Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa

Licencjobiorca National Geographic Society

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 41-42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Copyright for the edition branded by National Geographic

© 2006, 2007, 2008, 2012 National Geographic Society.

All rights reserved

Copyright © 2012 by Beata Pawlikowska

Okładka: Beata Pawlikowska/Maciej Szymanowicz

Projekt graficzny, skład i łamanie: IT WORKS, Warszawa

Redaktor prowadząca: Małgorzata Zemsta

Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Tekst i rysunki: Beata Pawlikowska, www.beatapawlikowska.com,

www.facebook.com/BeataPawlikowska

Zdjęcia na okładce: Beata Pawlikowska

Zdjęcie autorki: Rafał Masłow

ISBN: 978-83-7596-413-4

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o. o.

1-5_pngRozdział 1
Wyspa tajemnic

Hawana była gorąca. Po parnym dniu zaczynała się jeszcze bardziej upalna noc, kiedy barman bez pamięci lał rum do lodowatych drinków z lisami mięty, a przez otwarte drzwi na ulicę płynęła kubańska muzyka. Pulchne niemieckie turystki zrywały z ramion żakiety i chustki, dając się porwać do tańca giętkim Kubańczykom. Kiedy przyciskali brązowe palce do ich różowych pleców, powietrze gęstniało od westchnień i milczącej zgody na wszystko, co mogłoby się wydarzyć.

Kontrabas napełniał ciemność erotycznym wezwaniem, potęgowanym przez gorączkowe marakasy i studzonym przez tęsknie rozmarzoną trąbkę. Niemki lgnęły do swoich kubańskich partnerów, zapominając, że w swojej ojczyźnie są statecznymi matkami i żonami równie jak one grubych Niemców, z którymi od czterdziestu lat piją przed telewizorem wieczorne piwo. Nieważne było to, że obejmujący je Kubańczycy nie mają przeszłości, imion i ani grosza przy duszy. Byli tak samo anonimowi jak muzyka. W taką noc wszystko było możliwe.

Po wypiciu trzeciego mojito¹, zobaczyłam, że do tańca przyłącza się słony wiatr znad morza i chudy koń zaprzężony do dorożki. Nawet kamienie w brukowanej ulicy podrygiwały pod moimi stopami, więc zerwałam się z miejsca i wpadłam w czyjeś ramiona, gotowa poddać się im w porywającym rytmie, biodro przy biodrze, policzek przy policzku, gdy nagle mój partner i ja spojrzeliśmy sobie w oczy. Świat zatrzymał się na ułamek sekundy, podczas którego czym prędzej rozłączyliśmy dłonie i odskoczyliśmy na bezpieczną odległość – ja i on, czyli pulchna Niemka o dekolcie głębokim jak Rów Mariański, w którym kołysały się dwie gołe, różowe dynie.

Skoczyłam w bok i prawie natychmiast chwycił mnie w pasie inny tancerz, o bezpiecznie kościstych rękach, w kraciastej koszuli i kapeluszu skrywającym pół twarzy. Tańczył jak szatan.

Nigdy wcześniej nie widziałam, żeby ludzie tak namiętnie oddawali się muzyce. Ani w Argentynie, gdzie po zapadnięciu zmroku w portowych barach rozbrzmiewało tango, ani w Kolumbii, gdzie od rana do wieczora królowała salsa, ani podczas plemiennych ceremonii w dżungli amazońskiej czy w Afryce, gdzie muzyka miała otwierać wrota do Swiata niewidzialnego oczom zwykłych śmiertelników.

Muzyka na Kubie jest elektrownią, do której od urodzenia jest podłączony każdy człowiek, więc gdy tylko zaczyna grać, Kubańczyk zrywa się do tańca i z każdą minutą ładuje się zapasem energii do życia.

Nagle przypomniał mi się Fidel Castro, który wczoraj wieczorem w telewizji przez cztery godziny pokazywał lodówki i wiatraki, z oburzeniem wskazując, że zużywają za dużo energii elektrycznej. Grożąc palcem przeszedł kilka kroków dalej do mniejszego wiatraka z niebieskimi skrzydłami, odwrócił się do kamery i powiedział:

– Oto jest dobry wiatrak! Energooszczędny!

Kamera przeniosła się na twarz rozradowanej Kubanki, która klaszcząc ze szczęścia w ręce powiedziała:

– To jest mój nowy wiatrak! Kupiłam go dzięki naszemu Fidelowi, ale to nie jest jedyny prezent, jaki dostaliśmy od naszego jefe el comandante, wodza, bo pierwszą rzeczą, jaką nam dał, była rewolucja i wyzwolenie Kuby!

Fidel Castro występował w telewizji prawie codziennie, opowiadając o sprawach najbliższych Kubańczykom – o imperializmie Ameryki, o terrorystach niesłusznie pozostawionych na wolności, o potknięciach wrogich rządów, a także o najnowszych garnkach ciśnieniowych do gotowania ryżu, sprowadzonych z bratniego kraju – Chin, podając przy tym szczegółowy przepis ich obsługi, w którym również zawarte było polecenie oszczędzania energii elektrycznej. Do garnka należy wsypać ryż, zalać go wodą, szczelnie zamknąć, doprowadzić do wrzenia, a następnie zgasić gaz, pozostawiając ryż w zamkniętym garnku „aż dojdzie”. Garnek kosztuje 120 peso. Miesięczna pensja Kubańczyka wynosi 240 peso. Butelka wody mineralnej kosztuje 24 peso, kilogram mięsa bez kartek – 66 peso, jedno jajko – 2 peso. Każdy Kubańczyk dostaje przydział na zakup trzech kilogramów ryżu miesięcznie, 25 deka fasoli, tyle samo oleju, odrobinę kawy i paru innych produktów w niewielkich ilościach. Wołowiny nie można kupić od kilku lat. Dzieci do roku życia dostają miesięcznie dwie butelki mleka, starsze mają przydział mleka w proszku.

Bilet na autobus miejski w Hawanie kosztuje 20 centavos, czyli mniej niż 2 polskie grosze, ale za bilet autobusowy z Hawany do odległego o cztery godziny miasta Santa Clara trzeba zapłacić ponad czterysta peso. Jak możliwe jest tu życie na co dzień? Jak Kubańczykom udaje się przeżyć do końca miesiąca? Skąd biorą siłę, radość i nadzieję? A może tu nie ma nadziei?…

Po ulicach Hawany jeżdżą stare amerykańskie samochody. Po kilku dniach uświadomiłam sobie, że wszystkie te okrągłe fordy, chevrolety i buicki z lat pięćdziesiątych to rówieśnicy kubańskiej rewolucji. Pojawiły się na wyspie jako najnowsze modele światowej motoryzacji tuż przed tym, gdy władzę na Kubie przejął rząd rewolucyjny. I razem z rewolucją zaczęły dojrzewać. I choć to brzmi nieprawdopodobnie, pięćdziesięcioletnie samochody są dziś na wyspie tak samo wiecznie młode, jak kubańska rewolucja. Wyglądają jak triumfalna, nie kończąca się parada eksponatów, które z muzeów uciekły na wolność.

Kuba to wyspa tajemnic. Nie ma tu niczego, a jednak jest wszystko. Nie ma lekarstw, ale wszyscy są zdrowi. Nie ma żywności, ale nikt nie głoduje. Nie ma pieniędzy, ale wszyscy są zamożni. Brakuje swobód obywatelskich, ale nie ma żebraków ani bezdomnych dzieci na ulicach.

Każdy obywatel dostaje w pracy darmowy obiad. Każde dziecko dostaje w szkole dwa posiłki. Każdy uczeń jest pionierem i przychodzi do szkoły w białej koszuli i czerwonej chustce na szyi. Kim chcą zostać, gdy dorosną?

– Seremos como el Ché! – odpowiadają bez wahania. – Będziemy tacy jak Che!

Che Guevara to idealny wzór do naśladowania – młody, wykształcony lekarz, który podczas podróży po Ameryce Południowej odkrywa, że Swiat jest niesprawiedliwy, więc sprzeciwia się złu i próbuje je naprawić. W dodatku jest przystojny, inteligentny, uczciwy, łagodny, współczujący i kocha swoich rodziców. Jest bardziej bohaterski od Supermana, a co najważniejsze – jest prawdziwy. Nie powstał w wyobraźni pisarza ani reżysera; naprawdę żył, walczył i pisał.

Na jednej z tylnych, zapomnianych uliczek, dokąd nigdy nie docierają turyści, znalazłam księgarnię. W małym pokoju stały ciasno stłoczone drewniane regały pełne książek, które leżały też na parapetach, stołach, krzesłach i na podłodze. Między nimi drzemała nieco zakurzona Kubanka.

Obok podręcznika o gatunkach drewna z biciem serca znalazłam kilkanaście wyblakłych numerów magazynu National Geographic – czy to nie dziwne w kraju, który od lat prowadzi wojnę z Ameryką?…

Wczoraj wieczorem w telewizji Fidel Castro opowiadał w jaki sposób „ten, no ten, jak mu tam. Bush” znowu skompromitował się przed Swiatem. Przy słynnym Maleconie, czyli bulwarze nadmorskim w Hawanie nieustannie trwa kampania antyamerykańska. Ostatnio powieszono tam jedno ze zdjęć opublikowanych w międzynarodowej prasie, a przedstawiające amerykańskich żołnierzy znęcających się nad irackimi więźniami. Domalowano na nim ogromną czarną swastykę.

Oryginalny numer magazynu National Geographic z 1930 roku, z czarno-białymi zdjęciami zimnego Tybetu na okładce, zrobił się niespodziewanie bardzo gorący. Odłożyłam go na stół i nagle zobaczyłam kompletny zestaw dzieł Che Guevary. Wzięłam do ręki pierwszy tom i otworzyłam na przypadkowej stronie. Che pisał:

„Zwyczajowym i bardzo ważnym elementem wyposażenia żołnierza jest tytoń – w postaci papierosów, cygar czy też fajki. Dym z tytoniu jest wspaniałym towarzyszem samotnego żołnierza”.

Pochwała palenia tytoniu i uzależnienia od nikotyny napisana przez lekarza, w dodatku od dzieciństwa chorego na astmę!

Nie mówiłam, że Kuba to wyspa tajemnic? Przyjechałam na Kubę po to, żeby odkryć prawdę. Jak się wkrótce potem okazało, moimi towarzyszami w tej podróży mieli być Flegmatyczny Anglik, Szalony Hiszpan i niezliczone zastępy tajnych agentów.

1-7_pngRozdział 2
Wielbłądy w Hawanie

To był potwór. Ogromny, długi, garbaty, ryczący i różowy jak landrynka. Wyłonił się zza zakrętu dysząc wielką paszczą, a potem stanął przy krawężniku, wypluwając z siebie małe ludziki. Wyglądali jak niejadalne resztki większego obiadu. Mnie też czekał ten los. Garbaty potwór zwany wielbłądem – camello – to najtańszy i największy hawański autobus miejski zrobiony z masy żelaza doczepionej do kawałka ciężarówki.

Odważnie stanęłam w tłumie udeptującym chodnik. Kubańczycy tworzyli teoretyczną kolejkę, bo każda nowa osoba rzucała w tłum sakramentalne pytanie:

– Ultimo?² Kto jest ostatni?

– Soy yo! – odpowiedziałam podnosząc rękę. – To ja!

I od razu poczułam się lepiej, bo przyjemnie jest pomyśleć, że kolejka narasta z tyłu, a nie przede mną. Tak mi się przynajmniej wydawało. Dzień był gorący, Kubańczycy nie stali sznurkiem jeden za drugim, tylko rozproszeni w nielicznych plamach cienia, zajęci lizaniem lodów lub ponadczasowym spoglądaniem w horyzont. Trzeba umieć czekać jeśli się jest Kubańczykiem. Każdy gość na Kubie szybko powinien się tej sztuki nauczyć.

Po godzinie, kiedy zaczęłam już usychać z pragnienia, a moje nogi więdły pod ciężarem plecaka ze sprzętem fotograficznym i filmowym, z którym nigdy się nie rozstaję, nagle tłum drgnął. Odszukałam oczami Kubankę w czerwonej bluzce i o twarzy pomarszczonej jak Swieżo zaorana ziemia. Rzuciła mi podekscytowane spojrzenie. Zza zakrętu wytoczył się potwór.

Z przodu miał wyszczerzoną maskę czołgopodobnej radzieckiej ciężarówki, do której doczepiono trzeszczące, nienaturalnie wygięte żelazne ciało. Konstruktor części pasażerskiej zaprojektował wnętrze dwupoziomowe, przy czym wyższy poziom występuje w części przedniej i tylnej, a pośrodku podłoga wraz z dachem drastycznie opada, przez co pojazd wygląda tak, jakby oprócz ładunku pasażerów nosił również na sobie dwa wielbłądzie garby. Dzięki temu był nieprawdopodobnie długi.

– Miramar? – zapytałam mojej znajomej Kubanki. Miramar to nazwa dzielnicy w Hawanie.

– Si, si – odpowiedziała, zaciskając w garści dwie siatki i rękę towarzyszącej jej dziewczynki.

Nagle na chodniku zrobiło się ciasno. Nikt nie wiedział w którym dokładnie miejscu zatrzyma się autobus, więc ludzie na wszelki wypadek tłoczyli się przy krawężniku, gotowi w każdej chwili przemieścić się bardziej w prawo lub w lewo. Wcześniejsze ustalanie porządku kolejki wydało mi się teraz czynnością ściśle hobbystyczną, bo kiedy nadszedł czas działania, nikt nie przejmował się kolejnością nadchodzenia, bo silniejsi i młodsi zajmowali pierwsze rzędy.

Po twarzach bił nas wiatr zmieszany ze spalinami przejeżdżających samochodów, a różowy gigant pędził po ostatniej prostej, powodując gęstnienie łokci, kolan, głów i oddechów oczekujących. Nagle tłum ruszył przed siebie jak wielka ciasno zbita kula, porywając ze sobą nawet takie obce jej elementy jak moja skromna osoba. Nie musiałam wykonać żadnego ruchu stopami – zostałam uniesiona wraz z tłumem we właściwym kierunku i postawiona z powrotem na ziemi. Tuż przed sobą miałam Kubankę w czerwonej bluzce, której postanowiłam nie odstępować na krok – co ostatecznie mi się udało, choć ze skutkiem przeciwnym niż ten, na który liczyłam.

Rozpędzony camello minął przystanek, jakby go w ogóle nie zauważył. Ludźmi szarpnął gwałtowny podmuch czarnego powietrza, a potem tłum zwiotczał i rozpadł się na kawałki.

– Był pełen – powiedziała Kubanka z siatkami. – Nawet się nie zatrzymał.

– I co teraz?

– Przyjedzie następny.

– Kiedy? – zdążyłam zapytać, ale nie usłyszałam odpowiedzi, bo ludzie nagle rzucili się do biegu.

Na horyzoncie zaryczał następny różowy potwór z dwoma garbami i radziecką szczęką. Kubanka biegła ciągnąc za sobą dziewczynkę, za nimi ja, przyciskając do siebie plecak pełen sprzętu, mimowolnie dostosowując się do rytmu przeboju „Nights on Broadway”, który zalewał ulicę z głośników ustawionych na szczycie schodów wiodących do Kapitolu.

Budynek Kapitolu w sercu Hawany jest prawie identyczny jak Kapitol w Waszyngtonie. Kubańska rewolucja od prawie pięćdziesięciu lat toczy się wśród starych amerykańskich samochodów i budynków wzniesionych przez magnatów amerykańskiego przemysłu, którym rząd w Hawanie odebrał i znacjonalizował posiadłości na mocy specjalnych ustaw. Tak zaczęła się gorzka wojna między Ameryką a Kubą. A teraz biegłam ulicą w centrum Hawany, mijając kino, w którym wyświetlany jest film o Rayu Charlesie, a do biegu i walki o zajęcie miejsca w potwornym kubańskim różowym autobusie przygrywała nam instrumentalna wersja amerykańskiego przeboju zespołu Bee Gees. Wydało mi się to tak komiczne, że zaczęłam się śmiać.

– No se preocupe! Nie martw się! – rzuciła mi w biegu Kubanka z siatkami, myśląc pewnie, że wpadam w panikę. – Wszystko będzie dobrze!

W następnej chwili zostałyśmy wessane przez tłum Kubańczyków tłoczących się przy drzwiach. Znów zostałam uniesiona nad ziemię, jednak tym razem z każdą sekundą oddalałam się od autobusu, tracąc z oczu nawet czerwoną bluzkę mojej znajomej Kubanki. Włączyłam do akcji łokcie i kolana, napotykając po drodze dziesiątki innych łokci i kolan, aż wreszcie zbliżyłam się do drzwi na tyle blisko, że uczepiłam się ich rękami i postanowiłam nie puszczać. Tłum musiał wyczuć moją determinację, bo przestał się opierać i zostałam wrzucona do środka. Chwyciłam się za rurę, usiłując zachować równowagę. Autobus był pełen, ale wciąż wsiadali następni. Miejsca siedzące już dawno zostały zajęte przez najszybszych młodych Kubańczyków.

Wreszcie tłum przestał się poruszać i wydawało się, że jest to właściwy moment na zamknięcie drzwi i rozpoczęcie podróży, gdy nagle nad naszymi głowami ktoś zaczął krzyczeć.

– Przechodzić, przechodzić dalej! W środku jest jeszcze całkiem luźno! Przechodzić, przechodzić dalej!

Każdemu kierowcy zawsze towarzyszy asystent w białej koszuli, który przyjmuje aluminiowe monety o wartości 20 centavos, czyli opłatę za przejazd, dokumentowaną małymi biletami, którymi zasłana jest podłoga autobusu. Zadaniem asystenta jest też odpowiednie upchnięcie ludzi w autobusie, bo chętnych na przejazd jest zawsze więcej niż miejsc. A Kubańczycy po wtargnięciu do wnętrza zastygają w rodzaju cierpliwej rezygnacji.

– Przechodzić dalej, mówię wam! – ryknęła asystentka, która wspięła się na stalową barierkę i przycisnęła policzek do sufitu, żeby mieć lepszy widok na wnętrze autobusu. – Przechodzić dalej, na środku jest puste miejsce!

Na schodkach tłoczyli się ostatni pasażerowie, na chodniku czekali następni. Ludzie w środku trwali nieruchomo. Ten i ów tylko poruszył oczami.

– Przesuwać się, przechodzić do tyłu! – krzyczała asystentka kierowcy. Ludzie słuchali jej jak znanego na pamięć refrenu powtarzanego do znudzenia we wszystkich autobusach Hawany. – Przechodzić! Bo jak nie, to autobus dalej nie pojedzie!

Ktoś wykonał stopą ruch, innemu Kubańczykowi drgnął mięsień w twarzy. Jeszcze kilka osób wcisnęło się do środka, pozostałe odpadły od autobusu jak dojrzałe gruszki. Drzwi się zatrzasnęły. Asystentka wróciła spod sufitu na swoje miejsce. Kierowca warknął. Przepraszam, zdawało ani się. To autobus warknął ostrzegawczo, a potem ryknął silnikiem z całych sił, wypuszczając bokiem kłęby spalin. Zrozumiałam, dlaczego został przyczepiony do ciężarówki. Bo sam nigdy w życiu nie dałby rady uciągnąć kilkunastometrowej żelaznej puszki wypełnionej po brzegi ludźmi w charakterze sardynek.

1-9_pngRozdział 3
Socjalizm albo śmierć

Zwisałam ze stalowej rury przyśrubowanej do sufitu, kołysząc się w rytm podskakującego autobusu, a podczas zakrętów kładąc na najbliższych pasażerów jak łan zboża. Nawet gdybym chciała, nie mogłabym bardziej się zbliżyć do narodu kubańskiego. Byliśmy ekonomicznie upakowani między wystające krawędzie siedzeń i elementów konstrukcyjnych, wgnieceni w masę dotykających się pleców, łokci, toreb i bioder. Dzięki twardemu i wystającemu plecakowi niespodziewanie znalazłam przed sobą trochę wolnej przestrzeni i tlenu, co pomogło mi nie tylko zachować życie, ale i śledzić mijane ulice i wewnętrzną panoramę hawańskiego „wielbłąda”.

Podobno na Kubie panuje polityczny reżim, bieda i rozpasana prostytucja. Ciekawe, ile tajnych agentów i prostytutek jest wśród pasażerów. Nie wyglądają na biednych. Noszą schludne, czyste ubrania, kobiety mają bransoletki i naszyjniki, nastolatki stroszą sobie włosy na mokry żel, a dzieci jak wszędzie na świecie bawią się zabawkami. Nigdzie nie widziałam bezdomnych, nawet w najdalszych zakątkach starej Hawany, gdzie mężczyźni patrzyli na mnie spod zmrużonych powiek siedząc w progu z cygarem w ustach.

– Where you from?³ – pytali czasem miękką, łamaną odmianą angielszczyzny. – Skąd jesteś?

– Polonia⁴ – odpowiadałam krótko, nie zatrzymując się, żeby nie dać im pretekstu do rozmowy.

– No ingles? No ingles? – dopytywali się zdumieni. – Nie mówisz po angielsku?

– No, señor – mówiłam z uśmiechem i szłam dalej.

– A lubisz tańczyć? – zapytał nagle jeden z nich i stanął naprzeciwko, blokując sobą przejście.

– Lubię – odrzekłam uśmiechając się na pożegnanie. – Dziękuję. Do widzenia.

– A jak masz na imię? Ja jestem Julio – wyciągnął rękę. – Jestem bardzo szczęśliwy, że cię poznaję.

Nie było wyjścia. Musiałam stanąć, przyjąć wyciągniętą rękę i odpowiedzieć.

– To chodź dzisiaj na tańce – powiedział natychmiast.

– Nie, dziękuję, jutro rano wyjeżdżam z Hawany.

– Ale dzisiaj wieczorem możesz przyjść na tańce! – nalegał. – Mój zespół występuje tu niedaleko.

Był dziwnie natarczywy. Tak jakbyśmy spotkali się wcześniej i zawarli wstępną umowę, z której ja próbuję się teraz wycofać. Zatarasował sobą przejście i przysunął do mnie, jakbyśmy byli starymi znajomymi. Pozostali Kubańczycy na ulicy nie zwracali na nas uwagi. W takich sytuacjach najlepiej jest zachować chłodny spokój i lekko przyjaznym tonem udawać z uśmiechem, że wszystko jest w porządku, ale „niestety muszę już iść, bo czeka na mnie…” ambasador, policjant, narzeczony lub inny równie zaangażowany mężczyzna. Rzuciłam mu krótkie spojrzenie.

– Grasz w zespole? – zapytałam.

– Gram na gitarze, w najlepszym klubie Starej Hawany, nazywa się Casa de Musica. A ty jesteś taka piękna!

Julio miał się chyba za wytrawnego hawańskiego podrywacza.

– Masz takie niebieskie oczy, takie niebieskie!… Jakich nigdy w życiu nie widziałem!

„Nie tym razem, Julio” – pomyślałam, patrząc mu prosto w oczy. Młodzi Kubańczycy szybko proponują małżeństwa – pod warunkiem, że panna młoda posiada zagraniczny paszport.

– Być może spotkamy się, kiedy znów przyjadę do Hawany. Wtedy przyjdę na koncert twojego zespołu – powiedziałam. – Do zobaczenia!

– A dokąd wyjeżdżasz? – zastąpił mi drogę.

– Do Santiago de Cuba – powiedziałam, wybierając najdalsze możliwe miasto, znajdujące się na dokładnie drugim końcu wyspy.

– Tam też dużo tańczą!

– Wiem – odparłam, robiąc znów dwa kroki do przodu i próbując go wyminąć. – Ale w Santiago de Cuba rytmy są bardziej afrykańskie niż tutaj.

– Och, i w dodatku jesteś inteligentna! – zawołał Julio.

– Si, señor – odparłam. – W moim kraju wszyscy są tacy. Miło było cię poznać, Julio, do zobaczenia.

Uścisnął mi obie ręce i zajrzał jeszcze raz głęboko w oczy. Wydał mi się wtedy zwykłym podrywaczem, gdybym jednak przyjrzała mu się uważniej i zwróciła uwagę na twarze innych Kubańczyków „przypadkiem” znajdujących się w pobliżu, być może dałoby mi to do myślenia. Na razie jednak z ulgą wyminęłam Julia i poszłam dalej przed siebie, wprost na hasło wymalowane na murze czarną farbą: Socialismo o muerte. Socjalizm albo śmierć.

Znów rozejrzałam się po twarzach pasażerów w hawańskim autobusie. Czy bliżej im było do socjalizmu, czy do śmierci? Obok siedziała nastolatka w czerwonej bluzce z białym gołąbkiem pokoju i napisem: „1 maja – w obronie socjalizmu”; na głowie miała czapkę z Myszką Miki i hasłem „100 lat świata Walta Disneya”. Gdyby te dwa napisy połączyć w jedno, okazałoby się, że „1 maja to stulecie świata Walta Disneya w obronie socjalizmu”. To kubańska przewrotność, beztroska czy świadomy akt polityczny?

Obok dziewczyny siedział dziesięcioletni chłopiec, tak samo jak ona zapatrzony w widok za oknem. Nagle zauważyłam coś przedziwnego: prawie wszystkie miejsca siedzące w autobusie były zajęte przez młodych ludzi – dziewczyny i chłopców, matki z wiercącymi się dziećmi, urzędników w białych koszulach wracających z pracy. Starsi ludzie stali w tłoku, a młodzi siedzieli. Odszukałam wzrokiem moją znajomą Kubankę – w jednej ręce trzymała wypchaną zakupami siatkę i rękę towarzyszącej jej dziewczynki, a drugą zacisnęła na uchwycie, usiłując utrzymać równowagę, bo autobus właśnie zaczął hamować. Wszyscy zakołysaliśmy się jak zboże na wietrze. Kilka osób wstało, żeby się przecisnąć do wyjścia. Na zwolnione siedzenia natychmiast wskoczyli następni szybcy młodzi, którzy sprawnie wykonali kilka akrobatycznych ruchów między splątanymi nogami, rękami i bagażami pasażerów. Nad ich głowami cierpliwie stali staruszkowie. Nie mogłam uwierzyć własnym oczom, ale po chwili zdumiałam się jeszcze bardziej.

Po schodkach do wnętrza wszedł starszy pan o kulach. Niemożliwe, żeby został zignorowany. Ktoś musi pośpieszyć z pomocą – choćby ta młoda mama, obok której siedzi kilkuletni chłopiec. Wystarczyłoby wziąć go na kolana, żeby zwolnić miejsce. Ale nic takiego się nie stało. Starszy pan przez chwilę odpoczywał, ciężko oddychając, a potem podniósł jedną z kul i dotknął nią siedzącego nastolatka, pokazując mu gestem, żeby wstał. Dopiero wtedy pozwolono mu usiąść.

Ze zdumieniem odkryłam, że to nie był wyjątkowy autobus. We wszystkich następnych działo się tak samo. Kiedy zwalniało się miejsce siedzące, ludzie starsi lub objuczeni torbami nie dość szybko potrafili się przemieścić w jego kierunku, więc fotel był błyskawicznie zajmowany przez jednego z młodszych pasażerów, który sprawnie prześlizgiwał się przez tłok. Starzy ludzie cierpliwie podróżowali na stojąco. Czasem tylko któryś z siedzących młodych proponował, że potrzyma na kolanach większy bagaż, siatkę z zakupami albo ciężką aktówkę. Ale nie przyszło im do głowy ustąpić miejsca. Odniosłam wrażenie, że Kubańczycy nie potrafili okazać szacunku i pomocy ludziom starszym i słabszym od siebie. Ciekawe dlaczego.

Autobus stanął na kolejnym przystanku. Od samego początku wydawało mi się, że jedziemy w odwrotnym kierunku, ale pomyślałam, że trasa prowadzi zapewne wielką pętlą na wschód, by potem ostatecznie dotrzeć do zachodniej części Hawany, gdzie znajduje się dzielnica Miramar. Na wszelki wypadek więc od czasu do czasu odnawiałam kontakt wzrokowy z moją znajomą Kubanką w czerwonej bluzce, która uspokajająco kiwała głową. Teraz jednak zaczęła się przeciskać do wyjścia.

– Todavia falta⁵ – powiedziała do mnie na pożegnanie. – Jeszcze kilka przystanków.

Cierpliwość to szlachetna cecha, którą powinien posiadać każdy doświadczony podróżnik. Miałam jej pod dostatkiem, a hawański autobus typu „wielbłąd” był mi bardziej niż bliski, bo od pewnego czasu podróżowałam wgnieciona w rurę, która wydawała się już być częścią mojego ciała.

Minęło kolejne pół godziny. Zdałam sobie nagle sprawę z tego, że miasto za oknami autobusu dawno się skończyło. Wokół ciągnęło się pole, przez które pędziliśmy po wąskiej asfaltowej szosie. Czy to porwanie? Rozejrzałam się po twarzach współpasażerów, których zostało już tak niewielu, że mogłam próbować ostrożnie odkleić się od przecinającej mnie rury.

– Czy jesteśmy już blisko Miramar? – zapytałam w końcu na głos, zwracając się do najbliższego Kubańczyka.

– Alamar? – zapytał ktoś potwierdzająco.

– Miramar! – poprawiłam.

– To jest Alamar!

– Alamar? – powtórzyłam, ważąc to słowo w myślach. Alamar. Miramar. Pierwsze oznacza „przy morzu”, drugie „widok na morze”, nie przypominam sobie, żeby na mojej mapie miasta istniały dwie tak podobne nazwy.

– Chciałaś jechać do Miramar? – zapytała nagle asystentka kierowcy.

– Si! – odetchnęłam z ulgą. – Miramar!

– Ale to jest autobus do Alamar! – powiedział ktoś i nagle ogarnął mnie chłód. Wyjęłam plan Hawany, rozłożyłam przed sobą i poprosiłam, żeby ktoś pokazał mi gdzie jestem.

– Ho, ho, ho! – roześmiał się pan ze skórzaną teczką z czasów przedwojennych i wycelował palcem w szybę. – To jest o tu, daleko! Tego nie ma na mapie.

– Musisz wysiąść i zawrócić – poradził ktoś inny.

Za oknem po obu stronach ciągnęło się pole przykryte czarnymi chmurami, z których raz po raz strzelały błyskawice.

– Będzie padało – zgadła asystentka kierowcy i w tym samym momencie o dach autobusu zaczęły gruchotać wielkie krople rozpędzającej się wody. Trzasnął piorun, wszyscy podskoczyliśmy ze strachu, a potem pan z teczką powiedział:

– Najlepiej wysiądź teraz i poczekaj na wracający autobus.

Poczułam się jak w kreskówce. Camello stanął na skraju wąskiej asfaltowej drogi, otworzył cierpliwie drzwi i wszyscy Kubańczycy spojrzeli na mnie. Dźwignęłam plecak, zeszłam po schodkach i stanęłam na piaszczystym poboczu. Chłostał mnie siekący deszcz nadlatujący gwałtownymi falami wraz z wiatrem. Strzelił następny piorun, błysnęła błyskawica, autobus w grobowym milczeniu zamknął drzwi i odjechał. Pobiegłam przez deszcz na drugą stronę drogi, gdzie stał betonowy dach przystanku. Wkleiłam się w jego róg i ostrożnie rozejrzałam.

En defensa de socialismo, „W obronie socjalizmu” – napisano na ścianie niskiego budynku, który wyglądał jak wiejski sklep. Za nim w karnym porządku stały ponure betonowe bloki z portretem Che Guevary na froncie. Wyglądały jak kamienne więzienie zbudowane dla zapomnianych przestępców na końcu świata. Tu mieszkali robotnicy dojeżdżający codziennie do fabryk i urzędów w Hawanie. O ich obecności świadczyły tylko nasiąknięte deszczem ubrania wywieszone za oknami do wyschnięcia. Wydawało się, że z cienia wypełznie za chwilę żelazny smok pożerający ludzi, bo tak było pusto, cicho i cmentarnie, jakby za poruszanie się ulicą groziła kara śmierci. Nie miałam zamiaru sprawdzać czy to prawda. Stałam przytulona do betonu jeszcze przez czterdzieści minut, wśród szalejącej tropikalnej burzy i ulewy. Potem z deszczu nagle wyłonił się zdziwiony „wielbłąd”, łyknął mnie do środka i przez następne półtorej godziny wiózł mnie z powrotem pod Kapitol. Hawana była mokra, pusta i chłodna. Znikli miejscowi artyści fotografujący turystów aparatami zrobionymi z tekturowych kartonów, znikły dorożki i dzieci bawiące się na schodach, znikły okrągłe taksówki kokosowe⁶, sprzedawcy orzeszków ziemnych i kwiatów. Znikłam więc i ja.

1-11_pngRozdział 4
Błękitna droga

Poczułam się jak faraon między bogami, odkrywając po raz pierwszy dwie równolegle istniejące kubańskie rzeczywistości. W starożytnym Egipcie świat widzialny i pozazmysłowy łączyła ścisła więź. W puszczy amazońskiej szamani nieustannie odbywają podróże między światem zwykłym a magicznym, który staje się im dostępny po zażyciu specjalnych środków. Na Kubie dwa światy trwają obok siebie, zazębiając się wzajemnie w sposób najbardziej dosłowny. Czasem nie widać tego na pierwszy rzut oka, ale wystarczy pójść na dworzec autobusowy, żeby tego głęboko doświadczyć i na zawsze zapamiętać.

Wszędzie na świecie ludzie przemieszczają się między miastami i prowincjami za pomocą transportu publicznego. Lokalne autobusy to najbardziej malownicze i pouczające miejsca, w jakich może się znaleźć turysta. W Hondurasie i Nikaragui na dalekich trasach jeżdżą stare amerykańskie szkolne autobusy o wąskich siedzeniach, w Peru trudniejsze trasy są obsługiwane przez jeepy i terenowe ciężarówki, w Kolumbii w drewnianych chivas o twardych ławkach ludzie mieszają się z kurami i świniami, a w Wenezueli prywatni przedsiębiorcy uruchamiają szalone autobusy pędzące na złamanie karku na najbardziej popularnych trasach w dni, kiedy nikt inny nie pracuje. Wszystkie lokalne środki transportu – statki pływające po Ukajali, łódki na Amazonce, autobusy na szosach czy ciężarówki na bocznych drogach – są dostępne dla każdego pasażera, który zapłaci za przejazd. Jest tak w prawie wszystkich krajach świata – z wyjątkiem Kuby. Bo tutaj obowiązują dwie rzeczywistości: świat Kubańczyków i świat turystów. Nieprzenikalne, ale ściśle ze sobą związane.

Kubańczycy podróżują ciężarówkami przerobionymi na autobusy, z wyglądu przypominającymi pancerne samochody do przewozu więźniów. Po obu stronach w blaszanych ścianach ciężarówki wycięto długą szparę szerokości około pół metra, dzięki której do wnętrza pojazdu dostaje się powietrze i umożliwia pasażerom oddychanie. W środku do podłogi przymocowano dwie drewniane ławki, resztę miejsca pozostawiając na bagaże i nogi, bo miejsca jest zawsze mniej niż chętnych do podróży, więc ludzie wypełniają ciężarówki do ostatniego centymetra, ścieśniając się i tłocząc tak, jakby każda z tych ciężarówek była ostatnim pojazdem świata.

Ciężarówki i stare autobusy odjeżdżają z ponumerowanych zatok, do których prowadzą zamknięte bramy. W pewnym momencie z głośników na ludzi spływa długo oczekiwana informacja o gotowości do odjazdu na określonej trasie, wtedy tłum zrywa się z ławek i spod ścian, chwyta za tobołki i pędzi w wyznaczonym kierunku. Dla ostatnich na pewno jak zwykle zabraknie miejsca. Będą musieli czekać dalej, nie wiadomo dokładnie jak długo, bo rozkłady jazdy istnieją tylko w teorii. Wysłużone autobusy i ciężarówki często się psują, zawsze jest ich za mało i nigdy nie da się przewidzieć, który zechce odjechać zgodnie z zapowiedzią.

Na dworcu w Hawanie szybko znalazłam kasy i okienko informacji, ale ich obecność była ostatnim podobieństwem do innych dworców świata. Nie mogłam kupić biletu ani stanąć w kolejce, wszyscy odsyłali mnie do drugiego kubańskiego świata, który znajdował się w małej sali na końcu korytarza. Tam przy prehistorycznej kasie siedziała urzędniczka w białej koszuli i sprzedawała bilety na Błękitną Drogę, czyli Viazul – specjalną linię autobusową stworzoną dla nie-Kubańczyków. Zapłaciłam równowartość osiemnastu dolarów za mały skrawek pakowego papieru, który był jednocześnie paragonem z kasy i podstemplowanym biletem uprawniającym mnie do przejazdu niecałych trzystu kilometrów łączących Hawanę z miastem Santa Clara. Poproszono mnie, żebym uprzejmie zajęła miejsce na wysłużonej kanapie i poczekała na dalsze instrukcje. Świat obcokrajowców na Kubie znajdował się daleko od zatłoczonych osobowych ciężarówek. Teoretycznie w ogóle nie było do nich wstępu, wkrótce jednak miałam się przekonać jak wygląda i pachnie taka podróż – oraz czym się kończy.

Nagle urzędniczka wstała od kasy i królewskim gestem dała obcokrajowcom zgromadzonym na kanapie tajemny znak. Wstaliśmy. Uformowaliśmy szereg. Na jego przedzie stanęła Kubanka w białej koszuli i czarnej obcisłej spódnicy. Rzuciła nam jeszcze jedno taksujące spojrzenie, po czym ruszyła przez dworzec. A my za nią, starając się nie tracić jej z oczu.

Wtedy właśnie poczułam się jak faraon w drodze do świątyni, któremu z drogi schodzą zwykli Egipcjanie. Podróżni Kubańczycy rozstępowali się przed nami jak posłuszne morze. W zatłoczonym dworcu magicznym sposobem otwierała się droga.

Być może to prowadząca nas oficjalna Kubanka sprawiała ten cud, może to jej groźnie stukające obcasy albo wyzywająco biała bluzka. Robiono nam przejście przez największy ścisk, miękko i bez kłopotu przemieszczaliśmy się przez kolejne części dworca, by w końcu zatrzymać się przy żelaznych drzwiach. Urzędniczka wyjęła klucz. Zwykli Kubańczycy znów bez słowa cofnęli się o krok, żeby umożliwić nam przejście. Urzędniczka otworzyła zgrzytającą bramę i przepuściła nas na drugą stronę, poza tłum ludzi, do zatoki, gdzie spokojnie stały dwa luksusowe autobusy Viazul. Miały przyciemnione szyby, klimatyzację, wygodne fotele i eleganckiego kierowcę.