Wydawnictwo G+J RBA

Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa

Licencjobiorca National Geographic Society

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

www.national-geographic.pl

www.gjksiazki.pl

Tekst i zdjęcia © 2012 Marek Kamiński

Redakcja: Katarzyna Szczypka

Korekta: erte

Koordynacja prac: Katarzyna Cyranka

Projekt graficzny, skład i łamanie: studio graficzne aorta / www.aorta.com.pl

Mapa: Joanna Kopka

Redaktor prowadząca: Małgorzata Zemsta

Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Zdjęcia na okładce: archiwum Fundacji Marka Kamińskiego

Zdjęcia wewnątrz: archiwum Fundacji Marka Kamińskiego

Copyright for Polish edition © 2012 National Geographic Society. All rights reserved.

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

ISBN: 978-83-7596-424-0

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Swoje uwagi i przemyślenia na temat książki mogą Państwo przekazać Markowi Kamińskiemu, pisząc na adres email: marekkaminski@kaminski.pl

Zapraszam na mój blog: www.marekkaminski.com

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Iść za marzeniem i znowu iść za marzeniem,

i tak zawsze aż do końca.

Joseph Conrad

Kasi,

która nadała sens podróży

i miała odwagę czekać.

Rozdział 1
ELEMENTY PODRÓŻY

Co Cię nie zabije, to Cię wzmocni.

W jaki sposób człowiek zostaje podróżnikiem? Jak to się ułożyło, że ja zostałem podróżnikiem? Kiedy sięgam w głąb pamięci i zastanawiam się, co spowodowało, że zdobyłem oba bieguny i dotarłem do wielu niedostępnych zakątków Ziemi, widzę, że złożyło się na to kilka różnych przyczyn. Po pierwsze paradoksalnie sprawił to wypadek, jakiemu uległem w dzieciństwie. Kiedy miałem pięć lat, w czasie wakacji u cioci w Helenowie pod Łodzią złamałem rękę. Znalazłem się w szpitalu w Łodzi (jak się później dowiedziałem, prawdopodobnie pracował w nim Marek Edelman, jeden z przywódców powstania w getcie warszawskim), gdzie nastawiono mi rękę i włożoną ją w gips. Ale kość nie chciała się zrosnąć, groziła mi nawet amputacja. Wielokrotnie mi tę rękę łamano i składano. W efekcie spędziłem mnóstwo czasu w sanatoriach i szpitalach, łącznie kilka lat. Dla małego dziecka takie okresy rozłąki z rodzicami, przebywanie w obcych miejscach z osobami starszymi, które – zdarzało się – straszyły mnie, że rodzice już po mnie nie wrócą i zawsze będę sam, były trudnym doświadczeniem. W pewnym sensie rzeczywiście nigdy już z rodzicami nie powróciliśmy do siebie. Jakoś trzeba było przetrwać w tak nieprzyjaznym świecie. Myślę, że to tam, w szpitalach i sanatoriach, uczyłem się radzenia sobie z samotnością, ze strachem, z nie zawsze życzliwym otoczeniem i piętrzącymi się trudnościami. Nie miałem zresztą specjalnego wyboru. Mogłem tylko się poddać: płakać, rozkleić się, zrezygnować z siebie, albo znaleźć sposób, by się w takim świecie obronić. Tym sposobem okazało się czytanie książek. W szpitalach i sanatoriach funkcjonowały biblioteki, które często odwiedzałem. Wtedy właśnie zacząłem czytać książki podróżnicze. Najpierw te dla małych dzieci, potem Aliny i Czesława Centkiewiczów, Juliusza Verne’a, Edmunda Niziurskiego i Zbigniewa Nienackiego, opisy wypraw Roberta F. Scotta, Ernesta Shackletona, a także komiksy o Tytusie, Romku i A’Tomku. Do dzisiaj pamiętam niektóre ich tytuły: Fridtjof, co z ciebie wyrośnie, książka Centkiewiczów o Fridtjöfie Nansenie, Człowiek, o którego upomniało się morze, dzieło tych samych autorów opowiadające o Roaldzie Amundsenie, zeszyt o Tytusie, Romku i A’Tomku, którzy dotarli wannolotem na biegun północny, Niewiarygodne przygody Marka Piegusa Niziurskiego czy Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic Nienackiego. Świat z książek stał się wówczas dla mnie bardziej rzeczywisty niż ten, który mnie otaczał. Razem z kapitanem Nemo podróżowałem Nautilusem, z Amundsenem szedłem na biegun północny i z Nansenem przechodziłem Grenlandię. Intensywniej żyłem w tamtym świecie niż na sanatoryjno-szpitalnej jawie. Moimi pierwszymi wyprawami już nie w wyobraźni, tylko w realnym świecie, były podróże pociągiem. Kiedy miałem sześć lat, pojechałem z tatą do Karpacza, dwa tygodnie chodziłem po górach, byłem na Śnieżce, Kopie, oglądałem Młyn Miłości. Moją pierwszą samodzielną podróżą była jazda pociągiem z Pomorza do rodziny w Łodzi. Miałem wtedy osiem lat. Pamiętam też, że w szkole podstawowej moją ulubioną zabawą było jeżdżenie autostopem do miejscowości położonych w pobliżu – czasem było to pięć kilometrów, czasem dwadzieścia pięć kilometrów, a niekiedy nawet sześćdziesiąt kilometrów. Były to pierwsze samodzielne przygody ucznia z piątej i szóstej klasy szkoły podstawowej. Ważnym etapem były dla mnie obozy harcerskie. Jeden nad Popradem o mało nie zakończył się źle – porwał mnie nurt, obijałem się o kamienie, z wielkim trudem przedostałem się na drugi brzeg. Kolejne obozy były organizowane w Starym Drawsku. Tam zdobywałem umiejętności wodniackie, pływałem kajakiem, uzyskałem kartę pływacką. Latem dużo czasu spędzałem na basenie miejskim.

W mojej rodzinie nie było żadnych podróżniczych tradycji. Tata był urzędnikiem bankowym, mama pielęgniarką. Jak mówię, nie mieli wielkich podróżniczych pasji, ale lubili czasami wybrać się za miasto na krótkie wypady. Urodziłem się w Gdańsku, mieście szczególnym w historii Polski i świata, mieście, o którym Napoleon powiedział, że w nim są klucze do historii świata. Dzieciństwo spędziłem na Pomorzu, w Szwajcarii Połczyńskiej, gdzie zewsząd otaczała mnie natura, zwłaszcza piękne bukowe lasy. Można tu było przeżywać wiele dziecięcych przygód: łowić ryby, spać w namiocie, pływać kajakami i łodziami po okolicznych jeziorach, chodzić po lodzie zimą, wędrować po parku i lasach, pływać. Mój wujek był leśniczym, mieszkał w środku lasu w leśniczówce Misiołki. Często spędzałem tam wakacje, chodziłem z wujkiem po lesie, organizowałem ognisko pod wielką tują, spotykałem sarny, jelenie, dziki, zbierałem i suszyłem grzyby, jadłem podczas wędrówki dzikie jeżyny i jagody. Kształtowało to we mnie wrażliwość na przyrodę. Może gdybym mieszkał w dużym mieście, w którym byłoby mnóstwo atrakcji i możliwości działania, nie miałbym czasu na chodzenie po lesie, myślenie, zastanawianie się nad światem…

Pamiętam też wiele trudnych sytuacji ze swojego dzieciństwa. Cóż, nie zawsze byłem poprawnym, przykładnym uczniem. Starałem się trzymać prawdy, otwarcie mówiłem, co myślę, a to nie przysparzało mi sympatii nauczycieli. Zadawałem też wiele pytań, aż w końcu zacząłem snuć pierwsze plany podróżnicze. Kiedy miałem jedenaście lat, powziąłem zamysł, by opłynąć świat jako najmłodszy człowiek w historii. Pomysły te wzięły się z książek, które starałem się przełożyć na własne życie. Dokładnie pamiętam scenariusz tej mojej wyprawy: najpierw miałem zapisać się do klubu żeglarskiego, zdobyć patent, a na końcu mojej żeglarskiej edukacji zaproponować, że wyruszę w taki rejs. Większość tych projektów nie doczekała się realizacji, ale tworzone scenariusze dawały mi poczucie, że jednak są one możliwe do urzeczywistnienia. Dorośli traktowali mnie oczywiście z pewnym lekceważeniem, mieli mnie za marzyciela i fantastę, który opowiada jakieś bajki, nie chcieli odpowiadać na moje pytania ani słuchać o planach. To nie było przyjemne, ale po doświadczeniach ze szpitali nie było też dla mnie końcem świata. Bardziej rozmawiałem o tych planach z samym sobą. Formą kontaktu ze światem stało się dla mnie pisanie listów do ludzi mieszkających w dalekich krajach. Tu również działałem według pewnego obmyślonego planu. Odbywało się to tak: dzwoniłem do ambasady danego kraju i pytałem o tytuły i adresy tamtejszych gazet. Potem wysyłałem list do redakcji wybranej gazety z prośbą o pomoc w poznaniu kogoś żyjącego w tym kraju i nawiązaniu korespondencji. Ten plan okazał się skuteczny. Pisywałem do ludzi z Kolumbii, Kanady, ZSRR, Hiszpanii, Wenezueli, Argentyny i wielu innych krajów. Ponieważ nie znałem języków, nauczyciele z liceum, a także inne osoby władające językami obcymi, tłumaczyli mi te listy. Przełamywałem w ten sposób strach przed kontaktem ze światem, a także trochę poznawałem języki. Tak jak mogłem, starałem się odkrywać świat. Nie bałem się przy tym śmieszności ani tego, że czegoś nie wiem czy nie potrafię. To ważne – wykształcić w sobie otwartość na świat, nie bać się go i zdobywać wiele różnych umiejętności. Nigdy nie wiadomo, do czego mogą się nam przydać…

Dosyć wcześnie zacząłem się w ten sposób uczyć języka angielskiego i niemieckiego, nie z myślą o podróżach, ale dla samej wiedzy. Starałem się wszystko poznawać, nie tyle dobrze się uczyć, ile dobrze nauczyć. Moim ulubionym przedmiotem był język polski, może dlatego, że uczyła mnie go pani Aniela Stopa, która była niezwykłą nauczycielką. Miała dar rozwijania wyobraźni, przedstawiania języka polskiego na tle polskiej historii i kultury i opanowała sztukę zadawania pytań tam, gdzie wszystko wydawało się oczywiste. Na pewno zaszczepiła we mnie miłość do słowa i języka. Co ciekawe, geografia nie należała do moich ulubionych przedmiotów, choć mieliśmy wspaniałego nauczyciela, Zbigniewa Mikorskiego, który potrafił z pasją opowiadać o świecie i był znakomitym fotografem. Dzięki niemu fotografowanie stało się dla mnie czymś ważnym. Uczestniczyłem w zajęciach kółka fotograficznego, na których wywoływałem zdjęcia w ciemni i eksperymentowałem z różnymi rodzajami aparatów, obiektywami, papierem czy lampą błyskową. Fotografia zafascynowała mnie jako sztuka. To po wielu latach okazało się bardzo przydatne. Nie miałem w tamtym czasie żadnego konkretnego planu zostania podróżnikiem, podążałem jedynie za własną intuicją, która podpowiadała mi, aby chwytać się wielu różnych zajęć. Chciałem poznawać świat, posługując się tym, co było pod ręką. Szczególnie bliskie stało mi się wówczas pisanie. Nawet zakwalifikowałem się do wojewódzkich eliminacji olimpiady polonistycznej, gdzie między innymi trzeba było stworzyć konspekt książki, którą chciałoby się napisać. Wszystko to otwierało moją wyobraźnię, stopniowo dawało mi coraz szersze możliwości kontaktu ze światem.

Kolejny ważny krok na mojej podróżniczej drodze zrobiłem w Szczecinie. Gdy byłem tam u rodziny, zorientowałem się, że za niewielką kwotę można popłynąć w trzydniowy rejs do Danii. Pieniądze postanowiłem zarobić, myjąc szyby samochodów na stacji benzynowej i zbierając maliny i truskawki. Na początku wakacji powiedziałem o tym moim rodzicom, którzy, nie wierząc, że okaże się to możliwe, zgodzili się na taką wyprawę pod warunkiem, że sam zdobędę potrzebne pieniądze i wyrobię sobie paszport. Krok po kroku, mając już pewne doświadczenie w tworzeniu scenariuszy działań, zacząłem wprowadzać plan w życie. Przeszedłem między innymi przez administracyjną dżunglę PRL, by wyrobić sobie paszport, do czego wymagana była notarialna zgoda rodziców oraz dowód tymczasowy (byłem przecież niepełnoletni), o którym nikt w urzędzie nie słyszał. Nadszedł sierpień, miałem paszport i pieniądze – rejs okazał się możliwy! Rodzice nie mieli wyjścia, musieli zaakceptować wyprawę syna. Statek Gliwice 2 płynął do Aalborga. Taki rejs dla czternastolatka był niemal jak wyprawa w kosmos. Płynąłem statkiem, na którym nawet w nocy mogłem wchodzić na mostek. Obserwowałem ruch statków w Wielkim Bełcie, poznawałem życie marynarzy, oficerów, nawigatorów i mechaników, bo schodziłem też do maszynowni. To było całkiem inne życie niż to na lądzie. Kiedy wróciłem, nic już nie było takie samo. Dotknąłem innego świata.

Rok później, w wieku piętnastu lat, wyruszyłem w o wiele dłuższy rejs – do Maroka. Trwał miesiąc. Statkiem Górnik płynęliśmy przez kanał La Manche, Zatokę Biskajską, Ocean Atlantycki. To, co znałem dotąd jedynie z czytanych przeze mnie od dzieciństwa książek, nawet wieloryby, nawet delfiny płynące przed dziobem, stawało się rzeczywistością. Całe dnie spędzałem na mostku, rozmawiając z kapitanem i oficerami. Ruch statków na oceanie jest niewielki, dlatego marynarze oddawali mi ster nieraz na długie godziny. Spędzałem także wiele czasu w czeluściach maszynowni, ale bardziej podobał mi się mostek. Czułem się prawie członkiem załogi. Lubiłem spędzać noce na mostku, obserwując fale. Raz na Zatoce Biskajskiej zerwał się okrutny sztorm, fale przepływały przez statek, jakby był kajakiem. Ten sam sztorm przeszedł przez rejon, gdzie akurat odbywały się regaty Fastnet. Wiele jachtów zatonęło i zginęło wielu żeglarzy. Siedząc w kabinie radiooficera, słuchałem informacji o prowadzonej akcji ratowniczej. Słyszałem pełne emocji komunikaty o zatopionych jachtach, o tym, kto spieszy na pomoc. Była to niezwykle ważna dla mnie lekcja, że natura jest tak potężna. Regaty Fastnet odbywają się przecież blisko lądu, mają długoletnią tradycję, są żeglarskim świętem, a w jednej chwili zamieniły się w tragedię. Raz na zawsze odebrałem naukę, że z naturą nie można igrać. Potem był niesamowity pobyt w samym Maroku, gdzie spędziliśmy trochę czasu, bo statek był dość długo rozładowywany. Zaprzyjaźniłem się z Arabami, którzy prowadzili w okolicach portu kafejki czy sklepy i odwiedzali Górnika. Świat arabski przestał być dla mnie jakąś egzotyczną krainą, stał się kolejnym zdobytym doświadczeniem. Przez wszystkie późniejsze lata nauki w liceum chciałem zostać marynarzem. Ale kiedy już wracałem do Gdańska z marynarzami z Górnika, tłumaczyli mi oni, że jeśli chcę podróżować, nigdy nie powinienem chwytać się tego zawodu. Czas rozładunku statków jest coraz krótszy i często nie ma nawet możliwości zobaczenia portu, do którego się przybyło. Jest się też pozbawionym życia rodzinnego. Jeśli chcę podróżować i poznawać świat, powinienem zostać na przykład dziennikarzem, byle nie marynarzem. Te rady zrozumiałem po latach.

W czwartej klasie liceum nadszedł czas wyboru kierunku studiów. Kiedy przeglądałem odpowiedni informator, nie pociągało mnie, by zostać inżynierem, wojskowym, ekonomistą czy polonistą. Nie są to złe zajęcia, ale czułem, że to nie dla mnie. W końcu odkryłem filozofię i nie potrafiłem przekonać siebie, że nie chcę zostać filozofem. Nie był to wybór na zasadzie: „O, tak – chcę zostać filozofem”. Po prostu nie potrafiłem siebie przekonać, że nie chcę nim zostać. I to zdecydowało. Myślę, że filozofia to najlepsze studia, jakie mogłem wybrać. Jeżeli człowiek próbuje odpowiedzieć sobie na pytanie, po co istnieje świat, to każdy inny problem, łącznie ze zdobyciem biegunów, okazuje się tylko częścią tej zasadniczej kwestii.

W trakcie studiów odbyłem kilka ciekawych wypraw. Pierwsza zaczęła się od podróży pociągiem do Tallinna, potem promem do Helsinek i autostopem przez całą Skandynawię. Razem z Jurkiem Andrzejukiem mieliśmy bardzo mało pieniędzy na całą podróż, jedynie około stu dolarów. Pamiętam, że jedynym wydatkiem w całej Skandynawii była butelka coca-coli, którą wypiliśmy wspólnie, bo musieliśmy przejść przez cały Sztokholm na piechotę, niosąc bardzo ciężkie plecaki. Naszym kolejnym celem był Hamburg, do którego dotarliśmy przez Danię. Z Hamburga pojechaliśmy do Berlina Wschodniego, potem samolotem przelecieliśmy do Moskwy, z Moskwy samolotem do Bukaresztu, pociągiem do Sofii, autostopem do Grecji i w końcu znaleźliśmy się w Turcji. W Stambule zastanawialiśmy się nad dalszą trasą do Iraku. Wiele tirów tam jechało i kierowcy chętnie by nas zabrali. Mimo wszystko nie zdecydowaliśmy się na tak ryzykowną eskapadę. Na południu Europy widzieliśmy Saloniki, Ateny, Spartę, Termopile. Kilka nocy spaliśmy w śpiworach, rozkładając je na Agorze czy na Akropolu. Z Grecji ruszyliśmy do ówczesnej Jugosławii, a dzisiejszej Macedonii. Tam zgubiliśmy się z Jurkiem i odnaleźliśmy dopiero po dwóch tygodniach w Sofii. Ja zaliczyłem jeszcze Chorwację, Czarnogórę i Albanię. Poznałem kraj, który wkrótce miał być zniszczony przez wojnę domową. Jeszcze w Macedonii przypomniałem sobie słowa Edwarda Stachury, którym zafascynowałem się w liceum, o drodze na Jukatan. Wtedy właśnie postanowiłem, że to tam wyruszymy z Jurkiem na kolejną wyprawę: na Jukatan i do reszty Meksyku. Takie dwie podróże, do Meksyku i na Kubę, rzeczywiście udało nam się zorganizować. Spędziłem tam łącznie pół roku. Obejrzeliśmy ruiny miast Majów: Tulum, Bonampak, Yaxchilan, gdzie przypadkiem stanąłem oko w oko z dwoma jaguarami. Razem z Jurkiem płynęliśmy po rzece Usumacinta. W Bonampaku straciłem przytomność po przejściu przez dżunglę i tylko dzięki ziołom Indian wróciłem do zdrowia. Podczas tych dwóch podróży zjechaliśmy praktycznie cały Meksyk, od Tijuany po granicę z Gwatemalą i od Veracruz do Acapulco. Byliśmy też w Chiapas. W mieście Meksyk widzieliśmy dom Trockiego, Fridy Kahlo, dużo czasu spędziliśmy w Muzeum Narodowym Antropologii (Museo Nacional de Antropologia).

Meksyk wyznaczył w moim podróżowaniu kolejną cezurę. To było moje pierwsze tak pełne zetknięcie się ze światem nieeuropejskim, o którym nie miałem pojęcia i którego bogactwa się nie spodziewałem. Meksyk jest krajem trzech kultur: kultury Indian (głównie Majów i Azteków), kultury konkwistadorów i kultury współczesnego Meksyku, która jest wypadkową obu poprzednich. W takim miejscu człowiek wychodzi poza znany schemat. Spotyka się z inną kuchnią, obrzędami, rytuałami, innym sposobem myślenia o świecie. To poszerzyło moje horyzonty. Nie od razu sobie uświadamiamy, że stykając się z nową dla siebie rzeczywistością, podświadomie ją rejestrujemy i chłoniemy wszystko wokół. Na pewno wiele wyniosłem z tych doświadczeń. Podróże do Meksyku były otwarciem okna na świat, który okazał się niezwykle bogaty. Dotknięcie tej rzeczywistości zmieniło mój sposób myślenia, także na temat tego, kim jest człowiek i kim ja mogę być. Spotkałem też wtedy wielu ciekawych ludzi albo przynajmniej o nich usłyszałem. Na przykład Francuz Didier Beaufort podróżował tak, żeby mieć zawsze słońce w zenicie. Dzięki niemu zrozumiałem, że na świecie jest wiele możliwości, wiele sposobów podróżowania. Miałem wtedy dwadzieścia jeden lat. Wyprawa do Meksyku była rzuceniem się na głęboką wodę. Nasz budżet wynosił raptem sto dolarów. Pamiętam, że jeszcze na noc przed wylotem bałem się, jak sobie poradzimy. Siedzieliśmy z Jurkiem przed fontanną w Ogrodzie Saskim w Warszawie, patrzyliśmy na szemrzącą wodę i potwornie się baliśmy. Miałem poczucie, że w Europie w razie problemów zawsze można jakoś wrócić do Polski, ale z Meksyku? Musieliśmy sobie jednak jakoś poradzić w tym odległym świecie. Często spotykaliśmy się w nim z wielką życzliwością ludzi. Nie mieliśmy praktycznie pieniędzy, ale często oferowano nam obiad czy nocleg. Robili to przeważnie ludzie niezamożni, którzy jednak potrafili dzielić się tym, co mają. Wyprawa była też lekcją cierpliwości. Zdarzyło nam się tydzień czekać w jednej miejscowości na autostopową okazję, bo… nie przejechał żaden samochód. Do Palenque jechaliśmy dwa dni pociągiem w niewyobrażalnym ścisku. Przejechaliśmy też pustynię po wyboistej szutrowej drodze w pikapie, w którym szyby umocowane były jak namiot, a my siedzieliśmy dokładnie pod nimi i baliśmy się, że spadną na nas. Od oglądania miejsc, krajobrazów i muzeów ważniejsze było dla mnie odkrywanie świata, poznawanie ludzi, wchodzenie w relacje z rzeczywistością. Liczyła się przede wszystkim droga, to, co się dzieje z człowiekiem podczas takich wypraw. Nie czułem oporu przed tym, żeby stawać się jakby częścią tego świata. Nie chciałem być tylko biernym, kolekcjonującym wrażenia turystą. Zapuszczałem się w dżunglę, pomagałem miejscowym ludziom, starałem się żyć życiem Meksyku. Taki trening radzenia sobie z życiem jest bardzo potrzebny.

Wróćmy jednak do przerwanej opowieści o mojej edukacji. Studia filozoficzne wybrałem intuicyjnie, ale okazał się to niezwykle celny wybór. Zdobywałem wiedzę w czystej postaci. Zdobywałem ją bezinteresownie, bez konkretnego zastosowania. Kraina wiedzy i nauki pochłonęła mnie całkowicie. Chciałem zgłębić naukę, która ma największe sukcesy w odkrywaniu tajemnic świata, dlatego zacząłem studiować fizykę jako drugi kierunek. Chodziłem także na zajęcia na wydziałach matematyki, biologii, chemii. Studiowałem praktycznie całą dobę, z wyjątkiem godzin przeznaczonych na sen. Pierwsze zajęcia zaczynały się już o siódmej rano. To niesamowite, że miałem tyle energii. Fascynujące były zajęcia z metod matematycznych w fizyce prowadzone przez profesora Krzysztofa Maurina. Przychodzili na nie głównie profesorowie i adiunkci. Osią tego seminarium był Mały Książę Saint-Exupery’ego. Był to doskonały przykład humanistycznej perspektywy, tego, w jaki sposób można łączyć bardzo odległe od siebie dziedziny wiedzy. Miałem szczęście do nauczycieli – profesorów Klemensa Szaniawskiego, Mariana Przełęckiego, Barbary Stanosz, Bogusława Wolniewicza, Mieczysława Omyły, Andrzeja Wiercińskiego. Ci ludzie swoją postawą wpływali na swoich studentów. Gdyby nauczyciele ci robili to bez pasji, jedynie dla zarobku, my, studenci, od razu byśmy to wyczuli. Ale oni oddali samych siebie prawdzie, nauce, poznawaniu świata. W czasach komunizmu byli świeżym źródłem rzetelnej wiedzy. Filozofia nauczyła mnie bardzo wiele – precyzji myślenia, metody analizy problemów. Czułem, jak mój umysł dzięki studiom filozoficznym rozwijał i przygotowywał się do rozwiązywania innych problemów.

Szczególnie zainteresowali mnie trzej filozofowie: Kurt Gödel, Alfred Tarski i Ludwig Wittgenstein. Ten ostatni fascynował mnie najbardziej. To twórca Traktatu logiczno-filozoficznego, według niektórych najważniejszej książki filozoficznej XX wieku. Ten wielki filozof po napisaniu dzieła swojego życia opuścił akademicki Londyn i wyjechał do Norwegii, gdzie zbudował chatę i pracował jako nauczyciel. Podczas I wojny światowej Wittgenstein służył w wojsku i między innymi pływał kanonierką po Wiśle. Może to on miał wpływ na moje późniejsze pomysły wypraw Wisłą? Przede wszystkim jednak Wittgenstein jako pierwszy wskazał mi kierunek na Północ.

Studiowanie filozofii było niczym bajka, ale każda bajka kiedyś się kończy. W pewnym momencie stwierdziłem, że już się nie rozwijam, że stanąłem w miejscu. Mógłbym dalej zagłębiać się w filozofię, ale chyba możliwości wydziału filozofii dla mnie się skończyły. Bardzo dużo czasu spędzałem wtedy w czytelni i pewnego dnia zrozumiałem, że jeśli tu zostanę, to w najlepszym wypadku stanę się kolejną książką na półce. Całe życie spędzę w murach uczelni i zamienię się w książkę. Poczułem, że to nie dla mnie. To za mało na życie człowieka: zamienić się w książkę. Słowa są ważne, ale wtedy okazało się, że dla mnie nie są jednak najważniejsze. Zrezygnowałem ze studiów i wróciłem na nie dopiero po dwudziestu latach, czyli w 2008 roku. Wcześniej wielokrotnie przechodziłem przez warszawskie Krakowskie Przedmieście, ale nie zdecydowałem się wejść po raz drugi do tej samej rzeki. Na moją decyzję o rezygnacji ze studiów wpływ miało również to, że na czwartym roku rozpoczął się wyścig, kto zostanie na uczelni, komu zaproponują asystenturę. Zniknęła wiedza, została proza życia – wyścig do posad. Ja już w to nie wierzyłem. W tej czytelni wszystko się dokonało. Kiedy odchodziłem, na tablicy ogłoszeń zostawiłem kartkę z fragmentem wiersza Achmatowej, który zaczynał się od słów „Tak mnogo kamniej broszeno w mienia / czto ni odin iz nich uże nie straszen” [Tylekroć we mnie rzucano kamieniem, / że teraz ciosu czekam już bez trwogi. Samotność, przełożyła Eugenia Siemaszkiewicz]. I postanowieniem, że opłynę świat dookoła.

Moją kolejną „wyprawą” stała się zatem budowa jachtu. Zaczęło się od tego, że wspólnie z Jurkiem Andrzejukiem kupiliśmy stary kuter rybacki. Było z nim jednak wiele ambarasu, a ponieważ nie mieliśmy dostatecznie dużo pieniędzy, w końcu zrezygnowaliśmy z pomysłu przebudowania kutra. Za to w klubie żeglarskim w Pucku kupiliśmy jacht Carter 30 Dar Pucka, który przetransportowaliśmy do Górek Zachodnich pod Gdańskiem, gdzie także znajdował się klub żeglarski. Tym jachtem chcieliśmy opłynąć świat. Remontowaliśmy go w hali klubu. Pewnego dnia poproszono mnie do telefonu. Osoba po drugiej stronie telefonicznego kabla przedstawiła się jako kapitan Dubiel, opiekun polskich żeglarzy. Dubiel zaprosił mnie na rozmowę do siedziby Służby Bezpieczeństwa w Gdańsku przy ulicy Okopowej. Odpowiedziałem, że nigdzie nie przyjdę i że jeśli chce ze mną porozmawiać, to niech on przyjdzie do klubu. Dubiel dzwonił potem jeszcze wiele razy, strasząc, że nasz jacht nigdy nie wypłynie z Polski. Niedługo po jego telefonie kazano nam usunąć jacht z hali klubu. Na szczęście obok był pusty plac, na którym sami zbudowaliśmy drewniany minihangar.

Remontowanie jachtu nie było łatwym zajęciem dla do niedawna filozofa. To była ciężka fizyczna praca: malowanie, szlifowanie, prace stolarskie, ciesielskie. Na początku mieszkaliśmy w namiocie obok naszego minihangaru, potem w drewnianym domku. Po moich latach studenckich było to bardzo odświeżające. Prowadziliśmy życie pustelników. Jedliśmy skromnie, aby się wykąpać, jeździliśmy do akademików w Gdańsku. Zaprzyjaźniliśmy się wtedy z Jaśkiem Sitniewskim, alpinistą i himalaistą z trójmiejskiego klubu wspinaczkowego. To był początek mojej drogi polarnej.

Jacht, który nazwaliśmy Władimir Wysocki, udało się w końcu wyremontować, tak że był gotowy do wypłynięcia w rejs. Chcieliśmy dopłynąć do Morza Śródziemnego. Mieliśmy wszystkie potrzebne dokumenty, certyfikaty, rejs był oficjalnie zgłoszony, a ponieważ miałem patent sternika jachtowego, mogłem być kapitanem Wysockiego. Kiedy jednak zwodowaliśmy nasz jacht, nagle pojawił się kapitan Dubiel i ekipa z dźwigiem. Nie było żadnej dyskusji. Wpadłem jeszcze na pomysł, by nocą przetransportować jacht do Kostrzyna nad Odrą, ale i tam nie wypuszczono mnie z rzecznego portu na granicy. W każdym porcie był taki opiekun z SB i pewnie Dubiel wydał zakaz. To była klęska. Trzyletnia praca poszła na marne, nie można było nigdzie popłynąć. Wróciłem do Gdańska z jachtem, zostawiłem go, a sam pojechałem do Niemiec, ponieważ tam stosunkowo najłatwiej było wtedy dostać wizę. Trafiłem do Hamburga, gdzie od paru miesięcy był już Jurek. Znałem dość dobrze język niemiecki, bo na studiach mieliśmy na lektoracie języka niemieckiego wspaniałą i zaangażowaną nauczycielkę, panią Lehman, od razu zapisałem się więc na zajęcia w Instytucie Goethego. W dzień pracowałem, potem szedłem na wykłady. Złożyłem też papiery na filozofię na Uniwersytecie Hamburskim i od października studiowałem (a przyjechałem w maju). Była to kolejna ciekawa przygoda. Jako student miałem zezwolenie na pracę. Chwytałem się różnych zajęć. Byłem taksówkarzem, rozwoziłem pizzę, pracowałem jako kurier, zmywałem naczynia, kierowałem dwudziestotonową wywrotką z piaskiem. Zdarzały mi się też poważniejsze prace, jeździłem na przykład na targi handlowe. To była niezwykła szkoła biznesu: różne prace, różne firmy, różne struktury logistyczne, marketingowe i finansowe. Ćwiczyłem język, poznawałem ludzi.

W końcu upłynął okres ważności mojego paszportu. W konsulacie polskim w Kolonii dostałem pieczątkę uprawniającą mnie do jednokrotnego przekroczenia granicy. Gdybym wrócił do Polski, nie mógłbym już nigdzie wyjechać. W Kolonii w konsulacie od jednej z osób stojących w kolejce usłyszałem pamiętne słowa: „Tutaj nigdy nie będziesz miał swojej ziemi pod nogami, nie będzie tu twoich spraw, zawsze będziesz obcy”. I to była prawda. W Niemczech byłem jedynie tolerowany. Zaprzyjaźnieni ze mną Niemcy namawiali mnie, żebym złożył wniosek o uznanie mnie za obywatela Niemiec, na co – jako urodzony w Gdańsku – pewnie mógłbym liczyć. Nie wchodziło to jednak w rachubę. Przypominał mi się wtedy most w Warszawie, na którym widnieje tablica pamięci Juno i Sokoła, którzy brali udział w zamachu na Franza Kutscherę. Kiedy tam biegałem, zawsze przechodził mnie dreszcz. Chociażby ze względu na tę tablicę nie mogłem wystąpić o zmianę obywatelstwa. Pracowałem i uczyłem się niczym automat, to było dla mnie najważniejsze.

Kiedy w 1989 roku w Polsce doszło do rozmów Okrągłego Stołu, od razu wróciłem do kraju. Po powrocie odkryłem, że jacht został okradziony z wyposażenia. Przeprowadziliśmy ponowny remont i sprzedaliśmy jacht w Niemczech. I to był kapitał na założenie własnej firmy. Mojej i Jurka Andrzejuka. Planowaliśmy przez pół roku pracować, a przez drugie pół podróżować. Jurek wybrał Atlantyk, ja pomyślałem o Spitsbergenie. Michał Kochańczyk, którego miałem okazję poznać, członek Trójmiejskiego Klubu Wysokogórskiego, przeszedł Spitsbergen na nartach. To mnie zainspirowało. Wszyscy wokół odradzali mi tę wyprawę, pukali się w głowę i straszyli, że nie wytrzymam i że zjedzą mnie niedźwiedzie, że nie dam sobie absolutnie rady i jako żółtodziób jestem bez szans. Ja jednak już wtedy odczuwałem Północ jako kierunek, który coraz wyraźniej mnie przyciągał. Tak jakby igła mojego kompasu zaczynała zwracać się w tamtą stronę. Jeszcze kiedy pracowaliśmy z Jurkiem nad Władimirem Wysockim, myślałem o zbudowaniu jachtu, który mógłby dotrzeć na biegun. Rozmawiałem o tym z Darkiem Boguckim, który opłynął obie Ameryki. Praca nad jachtem, Darek Bogucki, Centkiewiczowie i Wittgenstein wskazali mi drogę na Północ.

Co zatem w początkach mojej drogi ukształtowało mnie, Marka Kamińskiego, podróżnika? Myślę, że głównie książki, a poza tym ciekawość świata, otwartość na innych ludzi, na wiedzę. Formowały mnie moje zainteresowania, kontakt z naturą, żeglarstwo. Nie byłem nastawiony na pieniądze, chociaż potrafiłem zgromadzić je na projekty. Nie robiłem niczego tylko dlatego, że tak wypada, nie wierzyłem na słowo nauczycielom, rodzicom. Kiedy mówiono mi, żebym dał sobie spokój ze swoimi pomysłami, nie traciłem wiary, że świat zaprasza nas do wypróbowania wielu możliwości. Krok po kroku zdobywałem umiejętności. Miałem w sobie głód wiedzy. To wszystko nadało mojemu życiu kierunek. Jeden z uczestników wyprawy Scotta na biegun południowy powiedział, że warto wędrować przez lodowe przestrzenie, jeżeli jedyne, czego pragniesz w nagrodę, to zwykłe jajo pingwina. Ważne jest podążanie za prawdą, a nie pożądanie rzeczy materialnych, bo wtedy możemy ich nie zdobyć. Warto zabiegać o sprawy dla nich samych, nie dla zysku, sławy, nagród. Z pewnością pomogło mi to, że nie spotykałem się z presją, byłem wychowywany bez prób indoktrynacji czy decydowania za mnie. Rodzice nie mówili mi, kim mam zostać. Dorośli dawali mi rady, ale miałem dużą swobodę w podejmowaniu decyzji. Wielu moich rówieśników takiej swobody nie miało. Pod koniec tego pierwszego etapu mojej drogi, dzięki spotkaniu ze środowiskiem wspinaczy górskich, z Darkiem Boguckim, skończyło się moje podróżnicze dzieciństwo. Dalsza droga prowadziła właśnie tam – na Północ.

22.01.88

Poczekalnia, zimno, jest czas, więc patrzę i myślę cichutko. Co robić? Zmienia się wszystko i ja też. Dlatego próbuję wrócić do tej chwili, do tego, co się teraz dzieje ze mną, do „Władimira”. Wiem, że to jest po prostu piękne, tylko jestem tak piekielnie wyczerpany, że nie potrafię się cieszyć. Może kiedyś. Jest w budowie jachtu taka chwila, kiedy już nie ma żadnych racji dla następnego kroku, a zmęczenie zmyło z ciebie wszelkie marzenia. I nie wiesz, czy spadasz, czy właśnie zerwałeś się do lotu. Tak, tak, to przykre, że nie mogę odróżnić: lecę czy spadam. Na tym etapie są tylko dwa znaki: Tak i Nie. I nie mają dla mnie znaczenia żadne podróże, ani cała przyszłość. Mówię „tak”, robię jacht, ale przysięgam, że nie wiem dlaczego. Racje, które mógłbym podać, to za mało. Nie wytrzymują próby. Myślę, że tak jest ze wszystkim. W końcu w życiu nadchodzi taki moment, kiedy jedyną racją, całym usprawiedliwieniem i wytłumaczeniem dla tego, żeby żyć dalej, jest słowo „tak”. Nic więcej, nic mniej. I to mnie przeraża. A innych? Myślę o dwóch rzeczach: samotnie dookoła świata, Przejście Północne i Biegun. Myślę, że się uda. Budowa pewnych struktur, ot tak. Większość słów maskuje tylko naszą niewiedzę. Rozum ma tylko dwa słowa: „tak” i „nie”, reszta to sprawa estetyki. Chcąc być konsekwentnym i uczciwym, każdą argumentację powinniśmy kończyć: bo to jest ładne, bo tak jest pięknie. I tak ze wszystkim. Aha, właśnie Kółko i Biegun to dwie struktury, ładne nieprawdaż? Więc dlatego.

24.01.88 GDAŃSK

Spokój, jaki przychodzi z wiarą, że to, co się robi, to coś najnormalniejszego. Opracować przed wyprawą specjalny trening fizyczny i psychiczny. Metoda: każdy problem, jaki można sobie wyobrazić, że się Tam przytrafi, rozwiązać przynajmniej na trzy sposoby. Dotychczasowe ekspedycje powinienem znać na pamięć. Każde doświadczenie, każda sytuacja, dokładna analiza.

Dyscyplina, dyscyplina i jeszcze raz dyscyplina. Powoli trzeba się całkowicie przebudować, szczegół po szczególe. Dotrzeć na biegun północny jak Nansen. Wmrozić się w pak lodowy jachtem i dryfować, jak daleko się da. Potem zabrać na sanki żywność, paliwo i dojść. To może trwać trzy lata. Coraz wyraźniej widzę, że muszę zrezygnować z wielu rzeczy. Jest cel i szczegóły, które do niego prowadzą. Na nic więcej nie mam czasu ani ochoty. Wypadłem już z torów. Już nie będę żył tamtym życiem. Już nigdy. Nie mam na to czasu. To dobrze czy źle? Żeby tylko ten Biegun. Krok po kroku. Wszędzie tam, gdzie są ludzie, mieszka też zawiść i rozmaite głupie gry. Więc z daleka od tego. Mijam codziennie wiele osób. I żadnej z nich nie rozumiem. Rzeczy do zrobienia: Antarktyda, Morze Rossa, Ziemia Franciszka Józefa. Żywność, sprzęt, droga.

26.01.88 GDAŃSK

„Na ten chłód”

Na ten chłód, na ten ziąb Co tak goni nas gdzieś?

Co tak ciągnie wciąż dalej i w głąb?

Trzeba ruszać, pal sześć!

Na ten chłód, na ten ziąb…

Dziwna rzecz, dziwna rzecz…

Od topoli i brzóz

Odchodzimy na Północ, hen precz.

Czy tam cieplej, gdzie mróz?

Dziwna rzecz, dziwna rzecz.

Ciepły mieliśmy kąt,

Lecz ruszyliśmy w świat.

Pewno jakiś w nas samych tkwi błąd?

Bo tak zawsze – pod wiatr,

Bo tak zawsze – pod prąd.

Do powrotu wtem głos Nas namawia ten sam,

Co na oślep gnać w dal kazał nam.

Gdzie ów szczęsny jest los?

Może tu? Może tam?

Włodzimierz Wysocki (przeł. Ziemowit Fedecki)

Ja to pamiętam. I wypełnię co do najmniejszego słowa. Dokładnie. A wczoraj był 25 stycznia.

27.01.88 GDAŃSK

Ciągle tylko buda, nora i bar mleczny. Całe szczęście, że jest takie zdanie: są żyjący i są zmarli, a także ci, którzy wypływają na morze.

11.02.88 GDAŃSK

Kobieta potrzebuje ciepła, poczucia bezpieczeństwa, domu – a skąd ty to wszystko wytrzaśniesz? Odpowiedź na to proste pytanie jasno i bez wątpliwości pokazuje mi, że zawsze będę sam. Mogę się tylko roześmiać, jakie to proste. Choćbym nie wiem jak szukał i próbował ze wszystkich sił. Zawsze będę sam. Przestać o tym myśleć. Ci, którzy stoją w miejscu. Inni drepczący w kółko. Ależ oczywiście, to tylko drogowskazy. A może aż. Nie wiem co, ale z niektórymi ludźmi jest coś nie tak. Dom, gdzie się urodzili, szkoła, do której chodzili, praca czekająca tuż za rogiem. I to ma być życie. Chodzi o moment, w którym człowiek na wszystko się zgadza i ustala cenę. Na przykład: spokój. I proszę bardzo: jest zadowolony. Tylko spokój. Cicho, cicho, cicho sza. A potem mówią cicho i nawet dużych liter się boją. A co dopiero wielkich słów.

19.02.88 KRAKÓW

Znowu chwila i nic się nie dzieje. Ale to tylko chwileczka, bo już czekają całe góry spraw. Przeszedłem przez wiele takich gór. Ważna jest organizacja. Sprawność i wytrenowanie umysłu i ciała. Ciągle w pogotowiu. Nieraz zastanawiam się nad człowiekiem, który nie umie marzyć. Albo o tym zapomniał. Zamiast myśleć, włóczy się po śmietnikach. Wierzy słowom, których nie rozumie, schematom, których konsekwencji do końca nie widzi, przesądom branym za paradygmaty. Straszne to życie, ale przecież normalne. Ot, najzwyklejsze w świecie. Patrzę na innych i nieraz wydają mi się tacy wiotcy. Poddają swoje życie, bez żadnej próby. Nie wiadomo, dlaczego tak się dzieje, i nie wiadomo, co może im pomóc. Dlaczego w taki sposób marnują swoje życie? Może dlatego, że się boją. Strach przenika każdą myśl, która jest inna, i nie pozwala zacząć iść nową drogą. Bo może być trudno i niewygodnie.

07.03.88 WARSZAWA

Rano o 6:00 pobudka, Gdańsk, pięknie. Niebo, świeżość poranka, opary mgły i tramwaje, budzące świat do pracy. Pieszo przez Stare Miasto, Długa, kamieniczki, uliczki, stuk kroków i odbijające się w zaułkach echo. Piękne to wszystko, piękne. Coraz lepiej wiem, co robię, ile to waży. Coraz bardziej jestem świadomy, że życie warto przeżyć naprawdę. Ale to tylko etap. Po prostu czas zbierać się w drogę i iść dalej.

29.07.88 HAMBURG

Od dwóch miesięcy jestem w tym mieście. Czasami jest ciężko, czasami mniej. Wszystko tu obce i ciężkie. Powietrze też. Nieraz pracuję nad Elbą i pływają tam statki, jeden za drugim jak tramwaje. Raz udało mi się zobaczyć polski, z Gdańska. Tylko praca mi już potem nie szła. I martwiłem się, ale nie pamiętam czym. Chwila, kiedy metro zbliża się do Altony i powoli, powoli staje, odbiła się we mnie już tyle razy. Coś już we mnie ją odbiło tyle razy. Tak będzie już do końca? Ta chwila to znamię, to tatuaż, na całe życie będę pamiętał Hamburg-Altonę. A przecież to tylko stacja, gdzie zmieniam pociąg. Jest ciężko. Nie ma czym oddychać. Świat wydaje się ciepły i brudny. Przeżyjesz, pod warunkiem że zapomnisz o marzeniach. Tak to wygląda. Doszedłem do miejsca, gdzie trzeba jeść kamienie, żeby móc spojrzeć w lustro. Żeby czuć się człowiekiem. Ale to nie tak prosto, trzeba jeszcze ich szukać. A wokół puste zabawki. Muszę uważać i szukać kamieni. Póki jeszcze są. Póki jeszcze mam zdrowe zęby i dwadzieścia cztery lata na karku.

26.03.89 HAMBURG

Mimo wszystko trzeba wierzyć w bajki. Żarty się skończyły, mój świat coraz bardziej oddala się od rzeczywistości, ale trzeba iść dalej. W następny dzień, miesiąc i rok. Coraz mniej nadziei, że się uda, ale to przestaje mieć znaczenie. Rzecz w tym, żeby się nie cofnąć nawet na pół kroku. Podnieść się i iść dalej. Nawet to, czy się żyje czy też nie, tak naprawdę nie jest już takie ważne. Trzeba iść aż do miejsca, gdzie się upada, po to, aby już nigdy nie wstać. Z niczego, w co się wierzy, nie wolno zrezygnować. Bo to jest inna śmierć. Napełniony jestem aż po samo gardło. Były urodziny, są święta. Jest kontener i materac, na którym śpię. Ale teraz jest ciemno. Boże jak ciemno! A czego się nie dotknę, ma sto masek, tysiąc podszewek, poprzebierane jest i poprzestawiane. Do najmniejszego słowa doczepione tyle sznurków, każde słowo skacze mi przed oczami i raz po raz uderza w twarz. Piszę to dla siebie, żeby było lżej. Wierzyć się nie chce w to kulenie i czołganie: jeszcze raz wstać, oberwać, wstać, oberwać. Dawniej kontury były ostre, można było dotknąć ich ręką. Do Bieguna było niedaleko. Teraz dotyka zło, bucior na krtani, przyparcie do muru. Jest las, do którego nikt nie chodzi. Gdy zawieje mocniej wiatr, wisielcy spadają jak zeschłe liście pod nogi. Mówię sobie, spokojnie, szedłem cały czas wedle znaków, powtarzałem moje zaklęcia, których mnie nauczono. Więc nie rozpaczam, pytam tylko, jak to możliwe. Przecież tak chciałem zobaczyć… Prawdę? Tak bardzo chciałem.

Marku, musisz zapomnieć, odejść stąd. Po prostu zostaw to wszystko i idź. Przecież gdzieś musi być słońce. Jutro się poskładam, przykręcę głowę, ręce, nogi i pomaszeruję. Tylko rzygać się chce, bo jestem pełny, aż się wylewa te dwadzieścia pięć lat.

Rozdział 2
SPITSBERGEN I GRENLANDIA: SZKOŁA PODSTAWOWA POLARNICTWA

Odwaga nie polega na nieodczuwaniu strachu,
lecz na uznaniu, że coś jest ważniejsze niż lęk.

Początkowo myślałem, żeby jechać na Grenlandię, ale Duńczycy nie wpuszczali tam w owym czasie Polaków ze względu na nasze członkostwo w Układzie Warszawskim. Za to norweski Spitsbergen jest poniekąd umiędzynarodowiony. A ponadto fascynowała mnie jego nazwa. Już wtedy miałem wypracowaną metodę przygotowywania wypraw. Zaczynałem zawsze od rozmów z ludźmi, którzy już byli tam, dokąd ja dopiero się wybierałem. Pytałem ich, jakie pojawiają się tam problemy i jak je rozwiązać. W przypadku mojej pierwszej podróży na Północ było tak samo. Wielką życzliwość okazali mi wtedy Krzysztof Makowski, kierownik polskiej stacji naukowej na Spitsbergenie, Jacek Jezierski, oceanograf, i Michał Kochańczyk, który pożyczył mi narty, sanki i trochę sprzętu. Wszystkie drogi prowadziły jednak do Wojtka Moskala. Każdy, kogo pytałem o Spitsbergen, mówił o Moskalu. Wojtek był polarnym guru, profesorem polarnictwa. Nie miałem za dużo pieniędzy na tę wyprawę. Pociągiem dotarłem do Warszawy, a stamtąd samolotem przeleciałem do Murmańska. Dalej planowałem podróżować autostopem, ponieważ nie stać mnie było na bilet lotniczy do Norwegii. Nie wiedziałem, jak złapać autostopową okazję, zdecydowałem więc, że pójdę po prostu do hotelu i poszukam jakichś Norwegów. I rzeczywiście udało mi się spotkać grupę, która akurat wybrała się na wycieczkę autokarową do Murmańska. I co najważniejsze, zgodzili się zabrać mnie ze sobą. Na granicy pojawił się jednak problem, ponieważ nie miałem fińskiej wizy. Ludzie z autobusu zaręczyli, że nie wysiądę w Finlandii, dzięki czemu puszczono nas dalej. Kiedy dotarliśmy już do Norwegii i moi towarzysze podróży dowiedzieli się, że dalej też chcę jechać autostopem, po autobusie powędrował wielki kapelusz. Cała wycieczka postanowiła złożyć się na bilet dla mnie. Razem dojechaliśmy więc do Lakselv, gdzie spędziłem jedną noc w domu Marit i jej męża, który zajmował się liczeniem łososi. A rano poleciałem do Tromsø i stamtąd do Longyearbyen, lotniska na Spitsbergenie. Tam pomógł mi pewien Szkot z brytyjskiej stacji. Przenocował mnie, zrobił przegląd ekwipunku i udzielił paru dobrych rad.

Jednak kiedy już ruszyłem do Polskiej Stacji Polarnej Hornsund, okazało się, że jestem bardzo słabo przygotowany. W dodatku rozszalała się straszna zawieja. Zgubiłem się i ledwo żywy doczołgałem się do jakiegoś opuszczonego domku. To była prawdziwa klęska niedoświadczonego podróżnika. Naprawdę bałem się, że nie przeżyję tej nocy. W domku postanowiłem się przepakować i ruszyć do Barentsburga. Zdecydowałem się iść brzegiem morza, bo było to w miarę bezpieczne. Na trasie nie potrafiłem jednak rozpalić prymusa i aby czegoś się napić, topiłem własnym ciałem wodę ze śniegu. Znałem ten sposób z książek, znów zatem książki uratowały mi życie. Zupełnie wycieńczony dotarłem do Barentsburga, do chaty radiotelegrafisty, gdzie nareszcie wypiłem gorącą herbatę. Tam dowiedziałem się, że za chwilę odlatuje helikopter do Hornsundu. Pobiegłem szybko do stołówki i na drogę wypiłem, jak pamiętam, jedenaście kompotów gruszkowych. W helikopterze dwa miejsca zajmowali Polacy – Adam Kieres i Leszek Moroz. Z nimi dotarłem do Hornsundu.

Pracownicy stacji mówili na mnie „student”. Wiele się tam nauczyłem. Samotnie wędrowałem, spałem w husie, czyli małej drewnianej chatce traperskiej, pod Gnalem. To była trudna wyprawa, bo nie umiałem chodzić w tych warunkach na nartach i w każdej chwili mogłem sturlać się do morza. Kiedy przechodziłem przez Lodowiec Hansa, zobaczyłem w oddali trzy małe ludzkie figurki. W ten sposób poznałem wreszcie Wojtka Moskala, o którym tyle słyszałem. Byli z nim jego brat Marek oraz Krzysztof Makowski. To spotkanie zadecydowało o moim dalszym życiu. Po kilku dniach, podczas długiej polarnej nocy, kiedy na dworze było wciąż jasno, w husie rozmawialiśmy z Wojtkiem o swoich planach. Okazało się, że Wojtek tak samo jak ja chce przejść Grenlandię na nartach śladami Nansena, a także dojść na biegun północny i południowy. Wydawało nam się, że to plan na całe życie, że może jak będziemy mieli sześćdziesiąt lat, dojdziemy na bieguny. Udało nam się to trochę szybciej. Wojtek był niesamowity, miał olbrzymią wiedzę o sprzęcie i zachowaniu się w polarnych warunkach. Co najmniej piętnaście lat życia poświęcił na jej zdobywanie. Przed spotkaniem z Wojtkiem Moskalem odbyłem już wyprawę z Adamem Kieresem, moim pierwszym polarnym nauczycielem, na przylądek Sorkapp. Było to niesamowite wprowadzenie w polarny świat. Adam wiedział, jak rozpalić prymus, jak okopać namiot, jaki wybrać prowiant. To była moja polarna szkoła podstawowa. Kiedy więc spotkałem Wojtka, sądziłem, że coś już wiem, coś już potrafię. Nie zdawałem sobie sprawy z tego, jak wielka była między nami różnica doświadczeń.

Na Spitsbergenie narodził się pomysł, byśmy wspólnie z Wojtkiem Moskalem przeszli najpierw Grenlandię, zanim spróbujemy sił w wyprawie na biegun. Spitsbergen okazał się dla mnie ważnym doświadczeniem, miałem poczucie, że już coś zrobiłem, że zdobyłem świadectwo ukończenia szkoły podstawowej polarnictwa. Przede wszystkim zaś wiedziałem już, że Północ jest moim światem. Jeśli Spitsbergen był szkołą podstawową, to droga przez Grenlandię z pewnością była liceum i szkołą wyższą w jednym. Grenlandia jest terenem o wiele bardziej wymagającym, pełnym niebezpiecznych szczelin, wieje tam huraganowy wiatr zwany piteraq. Wiele osób zginęło z jego powodu. A przede wszystkim do przejścia jest sześćset kilometrów.

Na Grenlandię początkowo mieliśmy iść w piątkę. Byłem najmniej doświadczony i nie miałem nic do powiedzenia w zespole. Stopniowo jednak grupa wykruszyła się do naszej dwójki: Wojtka i mnie. Byliśmy pełni obaw. Miała to być pierwsza polska próba przejścia Grenlandii. Gdyby porównać bieguny do Mount Everestu, to Grenlandię można uznać za Lhotse albo Cho Oyu. Obawialiśmy się, jak sobie poradzimy z siedemdziesięciokilogramowymi sankami na sześciuset kilometrach trasy. Wyprawa na etapie przygotowań wydawała się mimo wszystko nie aż taka trudna, ale kiedy znaleźliśmy się już na Grenlandii, ogarnął mnie prawdziwy strach. Bałem się zimna, ciężaru sanek, szczelin, przerażającego wiatru. Bałem się, że mogę już stamtąd nie wrócić. Zanim wyjechałem z Gdańska, zamknąłem wszystkie sprawy. Liczyłem się z tym, że mogę zginąć. Drogę rozpoczęliśmy w Isortoq, gdzie w domu nauczyciela czekaliśmy na poprawę pogody. Spaliśmy w szkole, w której, jak się dowiedzieliśmy, przed nami spała prawdziwa legenda himalaizmu – Reinhold Messner. Jedliśmy mięso z wieloryba (każda wioska na Grenlandii ma doroczny przywilej zabicia wieloryba). Łowiliśmy ryby w fiordzie o głębokości czterystu metrów. Haczyk piętnaście minut opadał na dno i piętnaście minut trzeba go było wyciągać. W ten sposób udało mi się złowić kilka ryb. W końcu pogoda w Isortoq się poprawiła, ostatecznie się spakowaliśmy i zaczęliśmy marsz. Warunki były bardzo ciężkie. Głęboki, półmetrowy śnieg był tak trudny do przebycia, że przechodziliśmy jedynie kilka kilometrów dziennie. Zapasów jedzenia mieliśmy na czterdzieści dni, do przejścia było aż sześćset kilometrów. W tym tempie zajęłoby nam to sześćdziesiąt dni. Na początku spotykało nas wiele złych przygód, między innymi pękł maszt namiotu. Jednak z każdym dniem stopniowo, powoli zanurzałem się w polarnym świecie. Mimo początkowych niepowodzeń, mimo strachu i zimna, to zanurzanie się dawało spokój, ulgę i oczyszczenie i człowiek był w stanie iść dalej. Znieść niewygody pomagały nam różne rytuały. Rytuały są bardzo ważne w takich warunkach; stałe godziny snu, jedzenia, przerw i marszu dają spokój i energię. Chaos, zastanawianie się, czy na przykład nadszedł już czas na posiłek, zabierały nam siłę. Nasz pierwszy rytuał w ciągu dnia polegał na tym, że Wojtek wstawał przede mną, krzątał się po namiocie i gotował wodę. Ja jak najdłużej chciałem spać i zostać w ciepłym śpiworze. W końcu Wojtek mówił: „Wrzątek”. Było to wezwanie do pobudki, wiedziałem, że wtedy muszę już wstać. Ten zwyczaj był bardzo przyjemny, możliwość wypicia gorącego napoju zaraz po wyjściu z przytulnego śpiwora była dla mnie bardzo ważna. Zabawnie brzmiało rano to hasło „Wrzątek”, zastępujące nam „Wstawaj” czy „Pobudka”. W czasie przerw w marszu, kiedy odpoczywaliśmy piętnaście lub trzydzieści minut, rozmawialiśmy o kuchni, o przygodach, o pobycie Wojtka w Australii. Już wtedy powziąłem plan przejścia pustyni w Australii. Wiele pomysłów w moim umyśle zakiełkowało właśnie na Grenlandii. Wyprawa trwała trzydzieści pięć dni. Pierwszy raz w życiu znalazłem się w sytuacji, że przez większość tak długiego czasu z nikim nie rozmawiałem. To niesamowicie wycisza, oczyszcza. Ustanawia się harmonia umysłu i ciała. Umysł zaczyna funkcjonować bez żadnych ograniczeń. Myślałem wtedy nad obleceniem świata, przejściem Bajkału zimą, Pustyni Gibsona w Australii, przepłynięciem Atlantyku. Wszystko wydawało mi się możliwe. Postanowiłem uczyć się języków – po każdej wyprawie jednego. Potem tych wypraw było tak dużo, że trudno byłoby się nauczyć tylu języków. Grenlandia była moim życiowym katharsis, oczyściłem się tam z wielu ograniczeń, maszerując przez polarną przestrzeń, powziąłem wiele zamysłów. Były także przykre zdarzenia, na przykład zatrułem się oparami z prymusa, strasznie bolał mnie brzuch, przez niemalże tydzień szedłem prawie półprzytomny. Wszystko mnie bolało, ale musiałem iść. Nie chciałem, byśmy wezwali pomocy. Skoro Wojtek szedł, to i ja musiałem. Kiedy było mi naprawdę ciężko, znalazłem sposób na poradzenie sobie z sytuacją: modliłem się rano i wieczorem, a w ciągu dnia liczyłem do tysiąca. W tych momentach, w których myślałem, że nie dam rady, pomagało mi to iść dalej. Liczenie do tysiąca, choć z pozoru mało sensowne w tych warunkach, było podobne do hinduskiej medytacji, powtarzania mantry. Nie znałem sanskrytu, więc używałem do tego liczb. Liczenie wprowadzało mnie jakby w trans, a w transie można zrobić o wiele więcej. Niesamowite, że samodzielnie wpadłem na ten pomysł. Na studiach byłem bardzo daleki od filozofii Wschodu, zajmowałem się raczej logiką, racjonalnymi problemami. Ale to liczenie działało, przynosiło pozytywny skutek, oczyszczało mnie i wzmacniało. Starałem się wspomagać samego siebie w każdy możliwy sposób. Wiele dawało mi pisanie dzienniczka z wyprawy. Dzięki zapiskom patrzyłem na to, co się dzieje, jakby z oddali, z boku. Myślałem sobie, że skoro to piszę, to ktoś będzie to czytać. Ja także, a zatem przeżyję. Podobną rolę spełniało robienie zdjęć: będę je kiedyś oglądać, a więc przeżyję. Przy ciągłym zagrożeniu życia szuka się jakichś, choćby najsłabszych, dowodów na to, że można przeżyć, jakichś małych potwierdzeń. Może brzmi to teraz dziwnie, ale na tym to polega – na znalezieniu pomostów, które wyprowadzają nas z obiektywnie beznadziejnej sytuacji i pomagają przeżyć. Pamiętam, że w połowie trasy miałem wizję, iż biorę udział w wyścigu samotników na biegun południowy. Co za absurd, myślałem. Ledwo dawałem sobie radę na Grenlandii, idąc razem z Wojtkiem, polarnym guru. A tutaj nagle pomysł, że miałbym sam wyruszyć na biegun południowy. Równie dobrze mógłbym marzyć o locie na Księżyc czy na Marsa. A jednak ta myśl stała się rzeczywistością. Trzy lata później wziąłem udział w samotnej wyprawie na biegun południowy, Solo Transantarctica. Do zmagań ze śniegiem, zimnem, pogodą i z samym sobą stanęli oprócz mnie: mój przyjaciel Norweg B0rge Ousland i Anglik Ranulph Fiennes oraz sześcioosobowa ekipa koreańska prowadzona przez Heo Young-Ho. Grenlandia to taka niezwykła przestrzeń, gdzie umysł wpada w przedziwny stan, sam nie wiem, jak to nazwać – nadświadomości, podświadomości? Faktem jest, że ta wizja stała się po kilku latach rzeczywistością.

Rytuały powtarzane każdego dnia przynosiły spokój. Obaj czytaliśmy książki, ja Kima Kiplinga, Wojtek Wyprawę Tolkiena. Potem ja także zaprzyjaźniłem się z Frodem, Samem i całą Drużyną Pierścienia. Można powiedzieć, że szedłem z nimi, a oni ze mną. Dawało mi to wiele sił. Czasu na czytanie książek nie było jednak dużo, robiło się to albo przy złej pogodzie i tak zwanym kiblu, albo w czasie posiłków w namiocie rano i wieczorem (piętnaście minut). Bywało tak, że po przeczytaniu dosłownie paru stron można było przez cały dzień o nich rozmyślać. Przez pryzmat Tolkiena czytałem swoje życie i świat. Niesamowitym rytuałem było też jedzenie czekolady. Nie jadam słodyczy, ale w tamtych warunkach czekolada smakowała jak rajski rarytas. Miała niezwykły smak, niepodobny do tego zwyczajnego. Było to wręcz przeżycie duchowe. W tych ekstremalnych warunkach jedzenie nabrało innego wymiaru. Na co dzień nie odczuwamy w taki sposób smaku potraw. Przelatują przez nas, wchłaniamy je i tyle. Tam doceniałem każdy kęs pożywienia, które stawało się dla nas ucztą. Wszystko było bardzo smaczne, co nie zmienia faktu, że z powodu braku doświadczenia przygotowaliśmy sobie nie dość energetyczne posiłki. Dostarczaliśmy organizmowi jedynie dwa tysiące kilokalorii, a powinniśmy co najmniej sześć tysięcy. Byliśmy przez to osłabieni i nie mogliśmy dać z siebie wszystkiego. Początkowe trudności skończyły się, kiedy na dobre zanurzyliśmy się w tej krainie. Wtedy dosłownie płynęliśmy przez Grenlandię. Lekcja z tej wyprawy jest taka, że warto czasami spalić za sobą wszystkie mosty, pozbyć się swoich lęków. Mimo że coś wydaje się niemożliwe i racjonalnie nie mamy żadnych szans na osiągnięcie wyznaczonego celu, warto dać się poprowadzić intuicji. Wytrenowane ciało i umysł, dobry sprzęt, a przede wszystkim dobre przygotowania pozwoliły nam przejść ten skrajnie nieprzyjazny teren. Kiedy teraz wspominam tamten czas i trzeźwo oceniam nasze szanse, wydaje mi się, że powinniśmy z Wojtkiem zawrócić po paru dniach. Wiele dało nam studiowanie historii innych wypraw, zwłaszcza Nansena, który jako pierwszy przeszedł Grenlandię właśnie dzięki temu, że spalił za sobą mosty. Wszystkie wcześniejsze wyprawy zaczynały trasę od zamieszkanego wybrzeża, na którym znajdowały się ludzkie osady. Uczestnicy tych wypraw poddawali się, bo wiedzieli, że mają dokąd wrócić. Nansen zrobił odwrotnie, zaczął od pustego, niegościnnego wybrzeża, by móc jedynie iść naprzód. Nie miał dokąd zawrócić. Wszystko zależy od stanu umysłu. Wyprawy nie opierają się tylko na doskonałym sprzęcie. Trzeba wierzyć, że można przezwyciężyć najgorsze warunki. Nigdy nie wolno tracić nadziei. Do samego końca trzeba też być czujnym. Raz omal nie wpadłem do szczeliny, jedynie pomoc Wojtka uratowała mi życie. Innym razem Wojtek był w kłopotach – sanki obróciły się wokoło niego kilka razy i Wojtuś wyglądał jak baleron. Kiedy doszliśmy do Point 660, było w nas wiele radości, ale i zmęczenia. Po dojściu do lotniska znalazłem wannę i pamiętam, że spędziłem w niej pięć godzin, dolewając jedynie ciepłej wody i oglądając foldery turystyczne o Grenlandii. Pamiętam też, z jakim zdziwieniem patrzyliśmy na pozostawione na stołach resztki posiłków w lotniskowej restauracji, która była już zamknięta.

Grenlandia była dla mnie uniwersytetem polarnym. Dokonał się tam niezwykły proces nauki. Kiedy zaczynaliśmy drogę, moje umiejętności i wiedza były bardzo małe. Dzięki Wojtkowi nauczyłem się w trzydzieści pięć dni niemal wszystkiego, czego on uczył się przez piętnaście lat. Dostałem jak w pigułce i uważam to za prawdziwy dar od losu. Wojtek potrafił podzielić się swoim doświadczeniem. Dał mi niesamowity wzór partnerskiej i bezkonfliktowej wyprawy, gdzie nie ma miejsca na wywyższanie się, ukryte ambicje, udowadnianie, kto jest lepszy. Dzięki niemu tak starałem się później postępować na własnych wyprawach. Wiem, że Wojtek widział wcześniej, jak z powodu emocji i ambicji rozpadały się zespoły. Ludzie często całkowicie się zmieniają, gdy zaczynają funkcjonować w tak trudnych warunkach. Pamiętam, że spotkałem kiedyś w Chile trzech Anglików, w tym jednego chorego na białaczkę, którzy szli na biegun południowy. Potem pobili się na tym zdobytym biegunie, bo walczyli o zdjęcia, o to, kto komu bardziej zawdzięcza sukces. Wojtek dał mi solidny fundament, na którym mogłem budować wyprawy wolne od takich problemów.

MOSKWA 27.04.90

Lecę na Spitsbergen. W końcu w drodze. Czekam w brudnej poczekalni lotniska Szeremietiewo na samolot do Murmańska. Zmęczony i wytarzany. Teraz jest północ i mam dużo czasu. Mam ze sobą narty, sanki, prowiant i to, co potrzeba. Wczoraj w Warszawie widziałem znajomych z Instytutu Filozofii. To dobrze, że nie mam z tym nic wspólnego. Wyskoczyłem z tego pociągu, pokaleczyłem się i połamałem, ale warto było. Jeszcze jak warto. Bywają na świecie ludzie, którzy boją się nawet podnieść głowę i wstydzą powiedzieć dobre słowo. Całe lata mijają dzień po dniu, miesiąc po miesiącu i nic. Nic za nimi, nic przed nimi. Zapomnieli, co prawda, co piękno i coś, co w życiu trzeba zrobić. Bo inaczej wstyd i po co. I chodzą z niepewnością wypisaną na twarzy, bojąc się każdego swojego słowa, które się głośno wypowiada. Nie wiem, co tam będzie w Murmańsku, jak dostać się do Tromsø, a później do Longyer. A jeśli nawet wyląduję na Spitsbergenie, to jak tam będzie? Tak czy inaczej trzeba będzie iść. Nie ma alternatywy. Będzie może strach, może inne sprawy, ale w końcu najważniejsze, żeby iść. Tak jak w Meksyku, tak jak wszędzie. Może tam było inaczej, bezpieczniej. Teraz skończą się rozmyślania i paplanina. Myślę, że w końcu znalazłem. Czuję to. Tam jest Zona. Szkoda tych ludzi. Mogliby mieć piękne życie. Szkoda mnie, mógłbym przecież żyć według przepisów i być… zadowolonym. Może by wystarczyło i nie byłoby ani za mało, ani za dużo. Nie czuję tego co dawniej: oddechu. Tylko jakbym pracował właściwym narzędziem we właściwym miejscu. Kiedyś zdawało mi się, że potrafię latać, a ja po prostu robię swoje. Co mam zrobić? Co zrobić ze swoim życiem? Jeszcze mogę. Nie można wątpić ani pozwalać strachowi, żeby podchodził zbyt blisko. Reszta sama przyjdzie.

LAKSELV – TROMSØ 30.04.90

Jestem sobie w cieplutkim samolocie i dobrze mi tutaj. Przypadek, w Murmańsku byłem już niemal bez szans. Nie chcieli mnie puścić dalej. Po kłótniach z milicją, Inturistem i nie wiadomo jeszcze kim został pociąg, którym nigdzie nie można dojechać. W barze porozmawiałem z Norwegami i zabrali mnie do swojego autobusu. Nie wiadomo, skąd znaleźliśmy się na fińskiej granicy. Nie miałem żadnego pozwolenia, ale Norwegowie powiedzieli, że jadę na wyprawę do Svalbard i poręczyli za mnie, więc w końcu wbito mi wizę. Potem kiedy powiedziałem, że będę całą noc jechał autostopem, żeby złapać samolot z Tromsø na Spitsbergen, jedyny, w którym jest szansa na miejsce, co oni zrobili? Zanim połapałem się, o co chodzi, ktoś chodząc z kapeluszem po autobusie, zebrał pieniądze na bilet linii SAS, a kierowca przez radiotelefon zarezerwował miejsce. I chociaż za bardzo jestem obity, żeby się tak naprawdę ucieszyć, to chyba mimo wszystko dobrze spotkać życzliwość. Ot tak. Siostrę naszą zagubioną Życzliwość. Przespałem się w husie u Marit, a rano pojechałem na lotnisko. Jestem sobie w samolocie, dobrze mi i ciepło na duszy. Za dziesięć minut lądujemy w Tromsø. Myślę, że już nie będę chciał się wybrać do Afryki ani Południowej Ameryki, bo tam kolory strasznie hałasują. A tu tylko biały i niebieski. Można w tych dwóch kolorach zmieścić wszystko, czego mi trzeba.

HORNSUND 7.05.1990

Jestem pod Gnalem. Sam. Jest tak fajnie, że nie chce mi się nawet pisać. Przecież wszystko jest jasne.

12.05.1990

Znowu pod Gnalem w husie. Jest świetnie. Mały hus wygląda jak skrzynka po czymś tam obita papą. Wstawione malutkie okienko tak zasypane śniegiem, że światło ciut, ciut się przebija, piecyk, dwie kojki. Jesteśmy tutaj od dwóch dni z Rosjaninem Wiktorem i husujemy. Ludzie w bazie mówią: życie to nie tylko seks, i to prawda. Pod ręką broń na wszelki wypadek, sztucer i rakietnica dla każdego. Wczoraj, a raczej przedwczoraj, bo jest 1:40 w nocy, przyszliśmy tutaj. Trzeba było przejść przez lodowiec Hansa, a potem wzdłuż morza po żlebach. Żleby były strome i oblodzone, jakby się człowiek poturlał, to czekała zimna woda, -1,6°C, i głębinki, znaczy się koniec. Ale z nami były czekany, nogi i ręce, tak że jakoś się dokaczaliśmy. Dla chwiejów tutaj nie miejsce. Rozpaliliśmy w piecu, potopiło się wody, przynieśliśmy ze źródełka mineralnej, a potem nie można było zasnąć, więc dawaj gadać, żalić się, narzekać i chwalić. Dzisiaj podeszliśmy pod drugi lodowiec, namęczyliśmy się i znowu w husie: w piecu się pali, Wiktor już śpi. Hus jest często niszczony przez niedźwiedzie. Włamują się miśki, żeby sobie podjeść. Tego, co widzę, nie da się opisać. Można tylko patrzeć. Zmiana pogody: chłodny front, jutro będzie wiało i padało. W piecu huczy, popiję jeszcze herbaty. Przed oczami hałda śniegu. Ludzie tu są dobrzy i życzliwi. Widać klimat też określa świadomość. Lampa naftowa stoi niepotrzebna. Jest dzień. Polarny dzień. I kiedyś tam przyjdzie noc. Dobrze mi. Spać, życzę sobie dobrych snów. I Wiktorowi też.

GNAL 12.05.90

Jest czternasta, czyli jeszcze rano. Pogoda zła, wieje, widzialność prawie zerowa. Trzeba zbudzić Wiktora, coś zjeść i zasuwać. Cieśnina Beringa zamarza w zimie, można przejść. Buty Asolo Summit – Asolo Spa, Via Papa Luciani, 21-31020 Vidor. Royal Geographical Society, i Kensington Gore, London SW7 2AR. Grenlandia – Kulusuk, Helgi Jonsson Air Taxi, Reykjavik.

LONGYEARBYEN-TROMSØ 2.06.1990

I znowu samolot, znowu lecę do Tromsø. Życiem się ciesz, dopóki jeszcze jest. I to jest prawda, cieszę się życiem, już z lekką obawą, co tam będzie w tej dżungli wśród ludzi w Europie. W końcu trzeba wracać, już nie będzie przemarszów, sanek i złej pogody. A ja nie chcę wcale dobrej pogody i ciepła, i całego tego hałasu. Ale na szczęście jest światło tam z przodu, dlatego będę żył i cały czas naprzód. Do światła. I może kiedyś?

OSLO 4.06.90

Ksiądz Wojciech – byłem na mszy świętej, a potem chodziliśmy razem po mieście. Po południu odwiózł mnie wczoraj na autostop. Stałem z plecakiem przy katedrze Morza Północnego, takiej dużej, białej. Dalej wszystko potoczyło się szybko. Po drodze zobaczyłem Narwik i pomnik polskich marynarzy z „Groma”. Potem w Trondheim złapałem Australijczyka Richarda, który zawiózł mnie do Oslo. Wjechaliśmy na górę i było widać całe miasto u stóp. Różne tam zamki i inne oświetlone budowle. Była druga w nocy, pierwszy raz znowu spotkałem Ciemność. Czarne światło. Niezły czas przelotu, tysiąc osiemset kilometrów i tylko trzydzieści sześć godzin autostopem. Nie wiem, co będzie dalej. Na razie żyję. Jeszcze jedno: w Tromsø roślinność uboga, malutkie drzewka, śnieg, i jak jechałem, to wszystko bardzo szybko się zmieniało, na polach – coraz mniej śniegu, drzewa coraz wyższe, coraz więcej ich i potem już trawa, ptaszki świergotały. A od Trondheim to w ogóle zaczęły się tropiki – pola uprawne, no i cała ta Cywilizacja.

GRENLANDIA

24.03.1993

Miesiące treningu, biegania po lesie, kilometry, które przepłynąłem i przebiegłem. Czy trening ma naprawdę tak duże znaczenie? Myślę, że przede wszystkim psychologiczne, świadomość, że zrobiłem jak najlepiej to, co dało się zrobić, ale wszystko rozstrzygnie się tam na lodzie. Jak to będzie z ciągnięciem sanek, które ważą siedemdziesiąt kilogramów, czy dam radę przez tyle dni? Będzie zimno, dużo zimniej niż na Spitsbergenie, a sprzęt – czy się sprawdzi? Teraz już nie ma odwrotu, można tylko do przodu. Najważniejsze to zdobywać doświadczenie, cokolwiek by się miało stać.

26.03.1993

Pomału trzeba się zbierać i jechać. Brakuje mi jeszcze dużo sprzętu: buty, anorak, spodnie, polary, gogle, muszę to wszystko kupić. Program jest napięty, jak się zawali, może mi czegoś zabraknąć. Wtedy trzeba będzie myśleć, w razie czego mogę wziąć stare rzeczy ze Spitsbergenu. Czy wszystko będzie na mnie pasować? Buty i anorak są najważniejsze. Piątek, ostatnie godziny w pracy i dopiero o piątej wychodzę. Mam jeszcze godzinę lub dwie i muszę załatwić mnóstwo sprzętu. Nigdzie nie ma dobrych polarów ani bielizny. Za piętnaście szósta wpadam do sklepu sportowego: nie ma wyjścia, trzeba kupować, co jest. Bielizna słaba, bluza za duża, polar za gruby, ale biorę, jak leci. Nie mam czasu. Odbieram buty, wrzucam do samochodu i jadę do Gdyni. Po drodze nie mogę wytrzymać z niepewności, zatrzymuję się na obwodnicy i przymierzam buty. Niby są OK, chociaż do końca nie jestem pewien, zobaczymy. Ale trzeba szybciej, szybciej, bo zamkną sklep, a muszę jeszcze kupić gogle i okulary. Tam są dobre. Zdążyłem załatwić wszystko, niby na ostatnią chwilę, ale widać inaczej się nie da. Trzeba było oprócz tego normalnie pracować, a praca nielekka. Na szczęście miesiącami sprawdzałem, gdzie co jest, i wiedziałem, dokąd jechać. Pakujemy sprzęt do pulek, przymierzamy i wiążemy. Wychodzę do domu po północy, trudno jakoś zasnąć, rano pobudka o piątej. Zapomniałem jeszcze o pożegnaniu z dziewczynami, a jutro sobota.