakcyjne, gdyż woda w morzu jest ciepła, a pogoda gwarantowana (a wręcz upalna). Tygodniowy wyjazd do Turcji lub Chorwacji pozwoli wam odpocząć i nabrać nowych sił przed zimą!

Dobrze wybierz porę: listopad w Polsce to idealny czas na wyjazdy do Azji, za to w nasze wakacje wypada tam pora monsunów. Sprawdź, jakiej pogody możesz się spodziewać na miejscu, i bądź świadom, że pora deszczowa w niektórych miejscach oznacza krótką ulewę raz na kilka dni, a w innych jest to kilkudniowy prysznic non stop. Bądź też elastyczny: jeśli zaplanowałeś wyjazd w grudniu, a na listopad jest superpromocja lotnicza, może warto dostosować do niej plany? O ile to możliwe - jedź poza sezonem! Ceny są niższe, plaże mniej ludne, a pogoda często gwarantowana. Zobacz też w kalendarzu, czy w czasie waszego pobytu nie wypada jakieś święto. Znalezienie miejsca w mieście, do którego zjechali pielgrzymi z całego kraju, może być sporym wyzwaniem (a kolejnym będzie niezgubienie dziecka w tłumie!). Z drugiej strony święta są doskonałą okazją do zobaczenia innego oblicza danego miejsca, ale lepiej wiedzieć, czego można się spodziewać.

Równina świątyń w Paganie (Birma) to jedno z niezwykłych miejsc w Azji. Dla dwulatka znacznie ciekawsze okazało się pisanie patykiem po piasku.

Jeśli nie chcesz, by rodzinny wyjazd zmienił się w szkołę przetrwania, weź pod uwagę potrzeby dziecka. Nie układaj zbyt ambitnego programu. Duże miasta i muzea pełne zabytków raczej nie wzbudzą entuzjazmu najmłodszych uczestników wycieczki. Gdy już wiesz, dokąd chcesz jechać, zasięgnij opinii osób, które w danym kraju były. Może się okazać, że miejsca opisywane w przewodniku jako must see, z dzieckiem wcale nie będą takie interesujące (za to uzyskasz strategiczne informacje, gdzie jest plac zabaw, a gdzie najlepsza lodziarnia w mieście!). Jeśli maluszek jest nieśmiałym introwertykiem, nie będzie szczęśliwy w egzotycznym kraju, budząc powszechną ciekawość - dla niego najlepiej wybierać kraje, gdzie nie będzie się wyróżniać z tłumu. Za to jeśli trafił ci się domator, który najlepiej czuje się w znanym otoczeniu, dobrym pomysłem są wyjazdy co roku w to samo miejsce.

Te strrrraszne, niebezpieczne podróże! Gdy już wyruszymy z domu, okazuje się najczęściej, że świat wcale nie jest taki groźny. Kotlina Dinozaurów w Chorzowie.

Na (dobry) początek

Zastanów się, jak najprościej dotrzeć do celu. Jeśli jedziesz własnym samochodem, musisz sprawdzić, czy nie potrzebujesz międzynarodowego prawa jazdy oraz co cię czeka po drodze: gdzie jeść i nocować, ile pieniędzy przeznaczyć na paliwo, winiety lub opłaty za autostrady. Upewnij się, na jaką pomoc ze strony ubezpieczyciela możesz liczyć w razie awarii. Podczas jednego z wyjazdów pod Wiedniem rozsypała się nam turbosprężarka. Dodatkowy plus wykupiony przy ubezpieczeniu dał nam dwa dni noclegu i przejazd taksówką z warsztatu do hotelu, co choć trochę uratowało nasz wakacyjny budżet. Jeśli planujesz podróż autobusem lub pociągiem, śledź promocje w sieci. Dowiedz się o limity bagażu i zniżki dla dzieci. Może jest bilet rodzinny lub łączony? Na przykład jeśli się kupuje bilet na samolot z Berlina, przejazd pociągiem od granicy bywa wliczony w jego cenę. A skoro o samolotach mowa: zapisz się na newsletter linii lotniczych i serwisów przeszukujących tanie połączenia. Bądź czujny (bo tanie bilety znikają błyskawicznie) i czytaj, co napisano drobnym drukiem na dole strony (bo to, co na pierwszy rzut oka wydaje się superokazyjną ceną, potrafi niemiło zaskoczyć końcowymi kosztami). Gdy już znajdziesz przelot w akceptowalnej dla ciebie cenie, nie zadręczaj się, że za miesiąc może będzie jeszcze taniej. Kupuj i zajmij się realizacją kolejnych spraw przed wyprawą.

Zarezerwuj nocleg na pierwsze dni. Gdy docierasz po wielogodzinnym locie lub jeździe autem, ostatnią rzeczą, o jakiej marzysz, jest szukanie noclegu ze zmęczonym malcem u boku. Dlatego najlepiej jest na początek mieć kilka sprawdzonych adresów lub wcześniej zrobioną rezerwację. Pomoże to przetrwać pierwsze dni aklimatyzacji, za to potem można śmiało improwizować. Przy okazji odkryjesz, że miejsca, które były doskonałe w studenckich czasach, musisz chwilowo skreślić z listy. Azjatyckie pokoje wielkości łóżka (i bez klimatyzacji) to najkrótsza droga do wojny domowej. W rodzinnym podróżowaniu zwykle liczy się wielkość pokoju i dostęp do (w miarę czystej) toalety. Dla nas największym wyzwaniem w Singapurze okazało się znalezienie taniego pokoju z łóżkami, które można zestawić. Problem w tym, że występują one tu jedynie w luksusowych hotelach, bo zwykle upycha się turystów na łóżkach piętrowych. A nasi chłopcy byli właśnie w wieku, gdy za nic nie chcieli spać osobno...

Gdy już będziesz na miejscu, pamiętaj o tym, że pierwszy dzień jest zwykle najtrudniejszy. Dorośli są zmęczeni po dojeździe, zestresowani pakowaniem i pracami wykonywanymi do ostatniej chwili, a dzieci wyrwane z rutyny potrzebują czasu, by się odnaleźć. Efekt? Może się okazać, że po przyjeździe na miejsce będziecie chcieli spakować walizki i wrócić do domu! Nam „syndrom pierwszego dnia” nieźle dał w kość i kilkakrotnie strasznie się pokłóciliśmy (ze sobą i z dziećmi), zanim nie nauczyliśmy się, że trzeba po prostu go przewidzieć i psychicznie się na niego przygotować. Gdy po całodziennej jeździe docieramy na miejsce, wiemy już, że chociaż jesteśmy wykończeni, to nasze dzieci są w olimpijskiej formie (wyspane i wynudzone w aucie) i trzeba zapewnić im zajęcie. Zamiast padać na łóżko, jedno z nas musi wyruszyć w poszukiwaniu placu zabaw, strumyka, piasku, słowem miejsca, gdzie pociechy mogą stracić nadmiar energii... Od kiedy wiemy, że tak to działa, łatwiej nam przetrwać trudny początek podróży.

Jest jeszcze jedna sprawa, nie mniej ważna niż techniczne przygotowanie wyjazdu. Pewien siedemnastolatek opowiadał mi o swoich wakacjach w Grecji, spędzonych w hotelu all-inclusive. Niezwykłe w tej opowieści było to, że przez cały wyjazd pozostał zupełnie nieświadomy, gdzie tak naprawdę jest. Był zdumiony, dowiedziawszy się, że odwiedził kraj, gdzie narodziła się kultura europejska, i że to właśnie tu, na górze Olimp, znajdowała się siedziba bogów. Basen jest super. Nasi chłopcy po objeździe Egiptu też uznali, że byłoby świetnie spędzić kiedyś cały wyjazd nad wodą. Skoro jednak jedziesz z dzieckiem w świat, warto czasem ruszyć się znad tego basenu i opowiedzieć dziecku o miejscu, w którym jesteście. Nie suche fakty czy katalog zabytków są tu ważne, ale znajomość baśni, legend lub książek. Może zostanie w głowie małemu włóczykijkowi, że Hodża Nasreddin rozwiązywał trudne zagadki w Turcji, a Pinokio mieszkał we Włoszech. Dla naszych synków Bullerbyn to już konkretne miejsce na mapie Szwecji, a spacer śladami małego Nilsa w Karlskronie jest jednym z ulubionych wspomnień. Dlatego zawsze zabieramy ze sobą książki: w Namibii czytaliśmy Przygody szympansa Bajbuna Mądrego, w Egipcie Asterix i Obelix - misja Kleopatra, na wyjazdach nurkowych towarzyszy nam Dwadzieścia tysięcy mil podmorskiej żeglugi. Podróże kształcą, warto to wykorzystać.

Paszport i wizy

Każde dziecko wyjeżdżające za granicę musi mieć swój dokument tożsamości. Na terenie ue wystarczy dowód osobisty dziecka, przy wyjeździe poza Unię konieczny jest paszport. Aby wjechać do kraju poza Europą, musi być ważny zwykle co najmniej 6 miesięcy (na terenie Europy - 3 miesiące), zatem koniecznie sprawdź przed wyjazdem termin ważności paszportu. Znamy przypadek, gdy rodzina z powodu zbyt krótkiej ważności paszportu dziecka nie została wpuszczona na pokład samolotu do Singapuru. Obecnie w Polsce paszport dla dziecka, które nie ukończyło 13 lat, jest ważny przez 5 lat od daty jego wydania. Dziecku, które ukończyło 5 lat, przysługuje paszport biometryczny. Szczegółowe informacje na temat paszportów i zasad ich wydawania znajdziesz na stronie www.msw.gov.pl. Do wyrobienia paszportu potrzebne jest zdjęcie - warto zaplanować to odpowiednio wcześniej, bo dzieci mają talent do podbijania sobie oka właśnie w dniu, gdy miały iść do fotografa...

Zła wiadomość: tam, gdzie konieczna jest wiza, musisz jej koszt pomnożyć przez liczbę paszportów. Zwykle nie ma też zniżek dla dzieci, choć zawsze trzeba o to pytać (np. do Rosji pięcioletni Staś dostał wizę tranzytową bezpłatnie). Weź też pod uwagę, że zwykle na wizę potrzebna jest wolna strona w paszporcie. Jeśli chcesz odwiedzić kilka(naście) krajów, być może potrzebujesz nowego paszportu z dużą liczbą czystych stron (przydatne jest też zabranie kilku zdjęć do wniosków wizowych, bo nie zawsze można je zrobić na miejscu).

A gdybyś planował „wsiąść do samolotu byle jakiego”, polując na last minute na lotnisku w Europie Zachodniej, upewnij się przed zakupem biletu, czy dostaniesz wizę na lotnisku w kraju docelowym. Byłoby więcej niż smutne dotrzeć na koniec świata i dowiedzieć się, że bez wizy (lub wolnej strony na jej wbicie) nas tam nie wpuszczą.

Razem raźniej

Kiedy czasem wejdę na forum poświęcone podróżom i poczytam, jakim to egoizmem kierują się rodzice, zabierając w świat „bezbronne dzieciąteczko”, narażając je na upały, obce bakterie i w ogóle lepiej by mu było u babci na wsi, wtedy dla równowagi zaglądam na forum dla rodzin „Kids to Go” na stronach Lonely Planet Thorn Three Forum (www.lonelyplanet.com/thorntree). Spotykam tam ludzi, którzy podróżowali, potem zostali rodzicami i nadal wyruszają w świat. A że do wyjazdów warto się dobrze przygotować, radzą się innych rodziców. „Hi everybody, jestem samotną mamą dwóch chłopców, 4 i 6 lat, za rok szkoła, chcę wyruszyć w podróż dookoła świata, wiecie, mieszkamy w Australii, stąd wszędzie daleko, myślicie, że to dobry pomysł?”, „Słuchajcie, mamy piątkę superdzieci, zwiedzamy świat alfabetycznie i utknęliśmy przy G. Co doradzacie: Gwatemala, Gujana czy Grecja?”, „Hej, w czym nosić niemowlaczka? Córcia będzie mieć 4 miesiące, gdy polecimy do Azji, myśleliśmy o chustach, jakie macie doświadczenia?”. Po lekturze takich postów świat jest znacznie bardziej bliski i przyjazny.

Wyjazd w dwie (lub więcej) rodziny to wielka atrakcja dla dzieci, gdyż mają wreszcie rówieśników do zabawy. W trudniejszym terenie zwiększa to też bezpieczeństwo. Kemping w Namibii.

W Polsce działa forum „Podróżowanie z dziećmi” na stronie Travelbit (www.travelbit.pl).

Podróżuj tanio!

Za każdym razem, planując wyjazd, zastanawiamy się, jak możemy obniżyć jego koszty. Zwykle sprawdza się kilka prostych patentów:

► Im wcześniej szukamy, tym większą mamy szansę znaleźć tańszy nocleg i przelot.

► Bądź elastyczny: dopasuj wyjazd do promocji i ofert last minute. Linie lotnicze co jakiś czas robią duże obniżki, jeśli masz wytyczonych kilka kierunków, możesz dotrzeć tam naprawdę tanio.

► Staraj się wyjeżdżać poza sezonem. W maju-czerwcu i we wrześniu-październiku pogoda na południu Europy jest gwarantowana, a ceny znacznie bardziej przyjazne. Przykładowo mobile-home na kempingu w zależności od terminu kosztuje od loo zł wiosną do ponad soo zł w szczycie wakacji.

► Zamień hotel na namiot! Poza korzyściami ekonomicznymi zyskasz przestrzeń do wybiegania dla najmłodszych, a do tego kempingi często mają dodatkowe atrakcje w postaci basenów lub zagrody ze zwierzętami.

► Wynajmując kwaterę z dostępem do kuchni lub biorąc sprzęt kempingowy, oszczędzisz na jedzeniu, bo nie musisz stołować się w restauracjach.

► Warto się dowiedzieć, gdzie kupują jedzenie miejscowi: odkrycie lokalnego sklepu we Włoszech zaowocowało rachunkami o połowę niższymi niż w sieciowym supermarkecie.

► Zapisz się do organizacji osób goszczących u siebie turystów. Zamiast bezstylowego hotelu poznasz prawdziwe życie w danym kraju.

Czasem foch jak Everest, czasem smuteczek jak Rów Mariański. Trudne chwile zdarzają się też podczas wyjazdów.

► Duże miasta często oferują karty turystyczne, dzięki którym przez 24 lub 48 godzin masz wstęp do muzeów i przejazd transportem publicznym, a niekiedy wliczony jest w to bezpłatny parking dla auta.

► Pytaj o zniżki rodzinne. Bilety dla całej rodziny czasem obejmują też nastolatki.

► Im więcej masz czasu na podróż, tym więcej możesz oszczędzić: zamiast korzystać z autostrad, pojedź bocznymi drogami, zamiast nocować obok miejscowych atrakcji, znajdź nocleg nieco dalej.

► Im bliżej morza, tym wyższe ceny. Może czasem warto zamieszkać dalej od plaży? Dodatkowy plus: zwykle ludzie w głębi kraju nie są zmęczeni turystami, są więc znacznie bardziej przyjaźni.

Szkoła w podróży

Wbrew pozorom pójście przez dziecko do szkoły nie oznacza rezygnacji z wyjazdów. Gdy się dobrze zastanowić, okazuje się, że czeka was sporo wolnego (ferie świąteczne, zimowe, wielkanocne, wakacje), poza tym możesz zabrać szkołę ze sobą. Ustal z nauczycielami, jaki zakres materiału będzie przerabiany, by dziecko mogło odrabiać lekcje w drodze. Rzecz jasna, łatwiej to zrobić w młodszych klasach, ale jak uczy doświadczenie innych rodziców, z powodzeniem udaje się to na każdym etapie nauki.

Najważniejsze są systematyczność i wyrobienie w dziecku przekonania, że lekcje w podróży są równie nieuchronną koniecznością jak mycie zębów. Podczas trzytygodniowej włóczęgi po Turcji co dzień poświęcaliśmy godzinę na naukę z pierwszoklasistą Michałkiem, który bardzo szybko stwierdził, że chce rano robić lekcje, by mieć potem cały dzień wolny (a w domu zagonienie go do pracy domowej to katorga!).

Jeśli marzy ci się dłuższa wyprawa, możesz zapisać dziecko do szkoły on-line (www.orpeg.pl). Umożliwia ona polskim dzieciom kontynuację nauki za granicą, dzięki czemu po powrocie nie mają zaległości i mogą przejść z kolegami do następnej klasy. Warto też wykorzystać pobyt na naukę angielskiego - najlepiej w gronie rówieśników. Międzynarodowe szkoły w wielu miejscach na świecie umożliwiają dzieciom dołączenie do klasy w dowolnym momencie, na dowolny okres (tydzień lub kilka miesięcy). Czekają grupy od przedszkolnych do gimnazjalnych.

Zdaniem rodziców

Beata i Błażej Kotełkowie z Bereniką i Bernardem

W kręgach podróżniczych znani jako rodzina 4B z Wrocławia.

Z siedmioletnim Bernardem i jedenastoletnią Bereniką wyruszyli w wymarzoną roczną podróż dookoła świata, podczas której przeżyli wiele przygód i... zostali nauczycielami swych dzieci. www.hoparoundtheglobe.com

Jeśli planujecie długą podróż z dziećmi, najpierw wyobraźcie sobie, że będziecie z waszymi skarbami przez całą dobę, 365 dni niemal bez przerwy. Nie ma niani, nie ma szkoły ani przedszkola, nie ma babci, która zostanie z dziećmi, żebyście mogli wyrwać się do kina albo pójść na wspólną kolację. Nie ma koleżanek ani kolegów waszych dzieci, z którymi mogą się bawić w berka, w chowanego, walczyć na poduszki, włazić na drzewa i którym mogą powierzać swoje dziecięce tajemnice.

Wyobraźcie sobie, że jesteście dla nich tylko wy: jako rodzice, dziadkowie, przyjaciele, koledzy, negocjatorzy w jednym. I jeszcze nauczyciele. Długa podróż z dziećmi w wieku szkolnym jest, wbrew pozorom, możliwa. Kiedy wyruszaliśmy w podróż, Bernaś miał zacząć pierwszą klasę, a Berenika piątą, wystąpiliśmy więc do kuratorium z oficjalną prośbą o realizowanie obowiązku szkolnego poza miejscem zamieszkania i uzyskaliśmy zgodę kuratorium oraz dyrekcji szkoły. Na początku postawiliśmy sprawę jasno: dzieci mogą się uczyć w drodze i po powrocie zdać z kolegami i koleżankami do następnej klasy lub mogą potraktować ten wyjazd jako roczne wakacje. Po namyśle (choć bez entuzjazmu) wybrały naukę.

Podróż jednak rządzi się własnymi prawami, codzienny rytm do nich nie należy, więc wyegzekwowanie lekcji niekoniecznie związanych z otoczeniem kosztowało nas dużo wysiłku. Mimo to w czasie podróży możliwości nauki jest mnóstwo, szczególnie jeśli dzieci mówią chociaż trochę po angielsku. Interaktywne muzea, cuda przyrody, widoczne różnice w wyglądzie i zwyczajach mieszkańców odwiedzanych krajów prowokują pytania i stwarzają fantastyczną okazję do rozmów.

Polecamy kilka pretekstów do nauki, z których mieliśmy szansę skorzystać: uczestnictwo w turnieju rycerskim z czasów średniowiecza w Walii (zwyczaje średniowieczne), leżenie na gwoździach w Hondurasie (rozkład ciężaru na punkty podparcia), stawianie jajka na gwoździu na równiku w Ekwadorze (efekt Coriolisa), oglądanie kanionów rzeki Kolorado (ewolucja i geologia), robienie pająków z pianek i paluszków (różnice między stawonogami a owadami), zabawa w Kopciuszka i wybieranie magnesem magnetytu z piasku w parku narodowym Great Sand Dunes (właściwości minerałów, magnetyzm). Szczególnie miło wspominamy fantastyczny edukacyjny program Młodego Strażnika (Junior Ranger) w Stanach Zjednoczonych, w którym dzieci mogą zdobyć odznakę Młodego Strażnika konkretnego parku narodowego.

Egipt i arabski w praktyce: divemaster Naser uczy chłopców pisania ich imion. Ze szkoły i przedszkola zawsze zabieramy lekcje, by dzieci nie miały zaległości po powrocie.

Wierzymy, że taka edukacja jest skuteczniejsza i przyjemniejsza dla wszystkich stron. Na siedzenie w ławie szkolnej nasze dzieci będą miały przecież jeszcze mnóstwo czasu. A po powrocie do domu bez problemu zdały do następnej klasy.

Beata Kotełko

Zdaniem rodziców

Grażyna Ograbek i Piotr Gąsiorowski z Filipem i Frankiem (na zdjęciu wraz z ich koreańskimi przyjaciółmi ze szkoły: Minju i Minjae)

Od kiedy całą rodziną przenieśli się na Bali, ona zamieniła korporacyjne szpilki na klapki, a on prowadzi polską szkołę nurkową. Ich chłopcy wielokulturowość przerabiają w praktyce, uczęszczając do miejscowej szkoły.

www.wyjazdynabali.pl www.dragon-dive.pl

Na Bali w międzynarodowych szkołach popularne są drop in classes, czyli zajęcia przez tydzień czy dwa dla tych, którzy przyjeżdżają tu na krótko. I to zarówno dla przedszkolaków, jak i dla gimnazjalistów. Ja moich chłopców posłałam do międzynarodowej szkoły „Pelangi” w Ubud (pelangi znaczy tęcza, co jest oczywiście symbolem wielu ras, kultur i języków). I przez cały rok widzę, jak często do klas dołączają dzieci, których rodzice przyjeżdżają na Bali na jakiś czas. Za każdym razem rodzice mówią, że było to superpozytywne doświadczenie dla ich dziecka. Co ciekawe, już po miesiącu pobytu wśród angielskojęzycznych rówieśników dzieci niemówiące tym językiem zaczynają mówić! I to same z siebie!

Jeśli myślisz, że nauka polskiego jest trudna, to co powiesz o chińskim? Krótka lekcja ideogramów w Muzeum Chinatown w Singapurze.

Im młodsze, tym szybciej! Moje dzieci gadają już jak karabiny. Myślę, że starszy syn (12 lat) mówi nawet lepiej niż ja, młodszy siedmiolatek też świetnie, a pamiętam, jak na początku się tym martwiłam. Przy tym okazało się, że wspólna nauka to fantastyczna przygoda także dla nas! Piotr odpowiada za przedmioty ścisłe, ja za humanistyczne i języki, za to do polskiego zatrudniłam mamę. To unikalny rodzaj babci, bo na prąd: jeśli go zabraknie, to babcia znika, ale za to jeśli już się pojawia, gruntownie przerabia z wnukiem program piątej klasy przez Skype’a.

Grażyna Ograbek

Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa Licencjobiorca National Geographic Society ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa © Copyright for the edition branded National Geographic Society © 2013 National Geographic. All rights reserved © 2013 Copyright for the text and photos Anna Olej-Kobus, Krzysztof Kobus

Wydanie I

Dział handlowy: tel. (48 22) 360 38 38, 360 38 42; fax (48 22) 360 38 49

Sprzedaż wysyłkowa: Dział Obsługi Klienta, tel. (48 22) 360 37 77

Redakcja: Iwona Karwacka

Korekty: Redaktornia.com

Konsultacja rozdziałów poświęconych zdrowiu: dr n. med. Agnieszka Wroczyńska,

Krajowy Ośrodek Medycyny Tropikalnej

Projekt okładki: Anna Angerman

Projekt graficzny: manukastudio.pl

Redaktor prowadzący: Agnieszka Radzikowska

Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Zdjęcia rodzin pochodzą ze zbiorów prywatnych

ISBN: 978-83-7596-556-8

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych - tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.