Wstęp

Spędzanie wolnego czasu na obszarach chronionej przyrody określa się często mianem ekoturystyki. W Polsce są aktualnie 23 parki narodowe, których powstanie, zakres działania i kompetencje reguluje Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Są to miejsca chronione przez prawo i nie należy o tym zapominać. Każdy park narodowy ma swój odrębny regulamin i zasady obowiązujące w ruchu turystycznym na jego terenie. Jedną z podstawowych reguł obowiązujących we wszystkich parkach narodowych jest zakaz poruszania się poza wyznaczonymi trasami turystycznymi. Pamiętajmy o tym, ponieważ przyczynia się to do zachowania chronionych obszarów i pozwala przetrwać naturalnym ekosystemom. Ze względów zachowawczych właśnie często nawet te dopuszczone do ruchu turystycznego drogi są okresowo zamykane.

Miejscowości wypoczynkowe i letniskowe położone w granicach lub nieopodal parków narodowych są popularnymi miejscami spędzania urlopów i weekendów nie tylko przez miłośników i znawców przyrody. Wypoczynek i wycieczki po parkach narodowych to okazja, aby bliżej zainteresować się otaczającą nas przyrodą. Spacerując łąkami, lasami, po górach i nad jeziorami mamy niepowtarzalną okazję poznać najcenniejsze siedliska przyrodnicze w Polsce.

Współczesny świat oddala nas od przyrody. Być może pewnego dnia każde żywe stworzenie ze skrzydłami będziemy określali mianem ptaka, ponieważ nie będziemy już wiedzieli, czy jest to sikora, wróbel czy jaskółka. Już teraz wielu mieszkańców miast nazywa wróblem wszystko, co ma skrzydła, jest szare i zbliżone wielkością do tego miejskiego zabijaki.

Wypoczynek w sąsiedztwie najpiękniejszych przyrodniczo obszarów w Polsce z pewnością pobudzi u większości zainteresowanie przyrodą. Każdy pobyt na obszarach chronionych to okazja do obserwowania w naturze setek gatunków roślin i zwierząt. Mamy szansę poznać ich nazwy i zwyczaje, a niekiedy nawet utrwalić ich wizerunki na zdjęciach. Później, wychodząc na spacer z psem na łąkę lub do parku, zobaczymy nawłoć kanadyjską, wrotycz, arcydzięgiel litwor, lebiodę, a na wiosnę zakwitający podbiał czy jaskier, a nie „chwast” czy „kwiatek”.

Kontakt z przyrodniczym otoczeniem, któremu zawdzięczamy nasze przetrwanie, to jedyna i niepowtarzalna okazja na powrót do natury i zrozumienie jej znaczenia. Jeśli to pojmiemy, będziemy ją szanować także w pobliżu miejsca zamieszkania.

Naprawdę trudno sobie wyobrazić piękniejsze miejsca na wypoczynek. Zapraszamy więc na wyprawę po piętnastu parkach narodowych, gdzie z pewnością, jeśli tylko będziemy tego chcieli, poczujemy prawdziwy zew natury.

Babiogórski Park Narodowy

Babiogórski Park Narodowy to jeden z trzech najmniejszych polskich parków narodowych. Obejmuje obszar masywu Babiej Góry po polskiej stronie granicy. Na Słowacji najwyższe partie masywu znajdują się pod ochroną rezerwatu przyrody „Babia hora”.

Historia ochrony przyrody na Babiej Górze rozpoczęła się w 1933 r., kiedy dzięki staraniom prof. Władysława Szafera, wybitnego polskiego botanika, utworzono pierwszy rezerwat. Park powstał 21 lat później, w 1954 r. W 1977 r. włączono go do rezerwatów biosfery UNESCO.

Babia Góra, a właściwie Diablak, jak nazywają kulminację masywu okoliczni górale, rozdziela Orawę od Żywiecczyzny. Jest też miejscem, gdzie zimne masy powietrza z północy spotkają się z ciepłymi z południa, co sprawia, że często występują tu zamglenia szczytu oraz porywiste wiatry w partiach grzbietowych. Często się zdarza, że przy pięknej, słonecznej pogodzie w dolinach szczyt spowity jest grubym szalem mgieł. To przyczyniło się właśnie do nadania nazwy Babia Góra i Diablak. Miejscowi wierzyli bowiem, że szczyt ten jest miejscem spotkań sił nieczystych i dlatego zasnuwa się mgłami. Masyw Babiej Góry słynie z pogodowej huśtawki. Częste są tutaj gwałtowne załamania pogody kończące się latem potężnymi i niebezpiecznymi burzami, a zimą obfitymi opadami śniegu.

Masyw Babiej Góry rozciąga się pomiędzy przełęczami Jałowiecką i Krowiarki, zwaną też Lipnicką. Składa się dwóch grup szczytów: Diablaka i Cyla, czyli Małej Babiej Góry (1515 m n.p.m.), rozdzielonych przełęczą Brona (1408 m n.p.m.). Obie grupy dominują nad okolicą, przewyższając najbliższe szczyty o kilkaset metrów. Różnica wysokości pomiędzy szczytem Babiej Góry a Kotliną Orawską wynosi ponad kilometr.

Pasmo Babiogórskie dominuje w pejzażu Beskidu Żywieckiego. Jest dobrze widoczne i rozpoznawalne z innych łańcuchów Beskidów. Leży w grupie najwyżej wypiętrzonej części całych Beskidów Zachodnich. Pasmo Babiogórskie i sąsiadująca z nim grupa Pilska to jedyne masywy w tej części Beskidów przekraczające 1500 m n.p.m. Decyduje to o ich niezwykłej wartości przyrodniczej.

Babiogórski Park Narodowy powołano dla ochrony niepowtarzalnego w Beskidach Zachodnich ekosystemu. Chroni on unikatowe dla Beskidów środowisko ze stanowiskami wielu rzadkich gatunków roślin i zwierząt. Babia Góra jest jedynym szczytem w Beskidach Zachodnich z wyraźnie wykształconym alpejskim piętrem roślinności występującym w warunkach szczytu od wysokości 1650 m n.p.m.

Silnie nasłonecznione, łagodne stoki południowe kontrastują z zacienionymi, stromymi, silnie wyrzeźbionymi stokami po północnej stronie góry. Takie ukształtowanie masywu jest wypadkową oddziaływania procesów tektonicznych, budowy geologicznej oraz wpływów klimatycznych i atmosferycznych.

Do najciekawszych przyrodniczo i krajobrazowo miejsc należą silnie urzeźbione stoki północnej części masywu. Występują tu liczne osuwiska, urwiska, żleby, kotły polodowcowe, progi skalne i rumowiska. Bardzo charakterystyczne są obszary pokryte na dużej przestrzeni potrzaskanym rumoszem skalnym – gołoborza. Samą kopułę szczytową po północnej stronie pokrywa takie właśnie głazowisko złożone z płyt piaskowców magurskich, najtwardszego składnika karpackiego fliszu, z którego zbudowane jest całe pasmo. Ten skalny świat poprzerastany w piętrze alpejskim murawami, a poniżej kosodrzewiną, to dwa z zachowanych w naturalnej postaci ekosystemów piętrowej roślinności. Równie cenne, choć nie tak łatwo zauważalne dla zwykłego turysty, są naturalne zbiorowiska roślinności niższych pięter. W reglu dolnym (700-1200 m n.p.m.), który w pewnym stopniu został zmieniony przez gospodarkę leśną, wciąż występują obszary charakterystycznych dla Beskidów naturalnych lasów bukowych z domieszką jodły i jawora oraz naturalnych borów jodłowo-świerkowych. W reglu górnym, sięgającym tu 1400 m n.p.m., zachowały się naturalne lasy świerkowe. Gęsty naturalny las świerkowy wraz ze wzrostem wysokości rzednie. W górnej partii tego piętra występuje strefa przejściowa z charakterystycznymi karłowatymi świerkami, między którymi rosną jarzębiny i sosny górskie. Tutaj też w trudno dostępnych miejscach spotyka się okrzyn jeleni, potężne, dorastające do dwóch metrów ziołorośle – herbową roślinę Babiogórskiego Parku Narodowego. Jej dzikie stanowiska stwierdzono w Polsce tylko w masywie Babiej Góry oraz na Malinowskiej Skale w Paśmie Wiślańskim Beskidu Śląskiego. W piętrze subalpejskim i alpejskim stwierdzono natomiast jedyne na terenie Polski dzikie stanowiska niepozornej rogownicy alpejskiej. Oba gatunki wpisano do Polskiej czerwonej księgi roślin. Do najpiękniejszych, a zarazem chronionych należą licznie tu występujące: śnieżyczka przebiśnieg, lilia złotogłów, tojad mocny, sasanka alpejska, storczyki czy dziewięćsił bezłodygowy – symbol karpackiej przyrody. Park, choć niewielki, jest ostoją dzikich zwierząt. Najciekawszym przedstawicielem świata przyrody jest niedźwiedź brunatny pojawiający się okresowo na stokach. Przez cały rok możemy natomiast spotkać rysia. Do rzadkich przedstawicieli ptaków spotykanych tylko w wyższych partiach należy płochacz halny. Park jest siedliskiem cietrzewia i głuszca. Żyje tu także bardzo wiele gatunków dzięciołów, sów oraz ptaków wróblowatych. W wielu miejscach da się zobaczyć żmiję zygzakowatą, salamandrę plamistą oraz traszki i jaszczurki. Niezwykle bogaty jest świat owadów, reprezentowany przez ponad 4000 gatunków. Znaczną część tego owadziego świata stanowią chrząszcze (1500 gatunków).

Najpiękniejszą wycieczką, podczas której można poznać pełnię bogactwa krajobrazu i świata przyrody Babiej Góry, jest podejście z Zawoi-Markowej przez schronisko PTTK Markowe Szczawiny i tzw. Perć Akademików na szczyt oraz zejście południowymi stokami do Lipnicy Wielkiej. Niełatwo jednak zorganizować taką wyprawę ze względu na brak bezpośrednich połączeń komunikacyjnych pomiędzy punktami wejścia w Zawoi i zejścia w Lipnicy Wielkiej, skomunikowanymi z dwoma różnymi ośrodkami regionalnymi. Z tej przyczyny tylko wspominamy o takiej możliwości, a proponujemy inną, wygodniejszą trasę. Babiogórski Park Narodowy najlepiej odwiedzić w maju i czerwcu, kiedy budzi się do życia górska roślinność, oraz w październiku, gdy występuje najmniejsza ilość opadów oraz zaczyna się festiwal barw złotej jesieni. W październiku powyżej 1000 m n.p.m. stoki może już przykrywać cienka śnieżna kołderka, która wprowadza dodatkowy element kolorystyczny do jesiennego pejzażu.

Na urlop

Zawoja jest jedną z najdłuższych wsi w Polsce. Od granicy ze Skawcami w dolinie Skawicy po przełęcz Krowiarki mierzy 12 km. Włączając osiedla położone w dolinach bocznych, Zawoja tworzy kompleks zabudowy porównywalny ze średniej wielkości miastem. Wieś otaczają ze wszystkich stron pasma górskie, których najwyższe szczyty przekraczają 1000 m n.p.m. Od wschodu wznosi się Pasmo Polic, od zachodu – Pasmo Jałowieckie. Łączy je ze sobą na południu potężny masyw Pasma Babiogórskiego. Krajobraz Zawoi kształtują boczne grzbiety wszystkich trzech pasm górskich, na których rozlokowały się liczne osiedla. W Paśmie Polic największe są Podpolice i Mosorne, w Paśmie Jałowieckim – Przysłop i Wełcza, a pod Pasmem Babiogórskim leżą Czatoża, Markowa, Wilczna i Policzne. Centrum Zawoi leży w północnej części wsi. W centrum Zawoi znajduje się drewniany kościół parafialny z XVIII w., przebudowany i powiększony w 1888 r., z wyposażeniem w stylu rokokowym i klasycystycznym. Naprzeciwko wznosi się dawny Dworzec Babiogórski, duży drewniany budynek z początku XX w., w którym mieściły się pokoje dla gości oraz siedziba Towarzystwa Tatrzańskiego. W pobliżu stoi także zabytkowa XIX-wieczna drewniana karczma, dzisiaj Restauracja „Zawojanka”. Tutaj też rozciąga się plac targowy, na którym w soboty i niedziele, a w sezonie również w dni powszednie można kupić regionalne wyroby rzemieślnicze i spożywcze, na przykład wyśmienite sery i przetwory z mleka. Po przeciwnej stronie wznosi się duża hala sportowa i boisko – miejsce, gdzie odbywają się różne gminne imprezy, w tym znana „Babiogórska Jesień” ściągająca do Zawoi licznych gości w połowie września. Spacerując po Zawoi, co – ze względu na rozległość wsi – już jest swoistym turystycznym wyzwaniem, można natknąć się na wiele interesujących obiektów kultury materialnej górali babiogórców. Jednym z elementów dawnej Zawoi były charakterystyczne kamienne piwniczki przykryte stromymi gontowymi dachami. Służyły gospodarzom do przechowywania produktów spożywczych. Można je znaleźć w wielu miejscach na terenie wsi. W Zawoi-Czatoży znajduje się zespół trzech takich piwniczek; obok wznosi się dzwonnica loretańska oraz kilka drewnianych chałup. Duży zespół dawnego budownictwa regionalnego znajduje się w Zawoi-Markowej, gdzie na terenie jednego z gospodarstw stworzono skansen im. Józefa Żaka złożony z trzech drewnianych chałup, kuźni, spichlerzyka i kapliczki. Nieopodal w Zawoi-Barańcowej wznosi się siedziba dyrekcji i Ośrodka Edukacyjnego Babiogórskiego Parku Narodowego, przy której znajduje się ekspozycja muzealna. Na terenie wsi przy głównych drogach, szlakach, a także na polach znaleźć można stare i nowe kapliczki oraz krzyże przydrożne. W Zawoi-Policznem wznosi się kapliczka, której legendarnymi fundatorami byli ponoć zbójnicy i od tego wzięła się jej nazwa: Kapliczka Zbójecka.

Zawoja jest bardzo popularnym centrum zimowego wypoczynku. Narciarzom miejscowość oferuje kilka stoków i wyciągów narciarskich. Istniejące od lat centra narciarskie na Czatoży (www.e-zawoja.pl/wojtek/) i Kolistym Groniu uzupełnia ośrodek narciarski na stokach Mosornego Gronia, jedyny dysponujący wyciągiem krzesełkowym, który latem ułatwia turystom start ku szczytom Pasma Polic. Do atrakcji Zawoi należy Park Czarnego Daniela w dolinie Skawicy Górnej w osiedlu Podpolice. To nietypowe gospodarstwo, w którym oprócz koni hoduje się jelenie i daniele.

Zawoja to centrum turystyki górskiej. Oplata ją gęsta sieć znakowanych szlaków turystycznych pieszych, spacerowych i rowerowych. Główny ich węzeł znajduje się w centrum obok karczmy. Tu zaczyna się historyczny czerwony szlak PTTK Hugona Zapałowicza wyznaczony w 1906 r., tędy również przebiega zielony szlak PTTK ze Stryszawy do Sidziny przez Pasmo Polic. W punkcie tym spotykają się też górskie szlaki rowerowe: czerwony i niebieski należące do sieci szlaków MTB wokół Babiej Góry. Osiedla: Widły, Markowa, Podryżowane, Czatoża, i przełęcz Krowiarki to również ważne miejsca na turystycznej mapie wsi. Zawoja-Widły leży 3 km na południe od centrum. W osiedlu przy rondzie na rozwidleniu dróg, gdzie łączą się doliny dwóch potoków, Jaworzyny i Skawicy, znajduje się początek pieszych szlaków PTTK żółtego i zielonego. Przełęcz Krowiarki przecina droga wojewódzka nr 957 łącząca Zawoję z Zubrzycą Górną i Lipnicą Wielką. To najpopularniejszy punkt rozpoczynania wycieczek w kierunku szczytu Babiej Góry. Znajdują się tu dwa duże (płatne) parkingi oraz węzeł szlaków; przełęcz przecinają szlaki PTTK czerwony i niebieski.

Do najciekawszych miejsc w rejonie Babiej Góry należy Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej. Zajmuje teren dawnego majątku Moniaków, dawnych sołtysów wsi Zubrzyca Górna. W skansenie obok drewnianego dworu i dawnych budynków gospodarskich Moniaków znajdują się przeniesione z innych orawskich wsi obiekty budownictwa regionalnego, między innymi kilka chałup i zagród orawskich z Chyżnego, Zubrzycy Górnej, Piekielnika, Jabłonki i Lipnicy Małej reprezentujących różne stopnie zamożności ich właścicieli. Są wiejskie zakłady rzemieślnicze, takie jak warsztat tkacki czy folusz i tartak ze skomplikowanym systemem naprowadzania wody z potoku na koła młyńskie.

Szlaki Babiogórskiego Parku Narodowego

Żółty: Zawoja-Widły – Zawoja-Składy – Zawoja-Czatoża – granica parku – Fickowe Rozstaje (węzeł ze szlakiem czerwonym; w pobliżu Hali Czarnego z piękną panoramą Zawoi) – Marków Stawek (jeziorko osuwiskowe) – schronisko PTTK Markowe Szczawiny – Górny Płaj – Perć Akademików – Babia Góra (4 godz. 30 min).

Zielony: Zawoja-Widły – Zawoja-Składy – Zawoja-Barańcowa (Ośrodek Edukacyjny BPN) – Zawoja-Markowa (wejście na teren parku) – dolina Marków Potoku – Suchy Groń – schronisko PTTK Markowe Szczawiny (2 godz.).

Czerwony: Krowiarki – Sokolica – węzeł ze szlakiem zielonym – Kępa – Wołowe Skały – Babia Góra – Kościółki – przełęcz Brona – schronisko PTTK Markowe Szczawiny – Marków Stawek – Fickowe Rozstaje – Hala Czarnego – Przełęcz Jałowiecka – Jałowcowy Garb (węzeł ze szlakiem czarnym do Zawoi-Czatoży) (6 godz.).

Niebieski: Krowiarki – Mokry Stawek – węzeł ze szlakiem zielonym – Skręt Ratowników – schronisko PTTK Markowe Szczawiny. Szlak prowadzi trawersem górską drogą, tzw. Górnym Płajem (2 godz.).

Zielony, tzw. Perć Przyrodników: połączenie szlaków czerwonego grzbietowego i niebieskiego trawersującego stoki Babiej Góry; umożliwia odbycie okrężnego spaceru (2 godz. 30 min) po Babiogórskim Parku Narodowym z punktem początkowym i końcowym na przełęczy Krowiarki.

Na spotkanie przyrody

Wycieczka na szczyt Babiej Góry biegnie jedną z najpiękniejszych tras spacerowych po Babiogórskim Parku Narodowym.

Szlaki: zielony – żółty – czerwony – zielony – czerwony – żółty.

Czas trwania wycieczki: 7 godz. 30 min (trasa okrężna dostępna tylko od wiosny do jesieni).

Początek i koniec wycieczki: Zawoja-Składy.

Zawoja-Składy – osiedle Zawoi u zbiegu dolin Skawicy i Marków Potoku; zielony szlak.

Zawoja-Markowa – osiedle leżące na stokach doliny Marków Potoku u samego podnóża Babiej Góry. Znajduje się tu parking i brama wejściowa do BPN. Początek 3-godzinnego podejścia na szczyt Babiej Góry.

Schronisko PTTK Markowe Szczawiny (1180 m n.p.m.) – górskie schronisko w sąsiedztwie zarośniętej już w większości Markowej Hali. Najstarsze polskie schronisko w Beskidach (tel. 33 877 51 05), otwarte w 1906 r. W 2006 r. w miejscu starego budynku wzniesiono nowy, murowany obiekt. Obok schroniska w drewnianym budynku z 1966 r. mieści się Muzeum Turystyki Górskiej. Schodzimy tu ze szlaku zielonego i zaczynamy podążać żółtym.

Perć Akademików – najciekawsza i najtrudniejsza do pokonania ścieżka turystyczna na Babiej Górze. To najbardziej strome połączenie szczytu Babiej Góry ze schroniskiem na Markowych Szczawinach. Na krótkim dystansie przekracza się granice pięter roślinności od regla dolnego do piętra alpejskiego ze wszystkimi ich charakterystycznymi elementami. Do pokonania mamy tu wysokie progi skalne i żleby, na których zamocowane są łańcuchy do asekuracji, co przypomina wysokogórskie szlaki w Tatrach.

Babia Góra (1725 m n.p.m.) – Królowa Beskidów – jak się ją często określa – wita przybyszów porywistym wiatrem. Jedyną osłoną na szczycie jest chroniący przed wiatrem kamienny mur. Od 1905 do 1949 r. na południowych stokach pod szczytem (1616 m n.p.m.) znajdowało się schronisko turystyczne, po którym pozostało tylko gruzowisko. Szczyt pokrywają rumowiska skalne, pomiędzy którymi rosną mchy i murawy wysokogórskie. Ze szczytu roztacza się wspaniały widok. U południowych stoków połyskują w słońcu wody zbiornika zaporowego na Orawie. Za nim majestatycznie piętrzą się skalne granie Tatr, a dalej Orawskiej Magury i Małej Fatry. Na północy i zachodzie w szeregu prezentują się szczyty Beskidu Żywieckiego, Makowskiego, Wyspowego i Gorców.

Żółty szlak kończy się, a my wkraczamy na drogę grzbietową zielonym szlakiem.

Przełęcz Brona (1408 m n.p.m.) – obniżenie grzbietu pomiędzy Babią Górą a Małą Babią Górą zwaną Cylem. Można stąd podziwiać panoramę grzbietu Babiej Góry aż po skalną kopułę. Zaskoczy nas również ładny widok na Zawoję i otaczające ją Pasmo Polic i Pasmo Jałowieckie.

Mała Babia Góra (1515 m n.p.m.) – niższa kulminacja Pasma Babiogórskiego. Kamienisty szczyt poprzerastany jest połaciami muraw i kępami kosodrzewiny. Widać stąd cały grzbiet Babiej Góry, a na zachodzie grzbiet graniczny oraz leżące za nim i dominujące w panoramie Pilsko.

Żywieckie Rozstaje (1050 m n.p.m.) – węzeł szlaków; koniec zejścia i wędrówki grzbietem zielonym szlakiem, początek krótkiego trawersu czerwonym szlakiem.

Hala Czarnego (1050-1100 m n.p.m.) – zarastająca powoli łąka górska, największa z pozostałych na stokach masywu babiogórskiego.

Fickowe Rozstaje (1070 m n.p.m.) – węzeł szlaków; koniec czerwonego trawersu, początek końcowego etapu żółtym szlakiem; początkowo strome i kamieniste zejście.

Zawoja-Czatoża – osiedle głęboko wciśnięte w stoki zachodniego krańca Pasma Babiogórskiego. Szlak wychodzi z Babiogórskiego Parku Narodowego na drogę w dolinie potoku Czatożanka; do końca wycieczki w Zawoi-Składach szlak prowadzi drogą. Zachowała się tu częściowo typowa drewniana zabudowa podbabiogórskiej wsi; przy drodze znajdują się tzw. „piwniczki na Czatoży” oraz dzwonnica loretańska.

Przydatne adresy i telefony

Gminna Informacja Turystyczna

tel. 33 877 55 33, www.zawoja.pl.

Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej

tel. 18 285 27 09.

Dyrekcja i Ośrodek Edukacyjny Babiogórskiego Parku Narodowego

Zawoja-Barańcowa, tel. 33 877 51 10, www.bgpn.pl.

Białowieski Park Narodowy

Białowieski Park Narodowy leży na terenie Puszczy Białowieskiej, zwartego kompleksu leśnego na pograniczu polsko-białoruskim. Historia ochrony przyrody w puszczy sięga wielu wieków wstecz. Były to tereny łowieckie władców polskich i litewskich, a w okresie zaborów – carów Rosji. Z tego też względu obszar ten znajdował się niejako pod specjalnym nadzorem. Ochronie puszczańskiej przyrody nadano formę aktów prawnych w dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy na terenie utworzonego w 1921 r. Leśnictwa Rezerwat powołano w 1932 r. Park Narodowy w Białowieży. Po II wojnie światowej w 1947 r. utworzono obecny Białowieski Park Narodowy. Trzydzieści lat później park stał się jednym z rezerwatów biosfery UNESCO, a w 1979 r. został wpisany na Listę światowego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego UNESCO. Od 1998 r. ochroną objęto tereny Puszczy Białowieskiej w Białorusi. Białowieski Park Narodowy obejmuje obszar puszczy na północ od Białowieży, przylegający bezpośrednio do granicy polsko-białoruskiej; zajmuje 20% całej leżącej po polskiej stronie granicy Puszczy Białowieskiej. Składa się z dwóch części: Obszaru Ochrony Ścisłej Orłówka i Obrębu Ochronnego Hwoźna, które rozdziela rzeka Hwoźna. To największe naturalne, niezmienione przez człowieka kompleksy lasów na terenie Polski. Najcenniejszy pod względem przyrodniczym i zachowany do celów badawczych jest Obszar Ochrony Ścisłej Orłówka. Przetrwał on w stanie pierwotnym dzięki położeniu na trudnym, niedostępnym terenie w widłach rzek Narewka i Hwoźna. Prowadzi do niego z Białowieży dosłownie i w przenośni „brama do puszczy”, czyli drewniane wrota zaprojektowane jeszcze przed II wojną światową. Ten fragment parku nie jest udostępniony do indywidualnego zwiedzania. Wytyczono tutaj 4-kilometrową ścieżkę przyrodniczą, którą zwiedza się w zorganizowanych grupach z przewodnikiem; indywidualni turyści zbierają się na dziedzińcu przed Muzeum Przyrodniczo-Leśnym Białowieskiego Parku Narodowego w parku Pałacowym w Białowieży (o muzeum i parku poniżej). W obrębie ochronnym jest jeszcze 20-kilometrowa trasa dla grup przyrodniczych i związanych zawodowo z przyrodą, gospodarką leśną itp. Po przejściu przez drewnianą bramę zwiedzający wkraczają w świat, gdzie rządzą tylko prawa przyrody. Tutaj nie sprząta się ani nie wycina powalonych i suchych drzew, nie przerzedza lasu. Rośliny żyją tu tak, jak pozwala im na to natura, a kiedy umierają, stają się pożywką dla innych organizmów. Pośród spróchniałych, pokrytych grubym kożuchem mchów i porostów drzew wyrastają nowe. To środowisko życia niespotykanych nigdzie indziej gatunków roślin i zwierząt. Miejsce to jest prawdziwym królestwem grzybów, których stwierdzono tu około 2,5 tys. gatunków, jak również owadów (żyje ich tu przeszło 8,5 tys. gatunków).

Obręb Ochronny Hwoźna znajduje się w otulinie najcenniejszego fragmentu parku. Ten obszar Białowieskiego Parku Narodowego mogą zwiedzać indywidualnie bez przewodnika wszyscy turyści.

Białowieski Park Narodowy to obszar, gdzie zwiedzający mogą zobaczyć, jak wyglądały pradawne naturalne obszary leśne. Średnia wieku drzew w puszczy przekracza 100 lat, a nierzadko zdarzają się dostojne drzewa, które pamiętają czasy sprzed I rozbioru Polski. Największe i najstarsze są dęby, których wiek szacuje się na 400-500 lat. Lipy, graby, olchy, wiązy, świerki i sosny nie są tak wiekowe, ale też osiągają sędziwy wiek i rozmiary, na przykład wiele świerków białowieskich ma ponad 300 lat. W parku występują niemal wszystkie typy naturalnych zbiorowisk leśnych ukształtowanych przez warunki przyrodnicze. Duże obszary porastają lasy dębowo-grabowe z domieszką lip i klonów. Spotykane są bory mieszane i sosnowe, a w zagłębieniach terenowych i na torfowiskach mszary sosnowe i sosnowe bory bagienne.

Na podmokłych terenach w dolinach Hwoźnej i Orłówki występują lasy łęgowe olszowo-jesionowe.

Królem Puszczy Białowieskiej, podobnie jak innych puszcz i lasów w naszej części Europy, był żubr – największy ssak kontynentu europejskiego. Po I wojnie światowej padł ostatni dziko żyjący żubr w Puszczy Białowieskiej i podjęto decyzję o przywróceniu dzikiej populacji z wykorzystaniem zwierząt z hodowli i zwierzyńców. Na szczęście białowieskie żubry znajdowały się w zwierzyńcu książąt pszczyńskich. Pierwsze cztery sztuki ofiarował księciu Janowi Henrykowi XI car Aleksander II w 1864 r. Stały się one podstawą do odtworzenia dzikiego białowieskiego stada. Dzisiaj w Puszczy Białowieskiej na wolności żyje niemal 300 żubrów. Ciekawostką jest fakt, że współczesna populacja jeleni puszczańskich pochodzi w znacznej mierze od 20 jeleni, którymi za carskie żubry zrewanżował się książę pszczyński.

Nie jest jednak łatwo podejrzeć puszczańskie zwierzęta. Dla ułatwienia obserwacji utworzono w naturalnych warunkach Rezerwat Pokazowy Żubrów, oddalony mniej więcej o 2 km na zachód od Białowieży. Na dużych wybiegach zobaczyć możemy oprócz żubrów także innych przedstawicieli puszczańskiej przyrody: jelenie, łosie, łanie, dziki i wilki. Swoją zagrodę mają także koniki polskie oraz żubronie, zwierzęta będące krzyżówką żubra i krowy.

Wycieczki po Puszczy Białowieskiej urozmaica położony na północ w Dolinie Górnej Narwi sztuczny zbiornik wodny nazywany jeziorem Siemianówka. Latem to miejsce spotkań amatorów sportów wodnych oraz wędkarzy. Inną atrakcją puszczy jest kolejka leśna zbudowana przez Niemców w czasie I wojny światowej, której sieć rozbudowywano w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej. Łączna długość linii kolei leśnej w Puszczy Białowieskiej wynosiła w latach 40. XX w. 360 km. Od 1991 r. kolejkę na ograniczonym zasięgu trasy wykorzystuje się do przejazdów turystycznych. W sezonie organizowane są przejazdy z Hajnówki do wsi Topiło nad malownicze stawy leśne w południowo-zachodniej części Puszczy Białowieskiej oraz do Postołowa.

Na urlop

Białowieża to największy ośrodek turystyczny w rejonie Puszczy Białowieskiej. Wieś leży w sercu Puszczy Białowieskiej przy samej granicy z Białorusią nad rzeką Narewką. Była zawsze książęcą i królewską rezydencją myśliwską. Książęta litewscy, królowie polscy, a następnie carowie rosyjscy budowali tu swoje myśliwskie siedziby. Ostatnią taką rezydencję wybudował w 1894 r. car Aleksander III. Rozłożony na dużej przestrzeni w parku Pałacowym kompleks rezydencji carskiej nie przetrwał w całości. Dotyczy to przede wszystkim pałacu cara, który został spalony w 1944 r. i nigdy go nie odbudowano. Miejsce pałacu zajął budynek Muzeum Przyrodniczo-Leśnego Białowieskiego Parku Narodowego. Po gruntownej rozbudowie należy on do najnowocześniejszych placówek muzealnych w Polsce. Życie Puszczy Białowieskiej zaprezentowano przy użyciu najnowszych technologii multimedialnych. Zobaczymy tu nie tylko eksponaty, ale i filmy, usłyszymy nagrane odgłosy, na przykład śpiew ptaków. Integralną częścią muzeum jest wieża widokowa o wysokości 25 m. W zespole budynku muzeum znajduje się także hotel i restauracja. Przed wejściem rośnie czternaście wspaniałych, kilkusetletnich dębów. Są one pozostałością XVIII-wiecznego parku króla polskiego Augusta III.

W pobliżu muzeum na terenie parku Pałacowego zachowały się budynki zespołu pałacowego: Brama Pałacowa, Stajnia Kozacka, Budynek Zarządu, Dom Marszałkowski, Dom Szoferów, Łaźnia. Najstarszym obiektem jest drewniany dworek myśliwski z 1845 r., w którym znajduje się Ośrodek Edukacji Przyrodniczej. Przed wschodnią bramą do parku wznosi się dawna carska cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy wybudowana w latach 1889-1893. Park Pałacowy to najpiękniejsze miejsce na spacery w Białowieży. W południowej jego części znajdują się dwa stawy. Na grobli pomiędzy nimi ustawiono obelisk z napisami w językach polskim i niemieckim, upamiętniający polowanie króla Augusta III z małżonką w 1753 r. Przez groblę prowadzi jedna z głównych alei parkowych, zwana Królewską Drogą. Na jej początku przy bramie i moście na Narewce znajduje się dzisiaj Punkt Informacji Turystycznej PTTK i Białowieskiego Parku Narodowego.

Centrum Białowieży rozciąga się na wschód od zespołu pałacowego. Główną ulicę otacza zespół drewnianej zabudowy z małymi domami odwróconymi szczytami do drogi. Tutaj też wznosi się murowany kościół św. Teresy z kaplicą św. Huberta zbudowany w dwudziestoleciu międzywojennym. Przy zachodniej granicy Białowieży, przy drodze do wsi Pogorzelce, Teremiski i Budy, znajduje się Skansen Architektury Drewnianej Ludności Ruskiej Podlasia.

Białowieża staje się powoli bardzo atrakcyjnym ośrodkiem turystycznym. Przyjeżdżają tu nie tylko wycieczki szkolne, ale też coraz częściej bogaci turyści skuszeni wypoczynkiem w puszczańskich ostępach. To właśnie z myślą o nich powstały tu hotele spa & wellness. W Białowieży zatrzymamy się także w mniej luksusowych warunkach w kwaterach agroturystycznych.

Narewka to wieś gminna i ośrodek turystyczny w północnej części Puszczy Białowieskiej. Zamieszkuje ją znaczny odsetek ludności pochodzenia białoruskiego. Charakterystycznym elementem pejzażu wsi są liczne drewniane domy. W centrum wznosi się eklektyczna murowana cerkiew prawosławna św. Mikołaja zbudowana w 2. poł. XIX w. Wieś jest dogodną bazą dla wycieczek pieszych i rowerowych po północnej części puszczy oraz po Obrębie Ochronnym Hwoźna, czyli udostępnionej do indywidualnego zwiedzania części Białowieskiego Parku Narodowego.

Szlaki Puszczy Białowieskiej

Białowieża jest największym węzłem szlaków w Puszczy Białowieskiej. Szlaki piesze PTTK, rowerowe regionalne i ścieżki dydaktyczne wytyczono drogami i ścieżkami; część z nich prowadzi po ogólnodostępnym obszarze Białowieskiego Parku Narodowego. Oprócz szlaków znajdziemy tu ścieżki spacerowe: Miejsca Mocy, Dęby Królewskie, Wielkich Książąt Litewskich (Stara Białowieża), Leśne Osobliwości (Topiło). W rejonie Białowieży wytyczono także okrężne trasy do nordic walkingu o długości 3,6-10,6 km.

Główny węzeł szlaków turystycznych w Białowieży znajduje się przy południowym wejściu do parku Pałacowego przy punkcie informacyjnym PTTK i parkingu w sąsiedztwie dawnej stacji kolejowej Białowieża Towarowa. Węzeł szlaków pieszych i rowerowych w Narewce leży w centrum wsi. Szlaki z Białowieży i Narewki łączą się w węzłach turystycznych ze szlakami z innych miejscowości, na przykład zielony szlak na odcinku dolina Leśnej-Topiło ma wspólny przebieg z rowerowym niebieskim szlakiem okrężnym z Hajnówki (42 km), a szlak czerwony w rejonie Narewki spotyka się ze szlakami zielonym i niebieskim, łączącymi Narewkę, Obręb Ochronny Hwoźna, Masiewo i Siemianówkę. Połączenia szlaków urozmaicają trasy i pozwalają na zaplanowanie ciekawych wycieczek po całej Puszczy Białowieskiej.

Szlaki piesze

Czerwony: okrężny szlak przebiegający lasami na wschód i południe od Białowieży; łączy miejsca pamięci (14 km).

Zielony: Białowieża – Rezerwat Pokazowy Żubrów – Rezerwat Krajobrazowy im. Władysława Szefera – Hajnówka (25 km).

Żółty: Białowieża – Rezerwat Podcerkwa – Rezerwat Berezowo – Rezerwat Olszanka – Rezerwat Myśliszcze – Rezerwat Michnówka – Topiło (19 km).

Żółty (w przeciwnym kierunku): Białowieża – Pogorzelce – Stara Białowieża – Droga Narewkowska (leśny dukt przez Puszczę Białowieską) – Narewka (21 km).

Niebieski: Białowieża – Podolany I i II – Ośrodek Edukacji Leśnej Jagiellońskie – Czerlonka – Zwierzyniec (17 km).

Niebieski (w przeciwnym kierunku): Białowieża – Pogorzelce – Stara Białowieża – Gruszki – Babia Góra – Siemianówka (41 km).

Szlaki piesze Obrębu Ochronnego Hwoźna

Wilczy Szlak (11,5 km), Wokół Uroczyska Głuszec (5,5 km) i Carska Tropina (4 km).

Szlaki rowerowe

Zielony: Białowieża – Rezerwat Pokazowy Żubrów – Podcerkwy – Rezerwat Podcerkwa – Rezerwat Berezowo i dolina Leśnej – Topiło – Wojnówka – Dubicze Cerkiewne (41 km).

Podlaski Szlak Bociani, czerwony: Białowieża – Rezerwat Pokazowy Żubrów – Stara Białowieża – Droga Narewkowska – dolina Narewki – Gruszki – Narewka – Zabłotczyzna – Stare Lewkowo – Eliaszuki – Suszcza – Bindziuga – Odrynki – Narew (50 km).

Białowieski Szlak Transgraniczny, żółty: (w granicach Polski): Białowieża – Pogorzelce – Teremiski – Budy – Rezerwat Dębowy Grąd – Linia Hajnowska (droga) – Hajnówka – Nowoberezowo – Nowokornino – Kuraszewo – Kamień – Tyniewicze Duże – Narew (52 km).

Szlak Walk Partyzanckich, czerwony: Narewka – Świnoroje (ścieżka dydaktyczna Pod Dębami) – Droga Lipińska – Rezerwat Szczekotowo (kurhany z X-XIII w.) – Rezerwat Lipiny – Krynoczka (cerkiew św.św. Braci Machabeuszów, kapliczka i cudowne źródełko) – Hajnówka.

Zielony: Narewka – Masiewo – Narewka (36 km). Niebieski: Narewka – Masiewo (25 km).

Czarny: Narewka – Składnica Szypulowa (9 km).

Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co.

Spółka Komandytowa Licencjobiorca National Geographic Society ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 41-42 

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst: Dariusz Jędrzejewski

Redakcja: Anna Maria Thor

Korekta: erte

Projekt okładki: studio graficzne aorta/www.aorta.com.pl

Projekt graficzny, skład i łamanie: Hanna Szeliga-Czajkowska

Redaktor prowadząca: Małgorzata Zemsta

Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Zdjęcia na okładce: Shutterstock, Dariusz Jędrzejewski

Zdjęcia wewnątrz: Dariusz Jędrzejewski, Shutterstock, Wikipedia

Copyright for the edition branded by National Geographic

© 2013 National Geographic Society. All rights reserved

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

Text © 2013 by Dariusz Jędrzejewski

ISBN 978-83-7596-440-0

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.