Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa

Licencjobiorca National Geographic Society

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 41-42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Copyright for the edition branded by National Geographic

© 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2009, 2012 National Geographic Society.

All rights reserved

Copyright © 2012 by Beata Pawlikowska

Okładka: Beata Pawlikowska/Maciej Szymanowicz

Projekt graficzny, skład i łamanie: IT WORKS, Warszawa

Redaktor prowadząca: Małgorzata Zemsta

Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Tekst i rysunki: Beata Pawlikowska, www.beatapawlikowska.com,

www.facebook.com/BeataPawlikowska

Zdjęcia na okładce: Beata Pawlikowska

Zdjęcie autorki: Rafał Masłow

ISBN: 978-83-7596-416-5

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Rozdział 1 Trup w każdej szafie

- Rozdział 2 Górskie świnki z Andów

- Rozdział 3 Mój własny Diego

- Rozdział 4 Kawa u Prudencji

- Rozdział 5 Świat według koguta

- Rozdział 6 Ziemniak Titicaca

- Rozdział 7 Drzewo karnawałowe

- Rozdział 8 Park jurajski

- Rozdział 9 Hotel u Jezusa

- Rozdział 10 Gloria z wyspy na Pacyfiku

- Rozdział 11 Pająk w moim życiu

- Rozdział 12 Zabić kraba

- Rozdział 13 Copa od Natury

- Rozdział 14 Śmierć bohaterom

- Rozdział 15 Strażnicy słońca

- Rozdział 16 Kondory i sępy

- Rozdział 17 Świat według psa

- Rozdział 18 Polityka Sprawiedlisława

- Rozdział 19 Co ma ryba do tatara

- Rozdział 20 Henry II

- Rozdział 21 Rurka na kurka na Ukajali

- Rozdział 22 Contamaná

- Rozdział 23 Jednooki zdrajca

- Rozdział 24 Opowieść naocznego świadka

- Rozdział 25 Opowieść Jednookiego

- Rozdział 26 Ziemia!… Ziemia!…

- Rozdział 27 El Forestero

- Rozdział 28 Abracadicus pimpicus

- Rozdział 29 Marynarski poniedziałek

- Rozdział 30 LocoMotywa

- Rozdział 31 Zwariowany podwieczorek

- Rozdział 32 Czy ryby śpiewają w Ukajali

- Rozdział 33 Głowa Świętego Jana

- Rozdział 34 Kombinacja alpejska na Ukajali

- Rozdział 35 Szczęśliwy tuńczyk w oleju

- Rozdział 36 Iquitos nad Amazonką

- Rozdział 37 Fordlandia

- Rozdział 38 Najlepsze ananasy świata

- Rozdział 39 Żelazny Dom

- Blondynka w kuchni (peruwiańskiej)

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Rozdział 1

Trup w każdej szafie[1]

Lima, siódma rano. Wychodzę na śniadanie. Ulice jeszcze nierozgrzane południowoamerykańskim słońcem, puste, dziwnie pachnące… Idę tropem tego zapachu, trafiam do bramy, gdzie gruba pani w białym fartuchu stoi nad dymiącym garnkiem. Pytam, co jest do jedzenia. Caldo de gallina, czyli rosół z kury. Tubylcy mają chyba nieco skrzywiony obraz Europejczyków. Zamiast zaproponować mi jakiegoś taniego pierożka, które piecze się i zjada w większości latynoskich krajów, pani poleca mi na śniadanie zupę z kury. Nie jestem bogatą turystką z aparatem fotograficznym dyndającym na szyi, która wypadła kondorowi spod ogona. Wyjaśniam po hiszpańsku, że nie interesuje mnie jedzenie dla gringów, tylko najzwyklejsze jedzenie codzienne. Co zwykle jada się na śniadanie?

– Caldo de gallina – powtarza kucharka bez mrugnięcia okiem. – Zupę z kury.

– A jest coś jeszcze?

– Jest – mówi Peruwianka. – Mam też caldo de cabeza, czyli zupę z krowiego łba.

Z przeciwnej strony ulicy podchodzi do nas chudy robotnik. Zamawia tani zestaw śniadaniowy, a ja patrzę ze zdumieniem jak kucharka bierze najgłębszy talerz świata i nalewa do niego litr żółtego rosołu. To jest śniadanie. Nie ma w Peru nic bardziej zwykłego i prostego. Talerz wielki jak wiadro, fura rozgotowanego makaronu i kawałek kurzego mięsa. Dwa i pół sola, czyli około dwóch i pół złotego. Cztery sole wchodzą na jednego dolara. Jest rano, jest gorąca zupa. Powinnam zacząć się do tego przyzwyczajać.

Spędzę w Peru jeszcze około miesiąca, żeby potem przez zieloną granicę przeniknąć do Ekwadoru. Niby prosta sprawa, gdyby nie to, że oba kraje od lat mają różny pogląd na temat jej przebiegu. Trzeba było jakoś tę granicę na stałe wyznaczyć, więc Ekwadorczycy zaminowali dżunglę po swojej stronie. Wtedy Peruwiańczycy zrobili to samo po stronie peruwiańskiej. I czekają. Kto pierwszy zrobi jakiś fałszywy ruch? Mam nadzieję, że nie ja.

Znając moje szczęście, uda mi się przebiec między minami, żeby potem w ostatniej chwili poślizgnąć się na krowim placku. Na szczęście z mojego doświadczenia wynika, że w amazońskiej dżungli jedynym powszechnie występującym rodzajem bydła jest boża krówka.

Tak czy inaczej powinnam wzmacniać siły. W ostatnich dniach zastrzelono jednego peruwiańskiego żołnierza. Napięcie wzrosło. Wszyscy gorąco i serdecznie odradzali mi podróż w tamtym kierunku. Ostrzegali, że przewodnik porzuci mnie gdzieś w puszczy, obrabuje i nikt nigdy nie dowie się, gdzie zginęłam. A nawet jeżeli zostanę odnaleziona, to wobec trwającego konfliktu granicznego żadna ze stron nie będzie chciała przyjąć na siebie odpowiedzialności.

Uprzejmie odpowiedziałam, że nieuczciwego przewodnika trudniej jest znaleźć niż uczciwego, a tak się akurat składa, że nie mam na to zbyt dużo czasu. Żołnierze są tylko ludźmi i na pewno można się z nimi dogadać. Jadę w końcu uzbrojona aż po zęby. W cierpliwość.

Tymczasem zwiedzanie Limy rozpoczęłam od mojego hotelu, gdzie na piętrze mieszkała mumia. Ktoś po prostu znalazł w Andach małą mumię, przywiózł ją do stolicy, wsadził do akwarium bez wody i zalepił brzegi kitem. Mała, sczerniała czaszka, rozpadające się ubranko i żuczki, które rozkopały kit czując możliwość zamieszkania w szklanej spiżarni. Przyglądałam jej się codziennie rano. Ona mnie chyba też.

Po trzech dniach zwiedzania przypomniał mi się świniopas, któremu na nazwisko było Pizarro i który przestał pasać świnie po to, by wyruszyć do Ameryki. Dotarł do Panamy i tam się dowiedział, że dalej na południe leży kraj przebogaty w złoto i srebro. Powyżej równika natknął się na tubylców, którzy nie czekając aż ich ktoś podbije, poderżnęli gardła czternastu ludziom z ekipy. Pizarro był prawie gotów wycofać się z powrotem na północ, ale jego pilot – Bartolomé Ruiz – przybiegł z dobrymi wiadomościami. Poniżej równika, jak się wyraził: „leżą lądy przebogate w złoto i srebro i zamieszkane przez ludy bardziej inteligentne od tych, któreśmy dotąd poznali”.

Tak trafili do Peru. Ruiz zobaczył tratwę wyposażoną w żagiel ze skóry lamy, a jej bogato ubrani właściciele poinformowali go, że znajduje się w królestwie rządzonym przez Najwyższego Inkę, którego stolicą jest Cuzco.

Francisco Pizarro przybił do brzegu. Na pokład wszedł lokalny pomniejszy władca, czyli curaca. Pizarro wręczył mu krucyfiks i poinformował, że przybywa w imieniu króla Karola V, by wybawić państwo inkaskie od pogaństwa. I tak to się zaczęło.

Dzisiaj w centrum Limy stoją budynki ociekające złotem, z balkonami rzeźbionymi w tysiące fal i załomków, zdobione płaskorzeźbami, aniołami, do których jedyne wejście prowadzi przez ogromne, ciężkie złote drzwi, które w słońcu błyszczą tak ogniście, że wszyscy dookoła chodzą w okularach przeciwsłonecznych.

Stałam i gapiłam się na rzeźby i mozaiki, na złote wrota i ludzi kręcących się wte i wewte, gdy nagle poczułam dziwną lekkość na plecach. Kilka kroków ode mnie stał policjant z karabinem w rękach, wśród ludzkiego tłumu przechodzili też księża i żołnierze, a jednak ich bliskość najwidoczniej nie przeszkadzała kieszonkowcom. Kiedy robiłam zdjęcie, plecak przewiesiłam przez jedno ramię. To wystarczyło. Jego tylna część znalazła się poza moim wzrokiem, a tym samym w zasięgu bezpośredniego zainteresowania złodzieja. Lekkość na moich plecach nie była złudzeniem. Kieszeń w plecaku została otwarta i opróżniona.

Jak zwykle w takich sytuacjach poczułam elektryczny dreszcz. Podskoczyłam. Obróciłam się wkoło. Nikt nic nie wie. Ludzie uciekają wzrokiem, przechodzą dookoła, czasem rzucają mi współczujące spojrzenie.

Włączyłam szósty zmysł. Rozejrzałam się, nawet nie wiedząc, czego lub kogo dokładnie szukam, bo przecież nawet jeżeli złodziej stoi tuż obok, to nie da po sobie poznać, że to on jest złodziejem. Ale nagle zatrzymałam wzrok na chłopaku, który miał coś dziwnego na twarzy. Nie miałam pojęcia co, ale była to jedyna osoba z tłumu, która z jakiegoś powodu zwróciła moją uwagę. Rozgarnęłam więc ludzi i ruszyłam w jego stronę.

Sunęłam jak czołg, nie spuszczając go z oczu. Kiedy na mojej drodze niespodziewanie stanął barczysty wielkolud, odsunęłam go tylko na bok bez słowa i szłam tak długo, aż stanęłam oko w oko z chłopakiem. I rzuciłam mu wyzywające spojrzenie.

Rozejrzał się niepewnie, czy to na pewno o niego mi chodzi. A ja patrzyłam mu natarczywie prosto w oczy. Odwzajemnił to spojrzenie i staliśmy tak przez chwilę naprzeciwko siebie i zanim uświadomiłam sobie, że to jest zupełnie obcy facet, który nic do mnie nie ma i którego ja też widzę po raz pierwszy w życiu, złapałam go za ramiona i wyszarpnęłam mu dłonie zza pleców.

Spodziewałam się pewnie zobaczyć w nich mój portfel, ale jego ręce były puste, czyste i niewinne.

Nie wiem, co we mnie wtedy wstąpiło. Nigdy wcześniej ani nigdy później nie zrobiłam niczego podobnego. Spojrzałam facetowi prosto w oczy jeszcze raz i wtedy, w dziwnym natchnieniu, podniosłam jego rękę do góry. Spod pachy wypadł mu portfel i książeczka z adresami. To był mój portfel i moja książeczka. Skąd wiedziałam?… Do dzisiaj nie mam pojęcia. Ale wiem jedno: tłok ludzki tworzą złodzieje. Jeżeli dwieście osób tłoczy się na niewielkiej przestrzeni, to znaczy, że sto z nich przyszło tu obrobić pozostałą setkę. Od tej pory plecak zawsze noszę z przodu.

Na pożegnanie z Limą poszłam do małej knajpki kilka kroków od hotelu. Zamówiłam mate de coca, czyli herbatkę z koki. Niektórzy twierdzą, że od koki drętwieje język, a przed oczami zaczynają latać kolorowe plamy, ale ja niczego takiego nie zauważyłam.

Kiedy w pierwszej knajpie zaproponowano mi mate de coca, pomyślałam, że chodzi o napar z orzechów kokosowych i zgodziłam się bardzo chętnie. Po chwili kelnerka postawiła przede mną małą białą filiżankę, w której pływały cztery zielone listki zalane wrzątkiem. Wtedy zrozumiałam, że chodziło o „coca”, a nie „coco”. Uprawianie, sprzedawanie i kupowanie świeżych liści koki jest w Peru całkowicie legalne i oficjalne. Czasem także konieczne, ale wtedy jeszcze o tym nie wiedziałam.

Napar z liści koki smakował trochę cierpko i dziwnie szybko się skończył. Zamówiłam więc następną filiżankę.

Dokładnie naprzeciwko mnie wisiał telewizor, w którym akurat pokazywano teleturniej. Byłam właśnie w trakcie trzeciej filiżanki naparu z koki, gdy na ekranie nagle rozpoczęła się konkurencja, w której półnagi mężczyzna musiał dotrzeć na czas do mety i wykonać tam określone zadanie.

Aż się przesiadłam o dwa stoliki bliżej. Facet na ekranie był właściwie „trzyczwartenagi”. Pokazywano go tylko od tyłu – biegał z gołym zadkiem, bo spodnie dla utrudnienia kazali mu opuścić do kolan. Dobiegł do mety, coś tam pomajstrował – i zamarłam z filiżanką w ręce, bo wszyscy wiemy, że w telewizji można pokazywać różne rzeczy, ale żeby facet biegał po ekranie na golasa w środku dnia, to tego jeszcze nie widziałam. Chyba że to efekt herbatki z koki.

Golas nagle się odwrócił i zaczął biec w stronę kamery. Wyglądał jeszcze gorzej niż się spodziewałam, bo z przodu miał na sobie pomarszczony plastik w kolorze cielistym. Został ubrany w sztuczne ciało, żeby nie pokazać w telewizji gołego zadka. To po co w ogóle kazali mu spuszczać spodnie?…

Postanowiłam wyjeżdżać natychmiast.

Mój plan był prosty: przyleciałam do Limy, żeby stąd przejechać przez góry, dotrzeć lądem do Amazonii, a potem rzeką Ukajali i Napo popłynąć aż do Ekwadoru. Tak czy inaczej w ciągu najbliższych dwóch miesięcy musiałam dostać się do stolicy Ekwadoru, Quito, bo stamtąd miałam samolot powrotny do Polski.

Są bezpośrednie autobusy, które z Limy jadą aż do Pucallpy, dużego miasta zbudowanego w dżungli nad Ukajali. Podróż przez Andy trwa zaledwie dwadzieścia kilka godzin. Można też w sześćdziesiąt minut dolecieć tam awionetką. Jednak obydwa te rozwiązania wydały mi się zbyt proste. Znalazłam na mapie inną drogę, dłuższą, węższą, bardziej zawiłą i - jak mi się wydawało – znacznie bardziej interesującą. Oczywiście nie myliłam się – pod warunkiem, że za „interesującą” można uznać jazdę na świńskim grzbiecie, brodzenie w błocie po pachy i konieczność czasowego przekształcenia się w sardynkę.

Rozdział 2

Górskie świnki z Andów

Góry nigdy nie były moim specjalnym konikiem. Nie lubię czuć się jak stary sweter, wypruty ze wszystkiego, który dowlókł się na szczyt, żeby móc z niego dumnie spojrzeć w dolinę. Szczęśliwie przez Andy zbudowano drogę, po której regularnie kursują autobusy. Zapakowałam się do jednego z nich i wyruszyłam.

Znad samego oceanu wjechaliśmy na wysokość prawie tysiąca metrów. Autobus stanął, przepakował ludzi, ja siedziałam przy oknie trochę znudzona. Gdzie te piękne andyjskie widoki, gdzie dzikie góry, gdzie Indianie i kondory? San Bartolomé, półtora tysiąca metrów nad poziomem morza. W powietrzu dziwny szum. Dwadzieścia kilometrów dalej – Matucana, 2390 m n.p.m. Szum narasta i dławi.

San Mateo, 3215 metrów, uświadamiam sobie, że szum słyszę we własnej głowie, która zrobiła się ciężka i zachowuje się tak, jakby zamierzała zwalić się z mojej szyi w pył górskiej drogi. Serce wali. Płuca bolą. Nie mogę oddychać. Zrobiło się okropnie zimno. Autobus powoli, jakby robił to z największym namysłem, posuwa się do góry. Droga jest tak wąska i tak kręta, że z trudem mieścimy się na zakrętach. Czasem autobus zawisa na moment nad brzegiem przepaści. Albo odzyska równowagę i przyklei się znów do pionowego zbocza po lewej stronie, albo, cóż, będziemy ćwiczyć powtórkę z Ptaśka.

Przebiega mi przez myśl, że gdyby autobusy często spadały tu w przepaść, to żaden kierowca nie zgodziłby się obsługiwać tej trasy, ale z drugiej strony przypominam sobie opowieści o naćpanych koką szaleńcach, którzy w Paragwaju jeżdżą TIR-ami z szybkością 150 kilometrów na godzinę i zawsze środkiem jezdni.

Nie tylko ja, zdaje się, żałuję, że nie zdążyłam przed wyjazdem spisać testamentu. Obok mnie widzę zbielałe palce kurczowo zaciśnięte na poręczy fotela. A nie, przepraszam, to moja własna ręka. Mimo wszechogarniającej ciężkości całego ciała, rozglądam się po współpasażerach. Śpią. Naprawdę śpią!…

Autobus rzęzi, silnik wyje, amortyzatory jęczą, moja dusza wrzeszczy, a oni wszyscy śpią. Nie wszyscy. Po przeciwnej stronie dostrzegam szczupłą, pomarszczoną i ogorzałą od górskiego wiatru Indiankę z dwoma cienkimi, czarnymi warkoczami opadającymi na piersi. Wolno żuje kawałek białego sera. Nagle widzę, że obok niej siedzi identyczna Indianka w takim samym cienkim sweterku zapiętym na guziki i w czarnej plisowanej spódnicy, spod której wystają nogi w grubych czerwonych rajstopach. Za nimi jeszcze dwie. Mam mroczki. Coś mi się rzuciło na oczy. Choroba wysokościowa. Lecimy w przepaść.

Nagle czuję szarpnięcie. Autobus staje. Do środka wdziera się lodowate powietrze. Otwieram oczy. Jesteśmy na wysokości około czterech tysięcy metrów. Wszyscy wysiadają.

Człowiek dotknięty sorocho, czyli chorobą wysokościową, czuje się tak, jakby ktoś zdzielił go pałką po głowie. Chce iść do przodu, a idzie zygzakiem. Chce coś powiedzieć, a bełkocze. Nie może złapać tchu. Zrobienie każdego kolejnego kroku jest nie lada wyczynem. Generalnie czuje się tak, jakby właśnie spadł z Księżyca i nie umiał się przyzwyczaić do życia na Ziemi.

Ja miałam wszystkie te objawy. A jednak gdzieś z zakamarków pamięci mój drogi umysł wygrzebał informację, że istnieje jedno niezawodne lekarstwo na ten stan: herbatka z koki. Szukaj!…

Jak się nazywa wielka świeca, która poszła w las? Ogar. Czyli ogarek jest małym pieskiem gończym, amatorem. Tamtego przenikliwie zimnego andyjskiego popołudnia zaliczyłam na piątkę egzamin z gończej sprawności. Nieomylnie i wprost do celu podążyłam ku knajpie po przeciwnej stronie ulicy. Niestety, naparu z koki w niej nie podawano. Za to przed moimi zziębniętymi oczami rozpostarł się inny rozgrzewający widok: grube, czerwone od gorąca kucharki uwijały się przy aluminiowych kotłach, w których – jak zgadywałam – znajdowało się to, czego potrzeba mi było najbardziej, czyli jedzenie.

W pierwszym kotle w burej wodzie gotował się bób. W drugim – kolby białej kukurydzy. W trzecim – kawa tak słodka, że landrynki bladły przy niej ze wstydu. To był mój pierwszy raz, pierwsze zetknięcie z kuchnią wysokich Andów. Z pewną nieśmiałością podeszłam do lady, poprosiłam o porcję bobu i po chwili wciśnięto mi w garść kawałek plastikowej torebki wypełnionej gorącym jak piekło bobem, na którego szczycie leżał plaster białego, słonego sera.

Tak samo podawano ugotowaną białą kukurydzę, odmianę charakterystyczną dla gór. Ma ziarna większe i rzadziej osadzone, specyficzny smak i kolor kości słoniowej. Poparzyłam sobie palce i język, i dopiero wtedy dotarło do mojej świadomości stukanie, które od pewnego czasu wydawało mi się, że słyszę.

Rozejrzałam się po salce pełnej ludzi ubranych w spłowiałe swetry i postrzępione szaliki, posilających się kolbami kukurydzy i bobem, popijając je peruwiańską specjalnością o nazwie Inca Kola. Napój nie miał nic wspólnego ani z Inką, ani z colą. Był zimnym roztworem wody z dodatkiem cukru, barwników i tak zwanych „substancji smakowych”. Zorientowałam się wreszcie, skąd pochodzi natrętne stukanie: to kołatały moje myśli.

Peruwiańczyk i Polak mają ze sobą wiele wspólnego. Łączy nas na przykład sympatia do zwierzątka, które w Polsce powinno mieć ryjek i mieszkać w chlewiku na dnie oceanu, bo nadano mu wielce mylącą nazwę „świnka morska”. Taka z niej świnka jak ze mnie prosiaczek. Choć właściwie. Anglicy swoje świnki też nazywają świnkami, tyle że gwinejskimi (guinea pig), a Włosi zdaje się, że świnkami indyjskimi^2.

W europejskim hiszpańskim świnka morska nazywa się „zajączek indyjski”3, natomiast w Peru mówi się na nią po prostu cuy. Peruwiańczycy tak samo jak Polacy przepadają za świnkami. Tyle że my lubimy je w klatce, a oni w potrawce. Pieczona świnka morska to jedno z popularniejszych dań obiadowych w Peru.

Mój znajomy Peruwiańczyk został kiedyś zaproszony do polskiej rodziny na obiad. Upewnił się najpierw jakie w naszym kraju panują zwyczaje, czy należy przyjść punktualnie, czy z planowym opóźnieniem, czy przynieść gospodyni kwiaty, a gospodarzowi coś mocniejszego, czy też odwrotnie.

Francisco założył w Polsce szkołę języka hiszpańskiego i wyglądało na to, że pozostanie tu przez dobrych kilka lat, starał się więc nawiązane znajomości pielęgnować i nieustannie dawać dowody szacunku dla naszej kultury.

Obiad przebiegł w bardzo przyjaznej atmosferze. Francisco przyniósł w prezencie dokładnie to, co powinien, a potem rozsądnie nie okazał ani gramika zdziwienia, kiedy na talerz nalano mu czerwoną zupę o nazwie niemożliwej dla niego do wymówienia. Po deserze gospodarz zaproponował, że pokaże mu dom.

Na koniec zwiedzania dotarli do pokoju małoletniej córki, która z dumą pokazała egzotycznemu gościowi swojego pupilka: rudą, długowłosą świnkę morską. Francisco podszedł, wprawnym ruchem pomacał świnkę w strategicznych miejscach i z uznaniem powiedział:

– Ona jest już gotowa!… Mogę państwu pomóc ją przyrządzić w sosie koperkowym!

Długo biedaczek nie wiedział, dlaczego szybko się z nim pożegnano i nie zapraszano więcej.

Weszłam do niewielkiej restauracji wystrojonej w białe kafelki, po których hulał wiatr. Było mi zimno, sorocho ściskało skronie, a usta tak mi się rwały do ziewania, że czułam się jak lelek kozodój, który nocą z otwartym dziobem fruwa po lesie, polując na zbłąkane owady. Wyraźnie potrzebowałam jakiegoś zastrzyku energii, najlepiej w postaci najprzyjemniejszej ze wszystkich, czyli jedzenia. Zamówiłam pieczeń ze świnki morskiej.

Jak wiele znaczeń jednak może mieć słowo „pieczeń”! Może być soczystym wielkim schabem z jabłkami, może być chrupiącą dziczyzną ze świeżymi listkami bazylii albo, niestety, czymś zupełnie przeciwnym.

Po kilku minutach kelner postawił przede mną talerz, na którym znajdowały się zwęglone resztki jakiegoś bliżej niezidentyfikowanego mięsiwa, góra ryżu i wulkan z dymiących smażonych bananów. Mikroskopijna pieczeń kształtem przypominała kurze udko. Odpiłowałam nożem kawałek mięsa. Był spalony na czarno, twardy i smakował jak zemsta świnki morskiej na wszystkich kucharzach świata.

Rozdział 3

Mój własny Diego

Cudowne Chanchamayo!… Brzmiało jak zapowiedź przyjemności i dotrzymywało słowa. Ziemia zrobiła się łagodnie płaska, powietrze ciepłe i wilgotne. Zrzuciłam z siebie długie spodnie i polar, zdjęłam skarpetki. Chanchamayo było ziemią po drugiej stronie gór.

Dojechaliśmy do La Merced, odległego od Limy o 311 kilometrów i jedenaście godzin drogi. Były to najbardziej kręte i strome kilometry w tej części świata.

Nawet autobus wydawał się zmęczony, kiedy zbliżał się do wąskiej bramy dworca. Nagle z ciemności za nami wyskoczyło kilka wielkich kolorowych pcheł, które z bzyczeniem zaczęły krążyć wokół autobusu, starając się wyprzedzić pozostałe i wepchnąć przez bramę razem z nami. Wydawały przy tym kwiczące dźwięki takie jak Struś Pędziwiatr, kiedy uciekał przed Złym Wilkiem.

Ciekawe, pomyślałam, oto zmutowane owady, które u stóp Andów znalazły idealne warunki do życia. Zapewne żywią się ludźmi. Rzeczywiście, w pchłach siedzieli nieruchomo ludzie z wytrzeszczonymi oczami.

– Taxi! – wołali przekrzykując się nawzajem. – Taxi!

Wynalazek peruwiański, przekleństwo dżungli.

We wszystkich miasteczkach, które wykwitają na jałowej ziemi peruwiańskiej dżungli, szaleją dwa rodzaje komarów: jedne wysysają z człowieka krew, a drugie wysysają cierpliwość. Myślę tu o komarach takich, jakie jeździły kiedyś w Polsce: małych motorowerkach o bardzo głośnych silnikach. Na samochód mogą sobie pozwolić tylko najbogatsi, tacy, którzy najpierw dofinansują osadę i położą w niej kawałek asfaltu. Na motorower stać prawie każdego. A jak kogoś nie stać, to kupuje na kredyt motorikszę, czyli motorower z przyczepką, na której stoi ławeczka dla dwóch pasażerów.

Motoriksze mają kształt jajkowaty, bo i ławeczka, i siodełko kierowcy są zakryte kopułą. Jeden młody mężczyzna, pracując przez dziesięć godzin codziennie, po roku jest w stanie spłacić swoją motorikszę i dostaje ją na własność. Opłaca się, bo ludziom przestało się chcieć chodzić i wolą jeździć. Po co się męczyć, ruszając nogami, jeżeli za jednego sola można dotrzeć w to samo miejsce szybciej i na siedząco? Co prawda w chmurach śmierdzących spalin i w ogłuszającym hałasie, ale trudno.

Kiedy do miasta wjeżdża dalekobieżny autobus, siedzą w nim potencjalni nowi pasażerowie. Wszyscy motorikszarze nagle zawracają ze swoich tras i grzeją co sił do dworca. Kiedy autobus staje, dokoła niego gorączkowo tłoczą się kolorowe, wielkie pchły, na wyścigi, żeby jak najszybciej przyssać się i wypić z niego krew. Na wiosnę te pchły bardziej przypominają wyglądem wielkanocne jajka.

Hałas panuje przy tym nieopisany: klaksoniki wyją, silniki ryczą, kierowcy przekrzykują te klaksony, silniki i siebie nawzajem, żeby zachęcić umęczonych i zmarzniętych przeprawą przez Andy pasażerów do jeszcze jednej podróży.

Wysiadłam z autobusu, upewniłam się, że głowę mam wciąż na właściwym miejscu, czyli na szczycie własnej szyi (sorocho nie do końca odpuściło, chociaż znajdowałam się znów na wysokości przyjaznej człowiekowi). Po moich stopach przejechał radosny motorikszarz, trąbiąc swoim mikroklaksonikiem. Za nim podążyli następni, obwieszczając całemu bliskiemu światu, że oto zdobyli pasażerów i z triumfem oddalają się z dworca. Stałam nad plecakiem i patrzyłam, jak jeżdżą i trąbią śmiesznymi klaksonikami, które brzmiały jak gdakanie Strusia Pędziwiatra, aż nagle zauważyłam, że odjechali wszyscy – oprócz jednego. Ten jeden czekał na mnie.

Tak to już jest w życiu, że są w nim niecierpliwi wojownicy i spokojni derwisze. Wojownicy robią dookoła siebie dużo hałasu i szybko działają, czasem zanim jeszcze zdążą pomyśleć. Są tak gorączkowo aktywni, żeby wszędzie jakoś zaznaczyć swoją obecność, a ponieważ nie wiedzą dokładnie, o co walczą, to biorą udział w każdej wojnie, jaka toczy się wśród ludzi.

A derwisze – wprost przeciwnie. Namierzają cel i na nim się koncentrują. Nie muszą atakować w amoku wszystkiego, co się rusza, licząc na to, że w końcu coś uda im się zdobyć. Nie marnują sił. Wybierają wojnę, przystępują do walki i zwyciężają.

Rikszarz miał na imię Diego. Stał oparty o swoje niebieskie wielkanocne jajko i czekał. Z oddali patrzył na błyskawiczną wojnę o pasażerów autobusu, nie zazdrościł zarobku tym, którzy odjechali pierwsi, on czekał na mnie.

Nie namawiał natarczywie, jak to się często zdarza, nie wciskał mi swojej pomocy, tylko czekał. Zostaliśmy na dworcu tylko on, moje bagaże i ja. W końcu zdecydowałam się na trzy hoteliki położone blisko siebie, spojrzałam na niego, on podjechał i ruszyliśmy.

Był młody, miał ze dwadzieścia cztery lata, szczupły, ubrany w kurtkę ortalionową. Kiedy jechaliśmy, kulił ramiona z zimna. Zapytałam, dlaczego pracuje do tak późna. Powiedział, że riksza nie jest jego, ale wynajęta, interes bardzo kiepsko idzie, ludzie nie mają pieniędzy i wolą chodzić na piechotę.

– O której zaczynasz pracę? – zapytałam.

– O szóstej, jak jest jeszcze ciemno.

– I kończysz tak jak dzisiaj, wieczorem?

– Tak – odrzekł zwyczajnym tonem, jakby to było samo przez się zrozumiałe. Jest mniej klientów, kiepski sezon, trzeba wydłużyć godziny pracy.

Ale ja się poczułam winna. Ten młody facet nie leni się, nie narzeka na swój los, ale stara się zarobić na życie najlepiej jak potrafi. Wynajął się do kierowania rikszą, im więcej zarobi, tym więcej będzie musiał oddać swojemu pracodawcy, ale też tym więcej zostanie dla niego. Porządny człowiek. Ciężko pracuje. Pomyślałam, że to niesprawiedliwe, że tamten bogacz ma riksze na własność, a ten musi tak ciężko harować. Czułam dla niego uznanie i sympatię.

Kiedy dojechaliśmy do hotelu, zapytałam ile mu jestem winna za przejazd.

– Półtora sola – odpowiedział.

Dałam mu trzy sole, żeby mógł sobie wcześniej spłacić kredyt i przejąć rikszę na własność. I od razu poczułam się lepiej.

Następnego dnia właściciel hotelu objaśnił mi uprzejmie, że przejazd rikszą do dowolnego miejsca w mieście kosztuje 75 centymów za osobę. Mój uprzejmy i sympatyczny kierowca z poprzedniego wieczora doliczył mi „gringowe”4, czyli podwoił sobie stawkę, licząc na moją naiwność i mając już pewnie jakieś doświadczenie z turystami, dla których jeden sol więcej czy dwa nie robi różnicy. A ja – czując się winna mojego bogactwa – podwoiłam mu to, co on sobie podwoił. Na naiwności białasa zarobił poczwórnie.

Rozdział 4

Kawa u Prudencji

La Merced to niewielka miejscowość nad rzeką Tambopata. Jej centralnym punktem jest kwadratowy plac, na środku którego pozostawiono kawałeczek dżungli, jaka rosła tu przed przybyciem ludzi. Tak jak w większości innych miasteczek, główny plac nazywa się Plaza de Armas, czyli Plac Zbrojny. Dookoła niego stoją najważniejsze (a często także jedyne) restauracje i hotele (w liczbie dwóch).

Zatrzymałam się w jednym z nich, słusznie przypuszczając, że jeżeli cokolwiek ważnego miałoby się w miasteczku dziać, to z pewnością będzie się działo tutaj. Gorzko przyszło mi później tej decyzji żałować, ale tymczasem zapłaciłam Diegowi jednego sola, wynajęłam pokój i poczułam głód.

Dokąd idzie głodny niemądry turysta? Do restauracji na obiad. A dokąd wybierają się doświadczeni podróżnicy? Oczywiście tam, gdzie jadają wszyscy zwyczajni tubylcy: na rynek, czyli mercado.

Zaczynało już zmierzchać, kiedy wyszłam z hotelu. Minęłam pierwszą pustą restaurację, której właściciel siedział na progu przez cały dzień, a teraz na mój widok powiedział leniwie, tak raczej z poczucia beznadziejnego obowiązku niż prawdziwej zachęty, bo on wiedział, że i tak niczego u niego nie zjem:

– Ceviche, señorita, motelo, ensalada de frutas.5 W drugiej restauracji było jeszcze bardziej pusto, bo oprócz stolików nie znajdowała się w niej ani jedna żywa istota. Nawet kelnerzy sobie odpuścili, a stolikom też nie chciało się zapraszać mnie do środka.

Minęłam jeszcze dwie ulice i trafiłam na rynek. Tam mimo późnej pory wrzało życie. Około siódmej wieczorem, kiedy zaczyna się robić ciemno, na ulicach miast w większości krajów Ameryki Południowej pojawiają się przenośne kuchnie i małe kramiki z jedzeniem. Nadchodzi pora kolacji. Na mercado przybywają kucharki z garnkami świeżo ugotowanego ryżu i mięsa. Właścicielki stałych budek z jedzeniem, które przez cały upalny dzień półsennie obsługiwały przypadkowych klientów, teraz z błyskiem w oku wyrzucają na lady swoje obfite biusty, umieszczając tuż obok nich zachęcające uda i piersi kurczaków. Z innych dzielnic miasteczka na rynek napływają szewcy, krawcy, czyściciele butów i uliczni sprzedawcy, dla których dzień pracy powoli się kończy. Całe mercado pachnie jak wielka kuchnia.

Idę oczywiście tam, gdzie jest najwięcej ludzi: do narożnego baru, który składa się z dwóch drewnianych lad, kilku stołków, gołej żarówki, butli gazowej, rondla z rozgrzanym olejem, grubej, spoconej matrony oraz jej kilkunastoletniego syna. Proszę o kawę. I dostaję najlepszą kawę, jaką kiedykolwiek piłam w Ameryce Południowej.

Najpierw matrona (której zresztą na imię było Prudencja) macha na chłopca, który w biegu, wśród kilku innych czynności, porywa kubek i nalewa do niego gorącej wody. Stawia ten kubek przede mną i znika. Myje talerze w kuble wody, wyciera je, a ja czekam. Siedzę. Bębnię palcami po blacie. Widzę, że wszystko w tym mikrokramiku toczy się w ogromnym pośpiechu, Prudencja chwyta umączonymi rękami kulkę ciasta, rozgniata ją, rozciąga, rzuca na olej, pilnuje, żeby się nie spaliło, a potem piękny, złoty i ociekający tłuszczem placek umieszcza na czyimś oczekującym talerzu. W tym samym czasie nastawia czajnik, a kiedy woda się zagotuje, szturcha chłopca, który płucze kubek w wiadrze, a potem nalewa do niego wrzątku i stawia przed spragnionym sprzedawcą ryb (sądząc po zapachu i rybich łuskach, które miał przyklejone do twarzy).

No to już teraz jest nas dwoje, myślę sobie, bezskutecznie oczekujących na kawę. Ale, dziwna rzecz, pan rybny bez zmrużenia powieki bierze butelkę maggi, która stoi na środku blatu, zdejmuje szklany korek, a potem wlewa sobie solidną porcję czarnego sosu do kubka. Jedzenie dla najbiedniejszych. Gorąca woda z sosem. Robi mi się trochę głupio, że ja tu narzekam, że nie dostaję kawy, podczas gdy ludzi obok nie stać nawet na najmniejszego placka smażonego przez Prudencję. Siedzę więc cichutko, ale mój nos zaczyna dokonywać ekwilibrystycznych wyczynów. Najpierw drży, potem marszczy się z niedowierzaniem, aż wreszcie zaczyna puszczać żurawia nad ramieniem pana rybnego. Pachnie kawą. Przez resztki rybiego pęcherza na jego rękawie wyraźnie przebija świeży, mocny i czarowny aromat kawy.

Wiszę nad blatem w milczącym zachwycie, gdy nagle Prudencja odsuwa mnie szybkim gestem, a następnie stawia przed panem rybnym największy talerz świata, na którym skwierczy świeżo usmażona, złocista góra placków.

– Café? – powtarza Prudencja ponaglającym głosem i wciska mi do ręki butelkę z maggi.

Café? Uchylam korka. Wącham. O rozkoszy! To kawa w najczystszej postaci! Koncentrat, esencja, eliksir mocy! Wypijam cztery kawy jedna po drugiej, czując jak wracają do mnie te wszystkie siły, które wydawało mi się, że zgubiłam na dzikich przełęczach w Andach. Na koniec proszę Prudencję, żeby podała mi swój przepis na parzenie kawy.

Kawa Prudencji,

czyli przepis na kawę po peruwiańsku:

Pół torebki kawy wsypujemy do dzbanka.

Zalewamy wrzątkiem.

Czekamy aż się zaparzy i trochę ostygnie.

Odcedzamy fusy, a uzyskaną esencję kawową wlewamy do małej butelki.

Każdy sam dolewa sobie esencji do kubka z gorącą wodą, sam decyduje ile esencji jest w stanie udźwignąć jego serce, i nikt nigdy już się nie skarży, że kawa jest za słaba albo za mocna.

Pan rybny myślał o mnie chyba to samo, co ja o nim i żałowaliśmy siebie nawzajem. On przypuszczał, że mnie, biednej gringi^6, nie stać na kawę, dlatego siedzę z niezbyt szczęśliwą miną nad kubkiem gorącej wody. A ja myślałam, że on jest tak biedny, że na kolację zjada wodę z sosem maggi. Wyjaśniła wszystko Prudencja, żeglując na swoich dwóch metrach kwadratowych powierzchni od czajnika do patelni, do lady i z powrotem. Umówiliśmy się na kawę następnego dnia rano.

Rozdział 5

Świat według koguta

Kiedy wróciłam do hotelu, była już ósma wieczorem. W Polsce latem o tej godzinie jest jeszcze jasno, dzieci krzyczą na dworze, muchy wlatują przez okno, w garnku powoli dochodzi kalafior. W Ameryce Południowej w okolicach równika panuje już całkowita ciemność. Trudno mi się do tej różnicy przyzwyczaić, szczególnie w Polsce.

Dzień się najpierw stopniowo wydłuża, o pięć minut, dziesięć, piętnaście, pół godziny, wieczory nagle robią się łagodne i jasne, temperatura jest coraz wyższa. Wreszcie nadchodzi czerwiec, dzień wstaje o czwartej nad ranem i trwa, trwa, trwa, przez kilkanaście godzin. Mija lipiec. Sierpień. Zaczyna się wrzesień. Dojrzewają śliwki. Niby wszystko w porządku, wieczory długie i ciepłe, ale człowieka ogarnia jakiś dziwny niepokój. I rzeczywiście, nagle w ciągu kilku dni robi się zimno, słońce wypina się na nas i ukrywa za chmurami, a dzień zachowuje się tak, jakby przez przypadek skierowali go do Polski, więc przychodzi, ale coraz bardziej leniwie i niechętnie i coraz szybciej zwija manatki, aż w końcu budzimy się zimą w ciemności, przez kilka godzin napawamy światłem, a po południu znowu zapada mroźna, obojętna, wyniosła noc.

W Ameryce Południowej jest to zorganizowane zupełnie inaczej. Słońce obowiązkowo melduje się na posterunku codziennie przez cały rok zawsze o tej samej godzinie^7. O piątej rano jest jeszcze ciemno, ale rozpoczyna się bardzo intensywne budzenie przyrody. Ptaszki rozdzierają swoje gardziołka na cały regulator, ciemność wypełnia świergolenie, ćwierkanie, świstanie, śpiewanie, gwizdanie i inne wszelakiego rodzaju trele. Cykady wydają z siebie takie dźwięki, jakby ekipa drwali pod wodzą Wyrwidęba i Rozedrzyskały pracowała w pobliżu nad zamianą dżungli w poletko kukurydzy. Na czele zaś ogólnego gorączkowego oczekiwania świtu stają dumnie koguty. Wystarczy jeden, żeby uruchomić najbardziej zgiełkliwy łańcuch kogutów świata.

Kogut budzi się, łypie okiem na niebo, i zdaje się, że zwykle łypie okiem zamkniętym i najczęściej nie rozróżnia nocy od świtu, nabiera głęboko w płuca powietrza i ryczy z całej siły, wykrzykując tajemne hasło kukuryku. Budzi w ten sposób inne koguty, które przekazują hasło coraz dalej. Jeżeli pierwszy kogut obudzi się o północy, to o północy wrzeszczy kukuryku. Odpowiadają mu następne koguty: Kukuryku, ja też jestem na posterunku. Drugiemu odpowiada trzeci, trzeciemu czwarty i przez okolice przetacza się zwielokrotnione echem dzikie pianie. Nawet nieboszczycy przecierają swoje puste oczodoły i szukają zegarków, żeby sprawdzić, która godzina.

Potem koguty zapadają w głęboki sen, w którym trwają do chwili, gdy jeden z nich znów się ocknie i wywoła hasło. Następna fala kukuryków przetacza się przez świat i tak do rana. Bo kiedy niebo zacznie różowieć, to wszystkie koguty dostają napędu atomowego i wszystkie naraz zapewniają się wzajemnie o tym, że kukuryku, z tym że zawsze jest to bardziej ryku niż kuku.

Według mnie okrzyk kukuryku znaczy tyle samo, co:

– Rety! Czy ja jeszcze żyję?

Następny kogut odpowiada:

– Żyjesz! Ale czy ja żyję?!

– Żyjesz! – ryczy trzeci kogut. – A ja? Jeszcze żyję?

– Żyjesz! – pieje czwarty. – A ja?… Czym i ja wciąż żywy?…

Oto tajemne życie kogutów.

Była ósma wieczorem, niebo czarne jak smoła, a w moim pokoju hotelowym jedna goła żarówka o mocy około dziesięciu watów. Bez żalu zgasiłam ją i położyłam się spać. Byłam naprawdę bardzo zmęczona. W niczym nie przeszkodziły mi cztery kawy wypite na mercado, wprost przeciwnie, oczy zamykały mi się tak nachalnie, jak ciężkie drzwi na starej klatce schodowej.

Zapadłam od razu w głęboki, zdrowy sen, który trwałby pewnie aż do samego rana, gdyby nie to, że nagle wyrwał mnie z niego ogłuszający huk. Burza? Nie, burza przyszła trochę później. To była orkiestra dęta.

Siedziałam przez chwilę oszołomiona, a potem uchyliłam sztywnej od kurzu firanki i wyjrzałam na ulicę. Na zewnątrz stała regularna orkiestra dęta złożona z samych Indian, którzy z wielkim przejęciem grali na błyszczących instrumentach. Wpatrywali się pilnie w zeszyciki nutowe, raz po raz ktoś się mylił, więc zaczynali od początku. Nie maszerowali też – jak to mają w zwyczaju orkiestry dęte na świeżym powietrzu – ale stali w jednym miejscu w sposób, powiedziałabym, dość niedbały. Wszystko wskazywało na to, że ćwiczą. I ćwiczyli rzeczywiście.

Kolejne dźwięki jednej, jedynej melodii, wbijały mi się w głowę jak stalowe kolce. Zawinęłam się w prześcieradło^8, przykryłam się poduszką, wbiłam zęby w łóżko. Nie pomogło. Przykryłam się łóżkiem, zawinęłam w poduszkę i wbiłam zęby w prześcieradło. Bez skutku. Wbiłam więc zęby w poduszkę, zawinęłam się w łóżko i przykryłam prześcieradłem. Poczułam się jak mumia. Gdybym została przypadkiem odnaleziona kilkaset lat później, ludzkość XXII wieku zobaczyłaby zardzewiałe sprężyny w moich wnętrznościach i niemy krzyk na mej twarzy. Nie chciałam wprowadzać potomności w błąd i wyplątałam się z pościeli.

Główny plac w La Merced był niestety naprawdę niewielki, tak mały, że gdyby orkiestrze wpadło do głowy ćwiczyć w jakimś jego innym końcu, to i tak wypełniłaby swoją muzyką całe centrum. Co robić? Czy nikomu oprócz mnie to łupanie nie przeszkadza? Nie przeszkadza. Paru znudzonych spacerowiczów przystanęło nawet i przyglądało się Indianinowi, który radośnie walił w wielkie blaszane talerze. Robił to w przypływie natchnienia, które miało rytm zgoła odmienny od melodii wygrywanej przez kolegów z zespołu.

Położyłam się. Wstałam. Położyłam. Zamknęłam oczy. Prawie spałam. I nagle stał się cud. Aniołowie musieli mieć tak samo dosyć tego koncertu jak ja, bo około północy otworzyli niebo i odkręcili w chmurach wszystkie krany. Na ziemię chlusnęła gwałtowna ulewa. Muzycy zwiali do domów, ile sił w nogach, własnymi ciałami przykrywając instrumenty. Za nimi w pościg ruszyła burza. Plac błyskawicznie opustoszał. Firanki w oknie mojego pokoju wydęły się jak rybie pęcherze. Tropikalny deszcz walił w ulice z siłą wodospadu, błyskawice rozdzierały ciemność, dookoła waliły grzmoty, a ja nakryłam się prześcieradłem i wreszcie spokojnie zasnęłam.

Rozdział 6

Ziemniak Titicaca

O siódmej rano w powietrzu było wciąż wilgotno, a na górach wisiały czapki i szaliki z chmur. Czym prędzej udałam się na rynek w poszukiwaniu gorącej kawy.

Dopiero przy świetle dziennym mogłam w pełni docenić bogactwo peruwiańskiego targowiska. Składały się nań głównie ziemniaki i banany.

Ziemniaki, jak wiadomo, narodziły się w Andach nad brzegami jeziora Titicaca. Inkowie robili z nich chuño, czyli mrożone frytki. Przyrządza się je następująco:

Chuño, czyli ziemniaki po inkasku:

Jesienią ziemniaki rozłożyć wieczorem na dworze. W nocy powinien przyjść mróz i zmrozić je. Rano ziemniaki na cały dzień przykrywamy słomą, żeby je uchronić przed zbyt gorącymi promieniami słońca. Ziemniaki stają się białe. Po kilkunastu zimnych nocach i gorących dniach kobiety i dzieci powinny podeptać dokładnie ziemniaki, tak żeby zeszła z nich skórka i żeby wycisnąć z nich resztkę wilgoci. Następnie należy włożyć ziemniaki pod strumień bieżącej wody (np. do rzeczki) i pozostawić je tam na kilka tygodni. Woda wymyje gorycz. Pozostaje jeszcze ziemniaki dokładnie wysuszyć, co trwa zwykle około 14 dni. Tak przygotowane ziemniaki można przechowywać nawet do czterech lat.

Pierwszą informację o ziemniakach zamieścił w swoim dzienniku niejaki Pedro Ceza de Leon, konkwistador. Był rok 1553. Chciwi hiszpańscy poszukiwacze przygód i bogactwa z wielkim rozczarowaniem zaczynali konstatować, że Ameryka Południowa nie jest krainą złotem i srebrem płynącą. Odkryli jednak ziemniaki i czym prędzej zaczęli je wywozić do Europy. Marynarze przestali dzięki nim chorować na szkorbut.

W Prusach ludzie bali się ziemniaków. Podobno te brzydkie i brudne bulwy zawierały truciznę. Panował jednak głód, więc Fryderyk Wielki oficjalnie nakazał swoim poddanym spożywanie ziemniaków. Niechętnie słuchali. Rozkaz więc wzmocniono. Jeżeli w królestwie ktoś nie będzie chciał jeść ziemniaków, należy mu obciąć nos i uszy.

W siedemnastym i osiemnastym wieku ziemniaki były już w Europie tak powszechne, jak są teraz^9.

Ale jeżeli komuś się wydaje, że Polska to kraj ziemniaczany, to jest w wielkim błędzie. Nawet ja musiałam zmienić zdanie, chociaż wychowałam się w pobliżu Bonina – największego w Polsce zagłębia ziemniaczanego, gdzie stoi słynny Instytut Ziemniaka i gdzie każdej jesieni przyjeżdżaliśmy karnie ze szkoły na wykopki. Nawet polskie stonki musiały mi przyznać rację.

Prawdziwym królestwem ziemniaka jest Peru. Na targowisku każda gospodyni sprzedawała swoją odmianę sałatki ziemniaczanej. Do każdego posiłku obowiązkowym dodatkiem były gotowane ziemniaki, ryż oraz camote.

Bo kto to słyszał, żeby przez cały rok jeść tylko białe albo żółte ziemniaki. Camote to jeden z najgenialniejszych wynalazków andyjskich – ognistopomarańczowa bulwa, która wygląda jak długi ziemniak w kolorze marchewki i po polsku nazywa się batat. Czyli słodki kartofel.