20 najpiękniejszych polskich uzdrowisk

Człowiek wykorzystywał lecznicze właściwości źródeł mineralnych od zawsze. Już Hipokrates pisał o zbawiennym wpływie wody na ludzki organizm. W Imperium Rzymskim bogaci obywatele korzystali często z wyjazdów po zdrowie i wypoczynek do uzdrowisk. Słynne miejscowości uzdrowiskowe, takie jak Vichy, Bath, Hierapolis (Pamukkale), Baden, Spa, Acqui Terme czy Saturnia, odwiedzano już w czasach rzymskich. Spośród położonych na dzisiejszych ziemiach polskich uzdrowisk najwcześniej, bo w XIII w., pojawiły się informacje o Cieplicach Śląskich i Lądku-Zdroju. Źródła z Iwonicza znane były już około 1520 r. Pierwszy w Polsce tekst naukowy o leczeniu wodami mineralnymi napisał w 1522 r. Marcin z Miechowa. W 1555 r. podobną rozprawę opublikował dr Józef Struś, a w 1578 r. nadworny lekarz Stefana Batorego dr Wojciech Oczko wydał w Krakowie dziełko pod tytułem Cieplice, w którym po raz pierwszy podał wskazania i przeciwwskazania do leczenia uzdrowiskowego.

Korzystanie z uzdrowisk było niegdyś luksusem, na który stać było nielicznych. Z dobrodziejstw uzdrowisk korzystała szlachta, magnaci, bogaci kupcy. Popularnością od XVI w. cieszyły się ciepłe źródła położone na Dolnym Śląsku, a w szczególności w Cieplicach i Lądku-Zdroju. Jeżdżono później do Iwonicza, Szkła (dzisiejsza Ukraina) i Vysnych Ruzbachów (dzisiejsza Słowacja). Krynica jako uzdrowisko zaczęła rozwijać się w 1793 r., Busko i Ciechociek w 1836 r., Żegiestów w 1849, a Nałęczów w 1880 r.

Status i rozwój uzdrowisk zależał nie tylko od jakości wód leczniczych, ale również od pozycji odwiedzających je osób. Do najsłynniejszych przyjeżdżali królowie, książęta, pisarze, malarze i inne znane osobistości. Marysieńka Sobieska wraz z dziećmi leczyła się w Cieplicach, Fryderyk Chopin przebywał w Dusznikach, Ignacy Paderewski i Bolesław Prus bywali w Nałęczowie, w Inowrocławiu generał Władysław Sikorski, a Krynicę wybrał Jan Kiepura.

W 2. poł. XX w. polskie uzdrowiska otworzyły się dla mas, co oczywiście nie wyszło na dobre jakości oferowanych usług. Początkowo rozbudowywane, a później zaniedbywane, a nawet opuszczane i pozostawiane na pastwę losu, dzisiaj powoli wychodzą z kryzysu. Te największe i najsławniejsze, nad morzem czy w górach, takie jak Kołobrzeg, Kudowa-Zdrój czy Krynica-Zdrój są już nie tylko uzdrowiskami i dzięki temu znajdują się w czołówce najbardziej atrakcyjnych miejsc spędzania urlopu w Polsce. Sławna niegdyś Rabka-Zdrój dopiero odzyskuje formę po wieloletniej zapaści. Do oficjalnej listy dopisano nowe, między innymi Augustów, Sopot czy – całkiem niedawno – Dąbki.

Prezentujemy dwadzieścia najpiękniejszych naszym zdaniem uzdrowisk, a zarazem najbardziej atrakcyjnych i najciekawszych miejsc na spędzenie wolnych chwil. Nad morzem i nad jeziorami, w górach, a także na obszarach nizin i wyżyn środkowej Polski znajdziemy miejscowości, w których można się podleczyć i zrelaksować, a także – dzięki ich położeniu – aktywnie wypocząć.

Augustów

to największy ośrodek turystyczny północno-wschodniej Polski. Położone na skraju Puszczy Augustowskiej i Pojezierza Suwalskiego miasto od niemal stu lat jest popularnym letniskiem. W dwudziestoleciu międzywojennym było najpopularniejszą miejscowością wypoczynkową nad jeziorami w Polsce. Do dzisiaj nie straciła ona popularności, współzawodnicząc z miejscowościami Warmii i Mazur, które po II wojnie światowej znalazły się w granicach naszego kraju. Pozycję Augustowa jako kurortu i letniska ugruntowały powojenne przeboje: Augustowskie noce Marii Koterbskiej i Siedem dziewcząt z Albatrosa Janusza Laskowskiego.

Augustów założył król Zygmunt August na królewskim szlaku pomiędzy Krakowem a Wilnem – stolicami Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Przeniesienie dworu do Warszawy za panowania Zygmunta III Wazy zbliżyło Augustów do ośrodka władzy. Dawne znaczenie gospodarcze Augustowa podkreśla Rynek o wymiarach 175 x 190 m – jeden z najrozleglejszych w Polsce, niewiele ustępujący powierzchnią krakowskiemu, a większy niż warszawski czy poznański. Niegdyś było to miejsce targów i jarmarków. Dzisiaj ten miejski plac, położony w sercu Augustowa i w znacznej części zamieniony na park, to ulubione miejsce spotkań mieszkańców i turystów. Tutaj znajduje się punkt informacji turystycznej i kawiarniane ogródki. W cieniu drzew można odsapnąć na ławce przy fontannie, którą wieczorem ożywia dodatkowa efektowna iluminacja. Na honorowym miejscu wznosi się pomnik Zygmunta Augusta, któremu miasto zawdzięcza powstanie, nazwę i herb. W czasach zaborów Augustów przecięły trzy drogi: bity trakt warszawsko-petersburski (1821-1830), Zaniemeńska Kolej Żelazna (1895-1899) i ta najpiękniejsza, wodna, czyli Kanał Augustowski (1823-1839). Dwie pierwsze inwestycje pełnią do dzisiaj funkcję głównych arterii komunikacyjnych, łącząc miasto z resztą Polski. Kanał, przecięty obecnie granicą, odgrywa rolę turystycznej wizytówki Augustowa. Kiedy powstawał, łączył dorzecze Wisły z Niemnem. Ten zabytek techniki i pomnik polskiej myśli technicznej 1. poł. XIX w. wybudowano według projektu generała Ignacego Prądzyńskiego. Sto dwa kilometry kanału podzielono na odcinki osiemnastoma śluzami, dzięki którym możliwe stało się pokonanie różnicy wysokości pomiędzy jeziorami i rzekami na jego trasie. Polski odcinek o długości 80 km z czternastoma śluzami jest wciąż użytkowany i żeglowny. Należy do największych wodnych atrakcji naszego kraju. Na wycieczki kanałem wyruszają statki spacerowe, żeglarze i kajakarze. Oczywiście najwięcej emocji w trakcie rejsów po Kanale Augustowskim wzbudzają śluzowania. Atrakcyjność tych operacji wzmaga fakt, że większość śluz to zabytki techniki zachowane w niezmienionym kształcie od czasu budowy. Kanał nie jest jedyną historyczną atrakcją miasta. Z 1. poł. XIX w. zachował się budynek Starej Poczty wzniesiony według planów Henryka Marconiego. Był kiedyś jednym z elementów infrastruktury powstałej razem z otwarciem traktu do Petersburga. Z tego samego okresu pochodzi drewniany budynek nad Kanałem Augustowskim z lat 30. XIX w., zwany Dworkiem Prądzyńskiego. W rzeczywistości z projektantem budynek nie ma nic wspólnego, chociaż związany był od początku z obsługą i administracją kanału. Dzisiaj mieści się tu Muzeum Kanału prezentujące historię budowy i eksploatacji drogi wodnej. W sąsiedztwie znajduje się śluza Augustów, która łączy Zalew Netty z południową nitką kanału, omijającą jezioro Sajno i prowadzącą równolegle do meandrów rzeki w kierunku Białobrzegów. W centrum miasta przy wychodzącej z północno-wschodniego narożnika Rynku ul. 3 Maja wznosi się pseudoromański kościół zbudowany w latach 1906-1911. Świątynia dominuje nad miejską zabudową ze swoimi 50-metrowymi wieżami, charakterystycznym elementem krajobrazu Augustowa, widocznym z daleka. W kościele można zobaczyć między innymi obrazy z okresu międzywojennego namalowane przez artystów wileńskich. Na południe od kościoła przy ul. Hożej znajduje się Muzeum Ziemi Augustowskiej z niezwykle ciekawą ekspozycją prezentującą rzemiosło regionu, w tym cenione niegdyś wyroby tkackie. W rekreacyjnej części Augustowa na przesmyku pomiędzy Jeziorem Białym Augustowskim a Neckiem znajdują się: dawny dom wycieczkowy PTK z 1939 r. (dzisiaj Zajazd Turystyczny „Hetman”), zbudowany według projektu światowej sławy architekta Macieja Nowickiego, i willa Prezydenta Rzeczypospolitej z 1928 r., która świadczy o prestiżu Augustowa w okresie międzywojennym. Jest jeszcze jedno miejsce, o którym nie wolno zapomnieć – Restauracja „Albatros” z lat 60. XX w., czyli tytułowy lokal z przeboju Laskowskiego. Zresztą nie można go przegapić, gdyż znajduje się przy głównej turystycznej ulicy miasta łączącej Rynek z promenadą nad Nettą, plażami i kąpieliskami nad Neckiem.

Uzdrowisko

Augustów został wpisany na oficjalną listę polskich uzdrowisk w 1993 r. Zawdzięcza to wyróżnienie mikroklimatowi, który współtworzą olejki eteryczne, żywiczne i fitocydy wydzielane przez drzewa iglaste. Potwierdzono ich działanie bakteriobójcze oraz korzystny wpływ na drogi oddechowe; stabilizują one także ciśnienie tętnicze krwi i normalizują rytm serca. Do zabiegów leczniczych stosuje się słabo zmineralizowaną wodę fluorkową i borowinę ze złóż typu wysokiego i przejściowego. Woda mineralna jest także butelkowana i sprzedawana jako „Augustowianka”. Sanatorium „Budowlani”, które zaczęło prowadzić działalność leczniczą na długo przed uznaniem Augustowa za uzdrowisko, specjalizuje się w leczeniu chorób układu krążenia, schorzeniach reumatologicznych (także osteoporozy) i chorób narządów ruchu. Wykonuje się tu zabiegi z zakresu hydroterapii, kąpiele oraz okłady borowinowe – wszystkie wspomagane kinezyterapią. W sanatorium przeprowadza się poza tym wszystkie typowe zabiegi rehabilitacyjne, w tym krioterapię, światłolecznictwo, magnetoterapię itp. Ofertę uzdrowiska uzupełniają hotele SPA & wellness: Warszawianka, Wojciech i Amber Bay, które umożliwiają połączenie wypoczynku z regeneracją organizmu i zabiegami poprawiającymi zdrowie, samopoczucie i sylwetkę. Oczywiście ważnym czynnikiem leczenia i rehabilitacji jest ruch, a miejsca do spacerów w okolicy nie brakuje.

Wypoczynek

W administracyjnych granicach Augustowa leżą aż cztery duże jeziora i kilka mniejszych. Od północy miasto oblewają połączone ze sobą jeziora Necko, Białe Augustowskie i Studzieniczne, a od południa Sajno. Wszystkie włączone są bezpośrednio lub pośrednio w sieć wodną Kanału Augustowskiego. Szeroko rozlewa się w mieście także rzeka Netta, łącząc swe wody w rejonie portu z Kanałem Bystrym przekopanym do jeziora Sajno w celu regulacji poziomu wody w Kanale Augustowskim. Pomiędzy wodą a terenami zabudowanymi rozciągają się w granicach Augustowa jeszcze lasy, które przechodzą w zwarty kompleks Puszczy Augustowskiej. Las i woda to turystyczne bogactwo miasta umożliwiające atrakcyjne i aktywne spędzanie wolnego czasu. Miejscem spacerów, ale też początkiem dalszych wycieczek, są bulwary nad Nettą, łączące port Żeglugi Augustowskiej z brzegami Necka. Ich przedłużenie stanowią promenada i ścieżka rowerowa biegnąca wzdłuż południowego brzegu Necka. Miejskie kąpielisko nad Neckiem ma plażę, pomosty do opalania i spacerów oraz wypożyczalnię sprzętu wodnego. Największą atrakcją jest jednak 740-metrowy wyciąg do nart wodnych. Można się tu uczyć trudnej sztuki jazdy, ale też szlifować swoje umiejętności. Odbywają się tu również zawody. Nad brzegami Necka i Białego znajdują się liczne ośrodki wypoczynkowe i hotele dysponujące własnymi strzeżonymi plażami oraz przystaniami wodnymi. Od maja do końca września nad wodami unoszą się tam dziesiątki różnokolorowych żagli. Przystanie wodne oferują kursy żeglarskie i windsurfingowe. Obok żeglarstwa dużą popularnością cieszą się wycieczki kajakowe po jeziorach i – oczywiście – Kanale Augustowskim. Augustów ma wodne połączenie z wieloma rzekami wschodnich Mazur i Suwalszczyzny. Do najpiękniejszych należy włączona w bieg kanału za śluzą Sosnówek Czarna Hańcza wypływająca z jeziora Hańcza, najgłębszego akwenu śródlądowego Polski na północ od Suwałk. Szlak kajakowy Czarnej Hańczy i szlak po Kanale Augustowskim nazwano Szlakami im. Jana Pawła II na pamiątkę spływów, które w młodości odbywał kardynał Karol Wojtyła. Na południe od Augustowa Kanał Augustowski łączy się poprzez śluzę Dębowo z Biebrzą. W wodach Sajna, a właściwie w jego północnym plosie¹ nazywanym jeziorem Rospuda, znajduje ujście piękna i dzika rzeka Rospuda. W Augustowie jest wiele firm organizujących spływy kajakowe jedno – i wielodniowe, na przykład Sirocco, Necko czy Szot. W rejsy z Augustowa na Jezioro Studzieniczne wyruszają z portu statki Żeglugi Augustowskiej. Na krótsze rejsy po Necku i Jeziorze Białym zapraszają gondole motorowe. Na niepogodę można polecić Centrum Sportów i Rekreacji z zespołem krytych basenów i zapleczem rekreacyjnym złożonym z siłowni, saun i sal do fitnessu.

Uzupełnieniem wodnych atrakcji Augustowa są szlaki lądowe wytyczone drogami i duktami Puszczy Augustowskiej. To tereny wymarzone na wycieczki rowerowe. Jako trasy rowerowe można wykorzystywać szlaki piesze PTTK. Z Augustowa wychodzi aż sześć szlaków pieszych. Pierwsza wiązka trzech szlaków: żółtego, niebieskiego i zielonego, zaczyna się na stacji kolejowej Augustów Port w północnej części miasta. Druga wiązka trzech szlaków w tych samych kolorach opuszcza miasto przy Starej Poczcie. Szlaki te łączą się z innymi wytyczonymi w Puszczy Augustowskiej, pozwalając na planowanie różnych wariantów wycieczek.

Wycieczka rowerowa po północno-zachodnich rubieżach Puszczy Augustowskiej

Szlaki: żółty-czarny-zielony.

Długość trasy: 45 km.

Początek i koniec wycieczki: ul. Sportowa; Zajazd Turystyczny „Hetman”.

Opis: Wycieczka leśnymi duktami prowadzi nad położone na północ od Augustowa malownicze i czyste puszczańskie jeziora. Po drodze miejsca na odpoczynek, kąpiel i podziwianie widoków.

Przebieg trasy: zajazd „Hetman” – Jezioro Długie Augustowskie (rezerwat „Jezioro Kalejty”) – Strękowizna – Uroczysko Powstańce nad rzeką Blizną – jezioro Busznica – Danowskie (jeziora: Blizno i Blizenko, węzeł szlaków, zmiana na czarny) – jezioro Tobołowo – Serski Las – jezioro Serwy – Sucha Rzeczka (Kanał Augustowski, węzeł szlaków, zmiana na zielony) – śluza Swoboda – Jezioro Studzieniczne – Studzieniczna (sanktuarium) – jezioro Staw Wojciech – Jezioro Białe Augustowskie – Lipowiec – zajazd „Hetman”.

Z leśnych dróg i szlaków korzystają też amatorzy nordic walkingu; biura turystyczne, ośrodki i hotele organizują wycieczki połączone z zajęciami i ćwiczeniami ruchowymi, co może być doskonałym uzupełnieniem rehabilitacji czy pobytów wypoczynkowych. Sugerując się przebiegiem szlaków pieszych, wytyczono okrężne szlaki rowerowe: Rzeki Rospudy (zielony, 49,2 km), Na Powstańce (czarny, 18,9 km), Znad Jeziora Sajno (żółty, 21,4 km), Wokół Jeziora Kolno (czerwony, 25,1 km) i Wokół Jeziora Białego i Studzienicznego (niebieski, 22,7 km). Korzystając z komunikacji kolejowej czy własnego samochodu, można wyruszyć na wycieczkę pieszą lub rowerową po sąsiednich regionach, a północno-wschodni kraniec Polski to prawdziwa kopalnia turystycznych atrakcji. Z położonych nieopodal Rajgrodu czy Woźnejwsi poprowadzą chętnych szlaki nad biebrzańskie bagna lub nad jeziora Pojezierza Ełckiego. Z Płociczna (stacja kolejowa) można wyruszyć na wycieczkę po Wigierskim Parku Narodowym. Wystarczy spojrzeć na mapę, a plany wycieczek nasuną się same.

Miejsca warte odwiedzenia

Płociczno – wieś w południowej części Wigierskiego Parku Narodowego. Początkowa stacja Wigierskiej Kolejki Leśnej kursującej w wakacje codziennie na 10-kilometrowym odcinku do wsi Krusznik.

Wigry – wieś na półwyspie jeziora Wigry. Potężny barokowy kompleks poklasztorny Kamedułów, piękna panorama jeziora Wigry.

Dowspuda – wieś nad Rospudą z pozostałościami pałacu Paca: piwnicami, portykiem i narożną wieżą Bocianią. W pobliżu wsi w zakolu Rospudy znajduje się Uroczysko Święte Miejsce, obszar o potwierdzonym badaniami radiestetów i przyrządów zwiększonym promieniowaniu. Wiele osób ceni je ze względów relaksacyjnych i leczniczych. Miejsce związane z licznymi opowieściami i legendami.

Gabowe Grądy – wieś zamieszkała w znacznej części przez potomków osiadłych tu w 1867 r. rosyjskich staroobrzędowców. Zachowane przykłady typowej drewnianej architektury. Drewniana molenna (świątynia tegoż wyznania) wybudowana po I wojnie światowej.

Mikaszówka – wieś puszczańska nad Kanałem Augustowskim. Drewniany kościół św. Marii Magdaleny z dwuwieżową fasadą z 1907 r.; zachowane tradycyjne chałupy drewniane. We wsi znajduje się jedna z polskich 14 śluz zbudowana w 1828 r. Półtora kilometra dalej na wschód śluza Sosnówek oraz wieś Rygol, gdzie zbiegają się nurty rzek Czarnej Hańczy i Szlamicy oraz Kanału Augustowskiego.

Białobrzegi – wieś u zbiegu Netty i Sajownicy (odwodnienie Sajna) oraz połączonego z nimi poprzez śluzę Białobrzegi Kanału Augustowskiego. Drewniany XIX-wieczny młyn wodny, obecnie restauracja i pensjonat; z galerii młyna widok na zalew Netty u ujścia Sajownicy.

Garść informacji

Centrum Informacji Turystycznej w Augustowie

Rynek Zygmunta Augusta 44, tel. 87 643 28 83, www.augustow.eu.

Sanatorium Uzdrowiskowe „Budowlani” ul. Zdrojowa 3, tel. 87 643 28 71, www.sanatorium.augustow.pl.

Poruszanie się po Augustowie umożliwia dziesięć linii autobusowych Zakładu Komunikacji Miejskiej.

W Augustowie znajduje się stacja kolejowa oraz dworzec autobusowy. Do miasta kursują pociągi lokalne z Białegostoku oraz dalekobieżne z Warszawy i litewskiego Sestokai. Autobusy dalekobieżne docierają do Augustowa z Białegostoku, Ełku, Krakowa, Olsztyna, Warszawy i Wrocławia.

Imprezy cykliczne: Augustowski Zlot Morsów (styczeń), Augustowskie MotoNoce – Święto Motocyklistów (czerwiec), Slalom Gwiazd (początek wakacji), Mistrzostwa Polski w Pływaniu na Byle Czym (lipiec), Mistrzostwa Świata Łodzi Wytrzymałościowych „Necko Endurance” (lipiec), Augustowskie Lato Teatralne (lipiec-sierpień), Międzynarodowy Konkurs Skoków na Nartach Wodnych „Netta Cup” (sierpień).

Busko-Zdrój

leży na obszarze Ponidzia zwanego Niecką Nidziańską – w krainie położonej pomiędzy Wyżyną Krakowsko-Częstochowską a Kielecką. To obszar o urozmaiconej rzeźbie terenu, interesującej budowie oraz mający liczne bogactwa naturalne, do których należą między innymi źródła wód mineralnych. Nazwa „Busko” według niektórych pochodzi od słowa „bug”, którym Słowianie określali obszary podmokłe. Nic w tym dziwnego, ponieważ osada, a później miasto, powstała na terenach obfitujących w liczne wywierzyska źródeł solankowych. Można je obserwować w rezerwatach „Zimne Wody” i „Owczary”. Solanki z buskich źródeł wykorzystywane były do produkcji soli już w średniowieczu. Na większą skalę zaczęto je użytkować po I rozbiorze Polski. Z inicjatywy króla Stanisława Augusta zbudowana została duża warzelnia soli. Prawo do eksploatacji mieli osadzeni przez rycerza Dersława norbertanie, do których Busko należało w latach 1241-1819. W 1287 r. książę Leszek Czarny nadał mu prawa miejskie. W centrum Buska-Zdroju znajduje się rynek, dzisiaj nazywany pl. Zwycięstwa. To oaza zieleni, której w mieście i tak nie brakuje. Wokół placu i na wychodzących od niego ulicach zachowało się kilka XIX-wiecznych budynków. Kościół parafialny pw. Niepokalanego Poczęcia NMP to dawny kościół klasztorny Norbertanek. Wybudowano go w latach 1592-1621. Jest to jednonawowy kościół barokowo-klasycystyczny z barokowym wyposażeniem. Obraz w ołtarzu głównym przypisuje się Franciszkowi Smuglewiczowi. Na północ od kościoła leżą budynki dawnego klasztoru, gdzie dzisiaj mieści się Sąd Rejonowy. Nad jednym z wejść wmurowano płytę epitafijną rycerza Dersława. Nieco dalej przy ul. Bohaterów Warszawy znajduje się stary cmentarz i drewniany kościół pw. św. Leonarda z 1699 r. Zachowały się portale o gotyckiej formie „oślego grzbietu”. Strop prezbiterium pokrywa zanikająca polichromia, przedstawiająca między innymi św.

Stanisława i św. Wojciecha. W barokowym ołtarzu głównym znajduje się rzeźbiony wizerunek św. Leonarda.

Uzdrowisko

Centrum Buska z dzielnicą uzdrowiskową połączone jest malowniczą, wysadzaną szpalerami drzew promenadą – al. Mickiewicza. W jej sąsiedztwie wznosi się kilka budynków z początku XX w., na przykład willa Polonia, mieszcząca Muzeum Ziemi Buskiej, willa Dersław czy willa Bristol. Zabytkowa zabudowa uzdrowiskowa rozciąga się po wschodniej stronie parku Zdrojowego wzdłuż ul. 1 maja. Do najpiękniejszych budynków należy piękna secesyjna willa Oblęgorek zbudowana w 1903 r. Zadbany, pełen klombów i małej architektury 12-hektarowy park Zdrojowy to miejsce spotkań i spacerów nie tylko pacjentów uzdrowiska. Wśród zieleni wznoszą się zabytkowe Sanatorium „Marconi” i kaplica Zdrojowa. Kompleks zabudowań dawnych Łazienek został zaprojektowany przez Henryka Marconiego. To jeden z najpiękniejszych budynków polskich uzdrowisk. Architekt w budynku zawarł swoją fascynację architekturą klasyczną i upodobnił go do rzymskich term. Reprezentacyjny charakter budowli podkreśla arkadowy portyk z filarami ozdobionymi korynckimi kolumnami oraz kolumnowe podcienia ciągnące się wzdłuż skrzydeł budynku. Główne wejście prowadzi do pijalni ozdobionej korynckimi kolumnami, fontanną oraz posągami Orfeusza i Eurydyki. W dawnej sali balowej odbywają się najbardziej prestiżowe koncerty i imprezy artystyczne, w tym Międzynarodowy Festiwal im. Krystyny Jamroz. Zbudowana w 1884 r. kaplica Zdrojowa św. Anny to skromny budynek w stylu neogotyckim. W latach 80. XX w. do kaplicy trafiły fragmenty późnogotyckiego tryptyku z początku XVI w. pochodzące z drewnianego kościoła we wsi Chotelek.

W Busku-Zdroju występują wody lecznicze typu chlorkowo-sodowego, jodkowe, bromkowe, borowe i siarczkowe.

W terapii uzdrowiskowej wykorzystuje się też miejscową borowinę pochodzącą ze złoża typu niskiego Siwice w okolicach Buska. Naturalna woda mineralna z ujęcia Nowy Nurek jest stosowana do produkcji wody stołowej.

Początki eksploatacji solanek wiążą się z pozyskiwaniem soli. Region Buska po I rozbiorze i utracie kopalni soli w Wieliczce i Bochni został wskazany przez doradców króla Stanisława Augusta Poniatowskiego jako jedno z miejsc pozyskiwania soli. Naukowy opis solanek buskich przedstawił królowi włoski naukowiec Jan Filip Carosi w 1781 r. Trzeci rozbiór Polski spowodował zaprzestanie przemysłowej eksploatacji. Niedługo później jeden z miejscowych lekarzy rozpoczął próby leczniczego wykorzystania źródeł solanek. Początek XIX w. to czas rozkwitu uzdrowisk, w których wykorzystywano między innymi solanki. W latach 20. XIX w. do Buska, jeszcze nieuznawanego za oficjalne uzdrowisko, zaczęli napływać pierwsi pacjenci. Powstał wówczas pierwszy prowizoryczny zakład kąpielowy oraz pijalnia. Dzierżawca Buska generał Feliks Rzewuski, któremu wody pomogły w leczeniu reumatyzmu, zdecydował się wykorzystać solanki buskie na szerszą skalę. Tak miasto rozpoczęło karierę uzdrowiska. Uroczyste i oficjalne otwarcie zaprojektowanego przez Marconiego wspaniałego budynku Łazienek nastąpiło 1 czerwca 1836 r. Z roku na rok pacjentów przybywało. Pod koniec XIX w. Busko-Zdrój miało już ugruntowaną pozycję znanego europejskiego uzdrowiska.

Dzisiaj w uzdrowisku Busko-Zdrój oprócz chorób narządów ruchu i reumatycznych leczy się choroby skóry i układu krążenia. Naturalne surowce lecznicze stosuje się do kąpieli, kuracji pitnych, płukań leczniczych, inhalacji, zawijań. Zabiegi z użyciem mineralnej wody siarczkowo-siarkowo-wodorowej uzupełniają niedobory siarki w organizmie, co sprzyja leczeniu chorób gośćcowych, zapaleń stawów, więzadeł, ścięgien i kości oraz chorób skóry. Woda zmniejsza obrzęki, łagodzi bóle i poprawia ruchomość stawów. Dodatkowo wpływa na zwiększanie wydzielania hormonów i obniża poziom cholesterolu. Z kąpieli w wodach jodkowo-bromowych, kolejnego skarbu uzdrowiska, mogą korzystać pacjenci ze schorzeniami układu krążenia i wegetatywnego. Zawartość selenu wpływa korzystnie na pracę serca i układ krwionośny. Działa także przeciwnowotworowo i zwiększa siły witalne oraz odporność ludzkiego organizmu. W chorobach reumatycznych znajduje zastosowanie borowina, dzięki której następuje usuwanie szkodliwych produktów przemiany materii i regeneracja chorych tkanek. Lecznictwo uzdrowiskowe spółki Uzdrowisko „Busko-Zdrój” prowadzą, oprócz Marconiego, także sanatoria: willa Zielona, Mikołaj, Krystyna, Oblęgorek I i II oraz Szpital Dziecięcy „Górka”. W rejonie parku Zdrojowego zlokalizowane są również sanatoria: Włókniarz, Nida oraz 21. Szpital Wojskowy Uzdrowiskowo-Rehabilitacyjny. Ofertę sanatoryjną i wypoczynkową uzupełniają liczne pensjonaty i kwatery prywatne.

Wypoczynek

Busko-Zdrój leży na obszarze charakteryzującym się występowaniem gipsu i towarzyszących mu licznych zjawisk krasowych w postaci jaskiń, dolin, wąwozów i lejów. Tutaj spotkamy skały gipsowe zbudowane z ustawionych pionowo, zrośniętych kryształów gipsu, potocznie nazywanych „szklicą” lub „jaskółczymi ogonami”. Niektóre osiągają wielkość 3,5 m i należą do największych kryształów gipsu na świecie. Region może się poszczycić jedną z największych w Polsce liczbą dni słonecznych. Nasłonecznienie oraz rodzaj podłoża sprawiają, że występuje tu jedno największych w kraju zbiorowisk roślinności kserotermicznej i towarzyszącego jej świata owadów. Do cennych gatunków flory mających tutaj jedyne lub jedno z niewielu stanowisk w Polsce należą między innymi dyptam jesionolistny, szyplin jedwabisty, sierpik różnolistny, dziewięćsił popłocholistny, gęsiówka uszkowata, sesleria błotna, groszek szerokolistny, rezeda mała, stulisz miotłowy, ostnica włosowata czy len włochaty. To bogactwo przyrody chronią dwa parki krajobrazowe – Nadnidziański i Szaniecki – otaczające Busko-Zdrój od południa i północy. Osią i główną atrakcją pierwszego z nich jest meandrująca rzeka Nida płynąca w szerokiej podmokłej dolinie. Rzeką biegnie jeden z popularnych szlaków kajakowych w Polsce. Do ciekawych na jednodniowy spływ można zaliczyć odcinki z Wiślicy lub Jurkowa do Chroberza czy z Chroberza do Pińczowa. Organizatorem spływów jest oddział buski PTTK.

W Busku i jego sąsiedztwie przebiegają trzy szlaki turystyki pieszej PTTK, które można wykorzystać także podczas wycieczek rowerowych. Szlak czerwony przecina park Zdrojowy, zielony przebiega na północny wschód od miasta w rejonie wsi Zbrodzice, a niebieski na zachód od niego poprzez wieś Wełecz. Szlakiem niebieskim w jednym kierunku można dojechać do Pińczowa, natomiast w przeciwnym do rezerwatu stepowego „Skorocice”, Chotelika Czerwonego oraz Wiślicy. Zielony szlak poprowadzi nas przez Szaniecki Park Krajobrazowy do Stopnicy. Do Solca-Zdroju – drugiego, mniejszego uzdrowiska – dotrzemy szlakiem czerwonym. Właśnie w Solcu spotykają się dwa szlaki: czerwony i zielony (ze Stopnicy), umożliwiając wspaniałą wycieczkę przez Ponidzie. W sąsiedztwie wsi Siesławice w pobliżu drogi do Chotelika Zielonego 3 km od centrum uzdrowiska znajduje się rezerwat skalno-stepowy „Karabosy”, cel wypraw wielu turystów i kuracjuszy. Specjalnie dla nich w rejonie rezerwatu stworzono zagospodarowany teren rekreacyjny nadający się na piknik czy odpoczynek, z boiskami, grillem i miejscem organizacji imprez rozrywkowych.

Z Buska prowadzą ścieżki rowerowe. Pierwszą jest okrężna ścieżka do wsi Wełcz i Kameduły, druga prowadzi do ośrodka rekreacyjnego w Radzanowie, gdzie latem w dawnych wyrobiskach po eksploatacji gipsu można skorzystać z kąpieliska; znajduje się tu także zespół dworsko-parkowy z XVIII w.

W Busku-Zdroju można pójść do krytej pływalni miejskiej z basenem pływackim, rekreacyjnym, brodzikiem dla dzieci ze zjeżdżalnią i stanowiskami do hydromasażu oraz jacuzzi.

Wycieczka rowerowa przez Ponidzie

Szlaki: czerwony – zielony – droga bez szlaku.

Długość trasy: 40 km.

Początek i koniec wycieczki: park Zdrojowy; pl. Zwycięstwa (rynek).

Opis: Wycieczka prowadzi wschodnią częścią Niecki Nidziańskiej częściowo przez Szaniecki Park Krajobrazowy. Trasa urozmaicona krótkimi podjazdami na wapienne wzniesienia i zjazdami. Na trasie znajdują się Solec-Zdrój i Stopnica oraz rezerwaty: „Owczary” i „Zimne Wody”.

Przebieg trasy: park Zdrojowy – „Owczary” – Pęczelice – Skotniki – Sułkowice (punkt widokowy) – Piasek Mały

– Zborów – Solec-Zdrój (zmiana szlaku na zielony) – Włosnowice – Magierów – Szklanów (miejsce po kościele św. Zofii z X w.) – Wolica – Stopnica – Stare Prusy – Nowa Wieś

– Szczaworyż (późnorenesansowy kościół św. Jakuba Starszego) – Żerniki Górne – Zbrodzice (punkt widokowy; na asfaltowej drodze przy końcu zabudowy skręcamy w lewo i opuszczamy szlak) – Łagiewniki – Busko-Zdrój (pl. Zwycięstwa).

Miejsca warte odwiedzenia

Chotel Czerwony – wieś na południe od Buska-Zdroju. Na wapiennym wzgórzu wznosi się kościół św. Bartłomieja ufundowany w XV w. przez Jana Długosza – miniatura kolegiaty wiślickiej. Na terenie wsi trzy objęte ochroną rezerwatową gipsowe progi skalne o długościach 20, 40 i 80 m. W wychodniach zwracają uwagę charakterystyczne gipsy szklicowe tworzące kryształy w kształcie tzw. jaskółczych ogonów. Rezerwaty „Przęślin” i „Góry Wschodnie” z wychodniami gipsu i skupiskami rzadkich gatunków roślin kserotermicznych.

Chotelik Zielony – niewielka wieś pod Buskiem-Zdrojem. Na niewielkim wzniesieniu zachował się wiejski zrębowy kościół pw. św. Stanisława wybudowany w 1527 r. W kościele zachowały się fragmenty renesansowej polichromii.

Pacanów – miasteczko, w którym Koziołka Matołka można znaleźć dosłownie wszędzie. Dzięki niemu powstało tu Europejskie Centrum Bajki, którego futurystyczna siedziba przypomina babki z piasku. Odbywają się tu imprezy dla dzieci. Warto zobaczyć Muzeum Postaci Bajkowych; kościół św. Marcina z XVIII w., a w nim renesansową kaplicę z 1633 r.

Pińczów – urokliwe i pełne zabytków miasto nad Nidą. Zabytkowe zespoły sakralne: dawnego klasztoru Paulinów z kościołem św. Jana Ewangelisty z XV w. przebudowanym w XVII w. przy rynku, renesansowej kaplicy św. Anny z warsztatu Santiego Gucciego na klasztornym wzgórzu i barokowego klasztoru Franciszkanów z sanktuarium Matki Boskiej Mirowskiej. W centrum wznosi się też synagoga z przełomu XVI i XVII w. z ekspozycją Muzeum Regionalnego.

Na Wzgórzu Zamkowym znajdują się pozostałości zamku Oleśnickich i Myszkowskich. U stóp wzgórza wznosi się zespół pałacowy Wielopolskich z końca XVIII w. oraz kamienna baszta, ocalały fragment XVI-wiecznego otoczenia pińczowskiego zamku. Zachowała się też murowana kamieniczka o boniowanej elewacji z przełomu XVI i XVII w. zwana Domem na Mirowie lub Drukarnią Ariańską. Pomiędzy Pińczowem a Jędrzejowem w sezonie letnim (w weekendy od maja do września) kursuje kolejka wąskotorowa zwana Ciuchcią Express Ponidzie.

Solec-Zdrój – wieś i znane uzdrowisko w Niecce Soleckiej. Występujące tu źródła mają skład podobny do buskich. Uzdrowisko leży około 500 m od centrum wsi. Zabudowania zdroju pochodzą z okresu międzywojennego. Uzdrowisko należy w całości do prywatnych właścicieli, rodziny Daniewskich i Dzianottów, spadkobierców właścicieli sprzed II wojny światowej. Leczy się tu choroby układu nerwowego, krążenia, gościec, osteoporozę i inne.

Skorocice – wieś na południe od Buska-Zdroju, na terenie której znajduje się rezerwat stepowy „Skorocice”. Jego osią jest gipsowa dolina o długości 800 m i głębokości dochodzącej do 13 m nazywana Wąwozem Skorocickim; na dnie meandruje potok Skorocicki. Na terenie doliny występują wszystkie formy krasu gipsowego, na przykład ponor, czyli miejsce, w którym potok wpływa pod skały, a nieco dalej wypływa spod nich na powierzchnię, oraz Jaskinia Skorocicka o długości 280 m – największa gipsowa jaskinia w Polsce. W rezerwacie spotkać można rośliny stepowe charakterystyczne dla obszarów południowo-wschodniej Europy.

Stopnica – małe miasto na wapiennym wzniesieniu dobrze widoczne z daleka za sprawą gotyckiej bryły kościoła św.św. Piotra i Pawła ufundowanego w ramach pokuty przez króla Kazimierza Wielkiego. Przy kościele wznosi się XV-wieczna kaplica św. Anny. Obejrzymy tu również zachowane fragmenty zamku królewskiego, które staną się podstawą częściowej odbudowy, a także XVII-wieczny kościół poreformacki z zespołem klasztornym.

Wiślica – wieś, w której warto zobaczyć gotycką kolegiatę Narodzenia Najświętszej Marii Panny (w ołtarzu XIII-wieczna figurka nazywana „Madonną Łokietkową”, krypta z fragmentem posadzki z „płytą orantów”), pawilon archeologiczny z ekspozycją najstarszych zabytków Wiślicy oraz gotycki dom Długosza.

Garść informacji

Centrum Informacji Turystycznej w Busku-Zdroju

ul. Mickiewicza 22, tel. 41 370 10 22, www.cit.busko.pl.

Uzdrowisko „Busko-Zdrój” ul. F. Rzewuskiego 1, tel. 41 370 32 00, www.ubz.pl, www.uzdrowiskobusko.pl.

W Busku-Zdroju znajduje się stacja kolejowa linii kolejowej uruchomionej w 1953 r. Po zawieszeniu komunikacji pasażerskiej linia kolejowa jest obecnie używana tylko do przewozów towarowych; przewiduje się reaktywację połączeń pasażerskich.

Miejski Dworzec Autobusowy w Busku-Zdroju obsługuje połączenia lokalne i dalekobieżne. Busko ma połączenia bezpośrednie z Częstochową, Gdańskiem, Jasłem, Jelenią Górą, Katowicami, Kielcami, Krakowem, Krosnem, Łodzią, Radomiem, Rzeszowem, Sanokiem, Tarnowem, Warszawą, Wrocławiem, a także innymi uzdrowiskami: Kołobrzegiem, Krynicą-Zdrojem, Muszyną-Zdrojem, Rymanowem-Zdrojem i Szczawnicą.

Imprezy cykliczne: Ogólnopolski Festiwal Piosenki „Niechaj zabrzmi Bukowina” im. Wojtka Belona (maj), Międzynarodowe Buskie Spotkania z Folklorem (maj-czerwiec), Festyn Rodzinny „Truskawkowe Święto” (czerwiec), Międzynarodowy Festiwal Muzyczny im. Krystyny Jamroz (największa i najbardziej prestiżowa impreza kulturalna w Busku-Zdroju, lipiec), Dni Buska-Zdroju (sierpień).

Burda NG Polska

Sp. z o.o. Spółka Komandytowa

Licencjobiorca National Geographic Society

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst i zdjęcia © 2014 Dariusz Jędrzejewski

Redakcja: Anna Maria Thor

Korekta: erte

Okładka: www.aorta.com.pl

Projekt graficzny, skład i łamanie: Hanna Szeliga-Czajkowska

Redaktor prowadzący: Małgorzata Zemsta

Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Zdjęcie na okładce: Shutterstock

Zdjęcia wewnątrz: Dariusz Jędrzejewski, Shutterstock

Copyright for Polish edition © 2014 National Geographic Society. All rights reserved.

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

ISBN 978-83-7596-483-7

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach rzetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Od wydawcy

Z uwagi na ogromne tempo zmian radzimy przed wyjazdem osobiście sprawdzić aktualność niektórych informacji podanych w przewodniku, takich jak: daty, godziny otwarć, numery telefonów oraz ceny. Wszystkie dane zostały uważnie sprawdzone. Nie ponosimy jednak odpowiedzialności za ich zgodność z rzeczywistością i kompletność.

www.burdaksiazki.pl

www.national-geographic.pl