Spis treści

- MAREK KAMIŃSKI

- Ważniejsze wyprawy:

- WPROWADZENIE

- AMBICJA

- ASEKURACJA

- AUSTRALIA

- AUTORYTET

- BEZSILNOŚĆ

- BIEGUN

- BIZNES

- BŁĄD

- BÓL

- BYCIE SOBĄ

- CEL

- CENA

- CHYTROŚĆ

- CIEKAWOŚĆ

- CIEŃ

- CUD

- CUDZE WIZJE

- DEMOTYWACJA

- DETERMINACJA

- DOBRE RADY

- DOROBEK

- DOŚWIADCZENIE

- DROGA

- DRIVE

- DRUGI CZŁOWIEK

- DZIAŁANIE

- DZIECIŃSTWO

- DZIENNIK

- ENERGIA

- EGOIZM

- ELIMINACJA

- FILOZOFIA

- FRAM

- GÖDEL KURT

- GÓRA LODOWA

- GRANICA

- HAMULCOWI

- HARMONIA

- HUMOR

- INNOWACJA

- INSPIRACJA

- INTENCJA

- INTUICJA

- JAN PAWEŁ II

- JEDNOŚĆ

- JESIENIN SERGIUSZ

- JĘZYK

- KOBIETA

- KONFLIKT

- KONIEC

- KONTROLA

- KSIĄŻKI

- LABIRYNT

- LĘK

- LIDER

- LOS

- LÓD

- ŁATWOŚĆ

- MAŁE KROKI

- MARZENIA

- MELA JAŚ

- MIEJSCE

- MIŁOŚĆ

- MODLITWA

- MOTYWACJA

- MOŻLIWE

- MOŻLIWOŚCI

- NADZIEJA

- NAGRODY

- NAJWAŻNIEJSZE

- NAUCZYCIELE WYPRAW

- NAWYK

- NEWSY

- „NIE”

- NIEPEWNOŚC

- NIEPOWODZENIE

- NIEZROZUMIENIE

- ODWAGA

- OPTYMIZM

- PALIWO

- PARADOKS

- PERFEKCJA

- PIENIĄDZE

- POCZĄTEK

- PODSTĘP

- PODŚWIADOMOŚĆ

- POKORA

- POLSKA

- POMAGANIE INNYM

- PORAŻKA

- POZA ROZUMEM

- section

- PROCEDURA

- PRÓBA

- PRZEMOC

- PRZESZŁOŚĆ

- PRZEZNACZENIE

- PRZYGODA

- PUSTKA

- PYTANIA

- RACJA

- REZYGNACJA

- RODZINA

- RÓŻNE ŚWIATY

- RUTYNA

- RYWALIZACJA

- RYTM

- RYZYKO

- SAMOTNOŚĆ

- SCENARIUSZ

- SCHEMATY

- SŁAWA

- SŁOWO

- SMUTEK

- SPECJALIZACJA

- SPEŁNIENIE

- STAROŚĆ

- STRACH

- STRATEGIA ŻYCIOWA

- SUKCES

- SZCZEGÓŁY

- SZCZĘŚCIE

- ŚWIAT

- TRENING

- TRUDNOŚCI

- TU I TERAZ

- UCIECZKA OD PROBLEMÓW

- UŚMIECH

- UZNANIE

- UŻYWKI

- WARTOŚCI

- WIARA

- WIEDZA

- WITTGENSTEIN LUDWIG

- WIZJA

- WIZUALIZACJA

- WOLNOŚĆ

- WYBACZENIE

- WYPADEK

- WYPRAWA

- WYSIŁEK

- WZÓR

- ZESPÓŁ

- ZIMNO

- ZŁOTA KACZKA

- ZWĄTPIENIE

- ŻYCIE

- ŻYCIOWE MOSTY

- ŻYWIOŁ

- ZAKOŃCZENIE

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

MAREK KAMIŃSKI

Polarnik, podróżnik, filozof. Pierwszy na świecie zdobył w jednym roku dwa bieguny Ziemi bez pomocy z zewnątrz: 23 maja 1995 roku wraz z Wojciechem Moskalem dotarł na biegun północny, a 27 grudnia 1995 roku zdobył samotnie biegun południowy. Uczestnik wypraw w różne zakątki świata, między innymi na Pustynię Gibsona, Kilimandżaro i przez Atlantyk. Zasłynął także podróżą na bieguny z niepełnosprawnym chłopcem Jasiem Melą. Ma w swoim dorobku dziesięć książek.

Otrzymał wiele nagród i wyróżnień, między innymi statuetkę Chopina „Za Sławienie Polski i Polskości”, został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski przez prezydenta Lecha Wałęsę. Uzyskał wpis do Księgi Rekordów Guinnessa w dziale „Ludzkie Możliwości”.

Ważniejsze wyprawy:

1978: Dania – pierwsza samodzielna wyprawa, rejs statkiem towarowym do portu Aalborg

1979: Maroko – rejs statkiem do portu Safi

1984: Półwysep Skandynawski, Niemcy Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (dzisiejszy obszar Rosji), Rumunia, Bułgaria, Grecja, Turcja i dawna Jugosławia – podróż autostopem

1985: Kuba, Meksyk (miasto Meksyk, Jukatan, Chiapas) – podróż autostopem

1987: Kuba, Meksyk (miasto Meksyk, Jukatan, Oaxaca, Chihuahua, Chiapas) – podróż autostopem

1990: Spitsbergen – pierwsza samotna wyprawa polarna, pokonanie na nartach ok. 350 km

1993: pierwsze polskie przejście Grenlandii, ok. 600 km w 35 dni

1995: „Polacy na Biegun” – zdobycie bieguna północnego z Wyspy Warda Hunta (Ward Hunt Island), 770 km w 72 dni

1995: „Polak na Biegunach” – samotne zdobycie bieguna południowego, z Wyspy Berknera, 1400 km w 53 dni

1996/1997: „Solo Transantarctica” – próba samotnego trawersu Antarktydy, 1450 km

1997/1998: Antarktyda – trawers Gór Ellswortha, zdobycie szczytu Mount Vinson

1998: Kilimandżaro w Tanzanii i Góra Kościuszki w Australii

1998: Boliwia – wyprawa w boliwijskie Andy, zdobycie szczytu Huayna Potosi, podróż do Amazonii

1999: przepłynięcie Atlantyku jachtem „Gemini”

1999: przejście Pustyni Gibsona, 800 km w 46 dni

2000: przepłynięcie Atlantyku katamaranem „Polpharma Warta”, w 14 dni

2000: trawers Grenlandii, 600 km w 13 dni

2000: wyprawa do źródeł Amazonki pod patronatem National Geographic Society

2001: Zanzibar i Kilimandżaro w Tanzanii, razem z Katarzyną Piserą

2001: wyprawa w roli przewodnika pierwszych polskich turystów na biegun północny

2001: Dolomity – wyprawa w część środkowo-wschodnią, Cortina d’Ampezzo, razem z Katarzyną Piserą

2002: wyprawa na biegun północny w roli przewodnika

2002: Dolomity – wyprawa w część środkowo-wschodnią, szczyt Marmolada

2003: podróż do Ziemi Świętej – Jerozolima, Cezarea, Netanja, Masada, Tel Awiw-Jafa, razem z Katarzyną Piserą

2004: „Razem na Biegun” – wyprawa na dwa bieguny w jednym roku, razem z niepełnosprawnym nastolatkiem Jaśkiem Melą

2005: „Pontonem dookoła Bałtyku” – pięciodniowy rejs z okazji obchodów 25-lecia „Solidarności”

2006: „Baby on Board – Z Polą przez Polskę” – podróż przez Polskę wzdłuż biegu Wisły, razem z żoną Katarzyną oraz córką Polą

2007: „Baby on Board – Z Polą przez Świat” – podróż do Norwegii (Oslo, Wyżyna Lapońska, Lofoty, koleją Flamsbana), razem z żoną Katarzyną oraz córką Polą

2008: zdobycie Góry Gunnbjorna, najwyższego szczytu Grenlandii (3694 m n.p.m.)

2008: wejście na Mont Blanc w Alpach (4810 m n.p.m.), najwyższy szczyt Europy

2009: „Ekspedycja Wisła” – przepłynięcie kajakiem Wisły od źródeł do ujścia, ok. 1000 km

2010: „Zimowa Ekspedycja Wisła” – pierwsze zimowe przepłynięcie Wisły kajakiem

2012: Madagaskar – rejs katamaranem i nurkowanie

WPROWADZENIE

Otaczają nas słowa. Opisujemy nimi to, co chcemy przekazać światu. Dzięki słowom staramy się zrozumieć otaczającą nas rzeczywistość. Na moich wykładach czy podczas setek prowadzonych przeze mnie rozmów szukam najwłaściwszych słów, kiedy chcę odpowiedzieć na pytania: „Jak tam było? Jak tego dokonałem? Po co?”. Staram się przedstawić świat, jaki ukazał mi się dzięki wyprawom i innym życiowym doświadczeniom.

Są słowa, które pojawiają się w tych odpowiedziach częściej niż inne. Nieodłącznie związane są z moimi przeżyciami czy refleksjami. Tutaj zobaczysz, co dla mnie znaczą. Przynajmniej niektóre z nich.

Każdy z nas ma swój własny świat, własny sposób jego postrzegania. Dlatego te same słowa mogą być inaczej rozumiane. Czasami warto wyjść poza swój schemat i „poczuć” świat słowami innych. Tak jak ja poznawałem świat słowami Jana Pawła II, Wittgensteina, Hemingwaya, Amundsena i wielu, wielu podobnych postaci. W Alfabecie znajdziesz to, co było i jest dla mnie najistotniejsze. To, co pomogło mi dojść na niejeden biegun. Te słowa to swoiste drogowskazy, które chcę postawić na drodze do twojego własnego bieguna.

AMBICJA

Utarte ścieżki i sprawdzone schematy dają nam poczucie bezpieczeństwa. Ambicja, która kieruje nas na nieznane szlaki i popycha do osiągania rzeczy niemożliwych, daje nam poczucie spełnienia. Ambicja sama w sobie jest cechą neutralną, ani dobrą, ani złą, ale możemy jej źle używać. Jeśli staje się ona celem samym w sobie, jeśli stawiamy ją na piedestale, jeśli we wszystkim chcemy być najlepsi, może nas to prowadzić do złych wyborów. Gdy natomiast jest impulsem pobudzającym nas do realizowania ukrytych w nas możliwości, na pewno jest czymś dobrym.

Ta właściwa ambicja ma nas prowadzić do przekraczania własnych ograniczeń. Chcemy być wtedy lepsi od siebie samych, nie krzywdząc innych ludzi, w harmonii ze światem i otoczeniem. Gdy skłania nas do tego, że chcemy być lepsi od innych, a nie od samych siebie, pokazuje swoją ciemną stronę. Czy nie lepiej mieć ambicję bycia dobrym?

ASEKURACJA

Nadmiernie asekuracyjne myślenie, takie na wszelki wypadek, może być dużym obciążeniem. Pamiętanie o ryzyku jest oczywiście czymś dobrym, zabezpieczanie się przed wypadkiem jest wręcz niezbędne, ale zbytnia ostrożność nie pozwala ruszyć z miejsca. Przed rzeczywistością i tak nie można uchronić się w 100 procentach. Tak jak zaangażowanie w dany projekt powinno pochłaniać nie 100, tylko 90 procent naszej energii, by się nie spalić, tak samo musimy być zabezpieczeni w 90 procentach, bo stuprocentowego bezpieczeństwa nigdy nie osiągniemy, a dążenie do niego powoduje jedynie, że musimy skompletować mnóstwo wyposażenia. Gdybym na Pustyni Gibsona chciał być absolutnie bezpieczny na wypadek ukąszenia przez węża, musiałbym zabrać ze sobą nie tylko surowicę, ale i lodówkę, w której bym ją przechowywał. Oznaczałoby to konieczność zabrania dodatkowego paliwa i pewnie nawet wynajęcia tragarzy. Musimy być zabezpieczeni tylko w takim stopniu, jaki zapewni nam sfinalizowanie projektu.

AUSTRALIA

Większość Australijczyków tak naprawdę nie wie, gdzie mieszka. Cywilizowane miasta, jak sydney czy Melbourne, są czymś sztucznym niczym bazy na Księżycu. Między nimi człowiek przemieszcza się samolotem i widzi pod sobą jedynie czerwoną ziemię, jakby widział lód. Wszystko tam znajduje się daleko, nawet problemy.

Kiedy patrzę na to z pewnej perspektywy, przejście Pustyni Gibsona wydaje mi się uzupełnieniem moich wypraw na bieguny. Chodzi mi nie tylko o samą pustynię i samą ekspedycję, ale o Australię jako pewne zjawisko. W trakcie tej wyprawy zrozumiałem, że świat, który zamieszkujemy, często poznajemy jedynie powierzchownie. Można w nim żyć, niczego o nim nie wiedząc, albo można starać się go zrozumieć, wejść z nim w jakąś relację. Można przelatywać nad nim samolotem, ale można też zadać sobie trud przebycia pustyni.

AUTORYTET

Autorytetu nie buduje się na perfekcji i nieomylności. Autorytet to prawda i autentyczność, nawet jeżeli trzeba czasem przyznać się do błędu. Autorytetem nie jest się we wszystkich dziedzinach i nie należy próbować być najlepszym na każdym polu. Co buduje autorytet? Kompetencje, osiągnięcia, ale przede wszystkim – osobowość. Wielu ludzi może poszczycić się osiągnięciami, ale niewielu staje się autorytetami, toteż jest wielu perfekcjonistów, a niewiele autorytetów. Nie sama kompetencja buduje pozycję. Człowiek cieszący się autorytetem kieruje się dobrem innych ludzi, troszczy się o nich. Nie wystarczy być perfekcyjnym w danej dziedzinie, potrzebne jest otwarcie na drugiego człowieka, umiejętność dzielenia się.

BEZSILNOŚĆ

Na wyprawach życie jest znacznie prostsze niż w normalnym życiu. To właśnie tutaj, w zwykłym świecie, w codzienności, okazuję się często bezsilny – wobec problemów rodziny, dzieci, wobec spraw zawodowych i osobistych. Dociera tu do mnie, jak niewiele od nas zależy. W czasie wypraw, paradoksalnie, ode mnie samego zależy więcej.

Oczywiście, bezsilność to nie bezradność. Bezsilność trzeba traktować jako stan, który przynosi informację o nas samych i o otaczającej nas rzeczywistości. Uświadamia nam, że nie można być kimś zawsze silnym i niezłomnym, bo rzeczywistość jest bardziej złożona niż nasze możliwości radzenia sobie w niej. Bezsilność uczy nas, że jesteśmy zależni od innych ludzi, a także od Boga, od czegoś istniejącego ponad nami.

Aby tak się działo, trzeba jednak tę bezsilność zaakceptować. Myślę, że może się ona wtedy nawet zmienić w naszą siłę. Naturalną odpowiedzią na bezsilność wydają się gniew i frustracja. Bierze się to też z tego, że we współczesnym świecie tak ważna jest sprawność. Za wszelką cenę mamy sobie dawać radę. Kiedy więc czujemy bezsilność, budzi ona w nas wiele negatywnych emocji.

Trzeba o siebie walczyć, ale nie za wszelką cenę. Trzeba też czasem uznać własną słabość, przyjąć, że życie nie polega tylko na tym, by poradzić sobie z każdym problemem. Ważniejsze jest zrozumienie świata i siebie. Tego czasem uczy bezsilność.

BIEGUN

Biegun odegrał w moim życiu olbrzymią rolę, chociaż nigdy się tego nie spodziewałem. Pamiętam, że kiedyś przeczytałem słowa: „kto odkrył tajemnicę biegunów, odkrył także tajemnicę świata”. To zdanie wydawało mi się wtedy dziwne, przesadne. Dopiero teraz widzę, ile słowo „biegun” ma znaczeń, jak często jest używane. Dla jednych bieguny są Nieporuszonym Poruszycielem, bo cały świat kręci się wokół nich, inni wierzyli, że pod biegunem północnym znajduje się Atlantyda. Niektóre teorie wiążą z biegunami legendę o Świętym Graalu. Nawet dzisiaj Antarktyda to ciągle terra incognita. Biegun południowy jest w pewnym sensie okiem ludzkości na wszechświat. Z badań tam prowadzonych czerpią najnowsze teorie fizyczne, kosmologiczne, astronomiczne. Bieguny są poligonem nauki, ale także wciąż tajemnicą.

Dla mnie biegun to także Wielki Rehabilitant. Tak było w przypadku wyprawy z Jaśkiem Melą, niepełnosprawnym chłopcem, z którym razem zdobyliśmy oba bieguny. Biegun nauczył mnie wtedy, że ile daje się z siebie, tyle dostaje się z powrotem.

Bieguny odmieniły mnie przynajmniej dwu-, trzykrotnie. Przy okazji pierwszej wyprawy zmieniły mnie z chłopca, który snuł marzenia o dalekich wyprawach, w zdobywcę. Samotna wyprawa na biegun południowy zmieniła odkrywcę w człowieka, który zrozumiał, co tak naprawdę jest najważniejsze. Wyprawa ta była powiązana ze zbieraniem funduszy na dziecięcy oddział chemioterapii w gdańskim szpitalu. Kiedy dotarłem do bieguna, otrzymałem tam maila od tych dzieci. Napisały, że wędrują razem ze mną. Dowiedziałem się o tym dopiero na biegunie, a tymczasem one przeżywały ze mną każdy dzień wyprawy. Dla większości z nich była to pierwsza i ostatnia taka przygoda w życiu, bo wiele z nich zmarło niedługo po mojej wyprawie. Kiedy otrzymałem ów mail, dotarło do mnie, jak ma się takie zdobywanie biegunów do ludzkiego życia. Zdobywca daje coś samemu sobie, ale jest też coś ważniejszego niż zdobywanie świata. Tym „więcej” jest drugi człowiek.

Późniejszymi przemianami była wyprawa z Jaśkiem Melą, a także wcześniejsza porażka w wyprawie „Solo Transantarctica”, na której poczułem się królem lodowej przestrzeni, i właśnie dlatego nie doszedłem do celu. Uważałem, że wszystko już wiem o polarnym świecie, zaczęła kierować mną rutyna. Wędrowałem w złudnym poczuciu, że bieguny są moim domem, ale okazało się, że wcale tak dobrze ich nie znam. To była porażka na własne życzenie. Wyszło mi to na dobre. Dzięki niej zatrzymałem się, poznałem siebie i własne ograniczenia. Ta przegrana doprowadziła mnie do wyprawy z Jaśkiem, bo zostawiła we mnie niedosyt, a zarazem pokazała, że w życiu nie można mieć wszystkiego i że nie polega ono na biciu rekordów. Sukces wyprawy „Solo Transantarctica” pewnie niczego by mnie nie nauczył.

Biegun był Wielkim Rehabilitantem dla Jaśka Meli, ale stał się czymś takim także dla wielu osób w Polsce i na całym świecie. Niepełnosprawne dziecko i krańce ziemi teoretycznie stanowią sprzeczność. Rozwiązanie niemożliwego stało się znakiem dającym ludziom nadzieję. Czasem trzeba iść bardzo daleko, by pomóc komuś, kto jest bardzo blisko… Kiedy pytano mamę Jaśka, czy nie boi się go wypuszczać na podobną wyprawę z obcym człowiekiem, odpowiedziała, że największe nieszczęście spotkało jej syna 150 metrów od domu, więc może znajdzie on teraz szczęście na końcu świata.

Podczas wyprawy „Razem na Biegun” poczułem brzemię odpowiedzialności i zrozumiałem, jak niewiele ode mnie zależy. O ile przedtem miałem duże zaufanie do siebie, do własnego doświadczenia, o tyle wtedy zrozumiałem, że to prawdziwy cud, iż udało nam się z Jaśkiem dotrzeć na bieguny. Wróciłem z tych wypraw inny, bardziej świadomy swoich ograniczeń. Zdobywanie i odkrywanie stanowią mały fragment rzeczywistości. Najpierw wierzymy we własne szczęście, własną wyjątkowość, a potem to poczucie jest nam stopniowo odbierane. Ale zyskałem dzięki temu wiedzę o sobie.

Bieguny wypełniały mi świat. Trudno jest się od tego uwolnić i przestawić życie na inny tor. Na tym polega problem sportowców, którzy wkładają ogromny wysiłek w osiąganie sukcesów i trudno jest im żyć już po olimpiadach. Cele w życiu codziennym wydają się łatwe i zwyczajne w porównaniu z wyprawami, a tak naprawdę są równie trudne.

Istnieje wiele przykładów ludzi, którzy osiągnęli wielki sukces, a nie zaznali szczęścia rodzinnego. Wszystkim wydaje się, że sukcesy są wolne od trudu, że nie mają swojego cienia. Czasem osiągnięcie czegoś staje się cieniem. Chciałem osiągnąć bieguny i myślałem, że potem będę mógł żyć spokojnie. To akurat okazało się złudą.

Moim biegunem jest obecnie moja rodzina. Bieguny leżą tam, gdzie je sobie sami wyznaczymy. „Tam skarb twój, gdzie serce twoje”. Bieguny są teraz dalekie, zimne, żyją tylko jako wspomnienie. Umiejętności potrzebne do ich zdobywania okazują się raczej ograniczeniem w życiu rodzinnym. Przyznam, że bywa mi trudno być przez wiele godzin w domu, nie tylko ciałem, ale i duchem. Bywa mi trudno nie wędrować w myślach po wielkich przestrzeniach, tylko przebywać z innymi na kilkudziesięciu metrach kwadratowych. Moje umiejętności zdobywcy nie są tu tak potrzebne…

Kiedyś bieguny były moim życiem, teraz życie jest biegunem. Staram się wędrować w głąb siebie, by być lepszym mężem, ojcem, lepszym człowiekiem dla innych ludzi. Tak naprawdę bieguny znajdują się wewnątrz nas, choć wydaje się, że są elementem świata.

W tym zewnętrznym świecie często dochodzimy do bieguna i przekonujemy się, że niczego właściwie nie zmieniliśmy. Biegun w fizycznej rzeczywistości jest tylko pustą przestrzenią. Dopiero to, co przeżyjemy w naszym wnętrzu, może sprawić, że ta pustka stanie się pełnią. Ludziom wydaje się, że pustki trzeba unikać. Idąc na biegun, odkrywamy, że to w pustce stajemy się ludźmi, ponieważ wypełniamy ją sobą. Na biegunach okazuje się, że to my jesteśmy światem, to w nas jest pełnia, nie w świecie.

Kto odkrył tajemnicę biegunów, odkrył także tajemnicę świata.

Gdyby nie było biegunów na mojej drodze, pewnie uważałbym, że sens życia polega na byciu lustrem – trzeba jak najwięcej zobaczyć, odkryć, zgromadzić. Po biegunach wiem, że to ja jestem światem. Człowiek nie jest tym, co nazbiera, tylko tym, co ma w sobie. Wbrew pozorom w naszym wnętrzu mieści się coś więcej niż jedynie nasze doświadczenia. Bieguny sprawiły, że to zrozumiałem.

Aby to wszystko odkryć, nie trzeba wyruszać na wędrówkę przez pola lodowe. Biegun był jedynie scenerią, ale może nią być każde miejsce. Jest to jednak trudniejsze, bo na co dzień przeszkadza nam nadmiar informacji i wrażeń.

BIZNES

Przy podejmowaniu przedsięwzięć biznesowych trzeba się zastanowić, czy chcemy tylko zarabiać pieniądze, czy także coś stworzyć? A może chodzi nam jedynie o dobrą zabawę? Jeśli zależy nam przede wszystkim na zarabianiu dużych pieniędzy, trzeba się temu całkowicie poświęcić. Gdybym swego czasu więcej uwagi poświęcił założonej przeze mnie firmie, nie mógłbym przygotowywać wypraw, a bez wypraw nie wyobrażałem sobie życia. One dodawały mi energii potrzebnej do organizowania innych przedsięwzięć. Firma może byłaby dzisiaj kilka razy większa, ale ja w pewnym momencie podjąłem decyzję: wystarczy mi taki poziom, jaki jest, muszę mieć czas na organizowanie wypraw.

Z drugiej strony, gdybym nie założył firmy, nie zarabiałbym pieniędzy i byłbym pewnie bardziej zależny na przykład od pracy na etacie „oddo”, urlopów itp. Wydaje mi się, że lepiej żyć i działać w kilku różnych „światach”, bo to zwiększa nasze możliwości, a poza tym – gdzie się schronimy, jeżeli postawimy tylko na pieniądze i powinie nam się noga w interesach?

Ważna jest ta perspektywa – czy patrzymy na biznes tylko jak na sposób zarabiania coraz większych pieniędzy, czy chcemy czegoś więcej. Żeby nie było wątpliwości: nie uważam, aby któraś z nich była bardziej moralna, lepsza, dzielę się jedynie własnymi doświadczeniami.

BŁĄD

Tylko ten, kto nic nie robi, nie popełnia błędu – to znane powiedzenie. Kiedy podejmujemy nowe wyzwania, pojawiają się na naszej drodze błędy, to naturalne, nie wolno się ich bać. Ważne, by nie popełnić tego jednego błędu za dużo.

Wyprawa „Solo Transantarctica” właśnie nim była. Sięgnąłem po zbyt wiele nowych i niesprawdzonych rozwiązań. Zgubiło mnie nastawienie, że „wszystko będzie dobrze”. Kiedy się nie przetestuje tych nowych rozwiązań, zazwyczaj ponosi się porażkę. Popełniłem, można by powiedzieć, błąd mentalny. Zgubiła mnie mieszanina euforii i rutyny.

Trzeba zachowywać szacunek i pokorę wobec świata. Kiedy opanowaliśmy już jakąś umiejętność, np. pływanie czy jazdę samochodem, wtedy najłatwiej się utopić albo spowodować wypadek. Błędy często wynikają z poczucia, że wszystko już wiemy i nie musimy na nic uważać. Rutyna może nawet zabić. Błędy trzeba starać się przewidywać, umieć znajdować własne słabe punkty. Życie jest za krótkie, by uczyć się na błędach, a najlepszą praktyką jest dobra teoria.

BÓL

Ból to sygnał, informacja, że trzeba działać. Nakleić plaster, iść do lekarza albo zapytać własny organizm, czego potrzebuje. Brzmi paradoksalnie, ale rzeczywiście ból, negatywne doświadczenie, może mieć pozytywny skutek.

Są różne rodzaje bólu. Istnieje na przykład wewnętrzny przytłumiony ból, z którego nie zdajemy sobie sprawy, ból noszony od dzieciństwa. Kiedy miałem pięć lat, spędziłem ponad rok bez rodziców, co przeżywałem bardzo boleśnie, nie uświadamiając sobie tego. Dziecko spycha podobne doświadczenia do podświadomości. Trudno ją potem otworzyć i przepracować noszony w niej ból. Bóle duszy są trudniejsze od tych fizycznych. Tutaj sami jesteśmy sobie lekarzem.

Nie musimy być przez cały czas szczęśliwi. Kiedy spotyka nas coś złego, lepiej nie odsyłać tego do podświadomości. Lepiej przyjąć, że życie ma swoją bolesną stronę. Ból powoduje, że jesteśmy ludźmi. Bez bólu niewiele wiedzielibyśmy o sobie, a także o innych.

BYCIE SOBĄ

Nikt nie rodzi się po to, aby stawać się kimś innym. Nie kopiuj innych, tylko odkrywaj własne nowe drogi, korzystając z daru wolności. Zalewa nas dzisiaj powódź wzorców, modeli życia, schematów działania. Gdzie jest w tym miejsce dla mnie? Informacji o świecie było kiedyś o wiele mniej. Dzisiaj nawet na spacer po lesie zabieramy ze sobą tablet. Ale przez to wszystko trudniej jest nam być sobą.

Aby być sobą, trzeba się trochę odwrócić od świata, mieć własną wewnętrzną przestrzeń, w której możemy próbować poznać także siebie, a nie tylko świat.

CEL

Cele same w sobie są w jakimś sensie puste. One znajdują się już poza wyprawą. Wydaje nam się, że cel jest najważniejszy, bo przyświeca całej drodze, jest jej symbolem. Ale on nie ma aż takiego znaczenia. To droga jest ważna, a cel jest potrzebny, by wyruszyć. Gdyby go nie było, nie ruszylibyśmy z miejsca. Od celu zależy droga, taka jest jego rola. Z drugiej strony osiąganie celów potwierdza trafność naszych wyborów i ważne jest, by je osiągnąć, choć nie za wszelką cenę.

W naszych celach lokujemy cały kapitał doświadczenia, ale tak naprawdę liczy się ów kapitał. Osiągnięcie celu jest śmiercią wyprawy, końcem zdobywania doświadczeń. Dlatego właśnie można powiedzieć, że cel sam w sobie jest pusty. Czy nie o tym opowiada wiele bajek? Kiedy ich bohaterowie dochodzą do celu, okazuje się, że najważniejsza była droga, bo na przykład kogoś na niej spotkali. Kiedy zacząłem odczytywać bajki przez pryzmat własnych doświadczeń, odkryłem ten schemat w wielu historiach.

CENA

Za sukcesy zawsze się płaci jakąś cenę. Sukces ma zawsze drugą, ciemną stronę, osiąga się go kosztem relacji przyjacielskich czy rodzinnych. W końcu trudno nauczyć się życia rodzinnego na biegunach…

Nie można mieć wszystkiego. Coś zyskując, coś się traci. Trzeba pytać, jaką cenę warto zapłacić, a jakiej już nie. Lepiej próbować podążać za marzeniami, niż być sfrustrowanym z powodu niespełnienia i obwiniać o to rodzinę. Ale nie za każdą cenę. Robią na mnie duże wrażenie słowa syna Gandhiego, który powiedział kiedyś, że jego ojciec był ojcem Indii, ale nie ojcem własnego syna.

CHYTROŚĆ

Życie społeczne często polega na grach, kto kogo przechytrzy. Gospodarka na tym się opiera: trzeba kogoś wyprzedzić, coś przewidzieć, wygrać konkurencję, być najlepszym. To nie znaczy, że można kłamać czy być nieetycznym, ale spryt, dążenie do przechytrzenia konkurencji mieszczą się w granicach etyki. W biznesie to, co nie jest zabronione, jest dozwolone. Bokser, dopóki nie bije poniżej pasa, nawet mocno bijąc, jest w tym uczciwy.

Z drugiej jednak strony chytrość wydaje mi się przeciwieństwem miłości. Miłość nie może być przecież obłudna. Myślę, że człowiek lepiej się czuje sam ze sobą, jeśli nic nie zmusza go do sprytu i chytrości.

A ktoś, komu udało się wszystkich przechytrzyć, jest człowiekiem najbardziej samotnym.

CIEKAWOŚĆ

Mamy w głowach gotowe odpowiedzi: nie umiem gotować, nie zaśpiewam, nie zatańczę. Oczywiście w życiu nie chodzi o to, żeby robić wszystko, ale dobrze jest mieć ciekawość świata i praktykować ją nawet w zwykłych sprawach. Jeżeli potrafimy przełamać się wobec mniejszych wyzwań, będziemy umieli przełamać się też wobec większych.

Często boimy się śmieszności, bo inni zobaczą, że nie jesteśmy w czymś najlepsi. Człowiek nie może być przecież jednakowo dobry we wszystkim. Nie należy obawiać się, że w czymś okażemy się niedoskonali. Liczy się to, że próbujemy. Kto wie, może w czymś, o czym byliśmy przekonani, że jesteśmy beznadziejni, nagle odkryjemy swoje powołanie? Zdarza się, że ludzie zaskoczeni sytuacją próbują po raz pierwszy czegoś, na co pewnie nigdy nie zdobyliby się sami z siebie, i mówią: ojej, jakie to fajne. To wyjście poza schemat, jakby otwarcie bramki, o której byliśmy przekonani, że zabrania wstępu na dany teren.

CIEŃ

Nieodłączny, wierny towarzysz. Przypomina ci, że wciąż jesteś. Jest metaforą. Na moich wyprawach służył mi jako kompas, wskazywał kierunek.

Metaforą czego może być cień w naszym codziennym życiu? Cień to nasza ciemna strona. To, z czym sobie nie radzimy – cały ten obszar, nad którym trzeba pracować. Cień nam o tym obszarze przypomina. Kiedy udajemy, że go nie ma, nie może nam wskazywać, co wymaga poprawienia, po to by zmierzać w dobrym kierunku.

Nie udawajmy, że coś takiego jak nasz cień nie istnieje. Człowiek nie jest w stanie pozbyć się cienia. Próbując to sprawić, tracimy poczucie kierunku. Bezproblemowe życie paradoksalnie nie ułatwia drogi.

CUD

Zdarzają się cuda, zdarzenia, które wykraczają poza granice rozumu, są irracjonalne. Przychodzą, kiedy wszystko wydaje się stracone. To, że zdobyliśmy z Wojtkiem Moskalem biegun północny, było cudem. Zapasów mieliśmy na dwa miesiące, a połowę jedzenia zużyliśmy po 100 km, kiedy do przejścia pozostawało jeszcze 600 km. Racjonalnie to analizując, musielibyśmy sobie powiedzieć, że nie mamy szans. Ale zdecydowaliśmy, że wędrujemy dalej, bo to będzie trening przed następną wyprawą. I udało się. Jedzenie skończyło się właśnie na biegunie. To był jeden z cudów.

Cudowi trzeba było oczywiście pomóc. Nie straciliśmy całkowicie wiary w powodzenie i dawaliśmy z siebie maksimum. Kiedy staramy się osiągnąć jakiś cel i widzimy, że racjonalnie rzecz biorąc, nie mamy żadnych szans, nie porzucajmy drogi.

To, że na wyprawie z Jaśkiem Melą nic się nie stało ani Jaśkowi, ani pozostałym uczestnikom, również było cudem. Pamiętam z niej jedną konkretną sytuację. Kończyły się zapasy, do bieguna pozostało około trzydziestu, może pięćdziesięciu kilometrów, zawracał nas dryfujący lód – staliśmy w miejscu, a wokoło rozciągały się szczeliny z otwartą wodą. Nie wiedzieliśmy, co zrobić. Iść dalej bez sanek? Pomaganie cudowi nie polega na decydowaniu się na szaleńcze warianty. Jasiek zaczął wtedy wspominać o pielgrzymce do Lourdes, o wierze, o tym, że robi to dla innych. Pomyślałem, że skoro żadne racjonalne rozwiązania się nie sprawdziły, może powtórzymy, jak rytuał, pomysł z wyprawy z Wojtkiem Moskalem, kiedy to zdecydowaliśmy się na pewnym etapie drogi, gdy wydawało się, że nie mamy szans na dojście do bieguna, wyrzucić nasze ciężkie kurtki puchowe. Powtórzyliśmy to w tamtym momencie wyprawy z Jaśkiem Melą, jako gest pokory, poddania się. Po tym, jak zostawiliśmy kurtki, po około dwustu-trzystu metrach teren się wyrównał, dryf ustał. Czy to nie był cud?

Czasami rzeczywistość chce nam powiedzieć: „Zobacz, nie miałeś szans, ale uwierzyłeś”. To nie jest tak, że uwierzę i wszystko się samo ułoży, ale gdybyśmy nie wierzyli, to i cud by się nie wydarzył. Trzeba dać cudowi szansę. Uważam się za człowieka racjonalnego, staram się wszystko dokładnie planować, ale nie zawsze okazuje się to wystarczające, zwłaszcza przy ekstremalnych wyzwaniach.

CUDZE WIZJE

Cudza wizja naszej aktywności, czyli jak ją sobie ludzie wyobrażają i na podstawie czego budują osąd, często nijak ma się do rzeczywistości.

O wiele sensowniej jest nie podążać za ludzkimi opiniami, choć zawsze warto każdą z nich brać pod rozwagę. Ale rozważać, nie znaczy automatycznie się z nimi zgadzać czy się do nich stosować. Dotyczy to także naszych najbliższych, rodziców, a nawet żony.

Rodzice z zasady są przeciwni naszym pomysłom, uważają je za niepraktyczne, niepotrzebne, nawet śmieszne. Chcą, byśmy kierowali się ich wskazówkami, co powinniśmy robić z naszym życiem. Możemy oczywiście ich posłuchać, gdy dotyczy to spraw na krótką metę, kilku tygodni, może nawet miesięcy, ale na pewno nie w sprawach na całe życie. Gdy chodzi o wybór zawodu czy małżeństwo, trzeba słuchać własnej intuicji. Ona jest często mądrzejsza, niż nam się wydaje. Jej mądrość wynika z naszych doświadczeń, przeżyć, lektur. Inni mają własne doświadczenia, doradzają nam na podstawie tego, co sami przeżyli, ale to przecież ich życie, nie nasze.

DEMOTYWACJA

Ludzie zdemotywowani najłatwiej i najczęściej popełniają błędy. To mogą być banalne sprawy, choćby zacięcie się nożem przy przygotowywaniu śniadania. Jeśli ktoś uczestniczy w jakimś przedsięwzięciu wbrew sobie, wówczas we wszystkim szuka potwierdzenia dla swojego negatywnego nastawienia albo boi się, że zaraz stanie się coś, co dowiedzie bezsensu starań. Powoduje to słabszą koncentrację, a wtedy łatwiej o popełnianie błędów. Taka osoba w mniejszym stopniu jest skupiona na zadaniu, a w większym na problemach motywacyjnych.

Niwelowanie jej obaw staje się niezbędne, ale ma swoją granicę, poza którą staje się nieefektywne. Praca włożona w podtrzymywanie motywacji obraca się wówczas przeciwko projektowi. Zamiast go wzmacniać, osłabia i wystawia na ryzyko porażki. Osłabia dwojako, bo po pierwsze tracimy naszą energię na przekonywanie zniechęconych osób, a po drugie często podważane są podstawy przedsięwzięcia, wciąż kwestionowane przez zdemotywowanych uczestników.

DETERMINACJA

Palenie za sobą mostów nie jest dobrym pomysłem na życie, absolutnie do tego nie namawiam, ale czasami, kiedy mamy przed sobą naprawdę trudne wyzwanie, lepiej tak zrobić, niż się asekurować, zapewniać sobie drogę odwrotu i tym samym osłabiać motywację, by iść naprzód. Determinacja, która pojawia się w nas, gdy już nie możemy się cofnąć, tworzy nową jakość na naszej drodze. Jest już tylko droga naprzód, nie ma drogi wstecz. Dopóki możliwy jest powrót, możliwe jest też dreptanie, zastanawianie się: może jednak się cofniemy, może wrócimy, spróbujemy innym razem…

Należy z uporem dążyć do celu, ale stopień determinacji zalezy od etapu życia.

Kiedy szliśmy z Wojtkiem Moskalem na biegun północny wystawialiśmy się nawet na ryzyko utraty życia. Dzisiaj bym tego nie powtórzył. Inaczej jednak wygląda to z zewnątrz, a inaczej od środka wyprawy. Wówczas stopniowo wspólnie wyłączaliśmy kolejne stopnie bezpieczeństwa. Na wyprawie mieliśmy na przykład ze sobą sztucer na wypadek ataku niedźwiedzia. Ale kiedy ciągnęliśmy na zmianę sanie, drugie zostawialiśmy za sobą, byliśmy tak zmęczeni, że sztucer umieszczaliśmy często na tych zostawianych sankach, chociaż widzieliśmy wokół ślady niedźwiedzia. Wysiłek na granicy naszych możliwości powodował, że podświadomość wyłączała nam strach, byleby tylko organizm miał choćby minimalną ulgę. Umysł w takich ekstremalnych sytuacjach sam optymalizuje wysiłek za cenę zwiększonego ryzyka.

Nie było nam jednak wszystko jedno, nie polegało to na przysłowiowym raz kozie śmierć. W ten sposób zachowałem się tylko raz, na wyprawie na Mount Vinson, najwyższy szczyt Antarktydy. Nikt przede mną nie przeszedł tej trasy samotnie. Prowadzi ona przez ogromne pola lodowe, dziesiątki szczelin, mosty śnieżne. Kiedy przechodziłem po tych mostach ponad szczelinami, dosłownie czekałem na odgłosy pękania lodu. Wiele wypraw zginęło bez śladu w takich szczelinach. Wtedy z powodu wyczerpania, całkiem już nieracjonalnie, powiedziałem sobie: „Do widzenia przyjacielu, do widzenia”. Nie wolno tego jednak nadużywać. Może jest tak, że mamy w życiu pulę ryzyka do wykorzystania. Ja już swoją chyba wyczerpałem.

DOBRE RADY

Wiele osób odradzało mi udział w różnych wyprawach. Kładziono mi do głowy: nie rób tego, to się na pewno źle skończy. Już kiedy jako kilkunastoletni chłopak miałem popłynąć statkiem do Danii czy do Afryki, dorośli powtarzali, że to nie może się udać. A jednak udawało się i wtedy, i wielokrotnie później. Nauczyło mnie to czujności. Kiedy ktoś mówi, że coś się nie uda, nie należy od razu rezygnować, tylko zbadać argumenty. Ludzie często nic nie wiedzą o rzeczywistości, której dotyczy dany projekt, a z góry skazują przedsięwzięcie na niepowodzenie. Osądzają projekty, plany, przekładając swoje doświadczenia na rzeczywistość, o której nie mają pojęcia. Pojawia się wówczas strach, ostrożność. Odradzają nam pewne decyzje, sprzedając własne lęki.

Zawsze trzeba się zastanowić, czy przemawiają przez nich kompetencje czy emocje. Ludzie chcą nam doradzić, często w dobrej wierze, ale kierują nimi tylko uczucia i obawy. Lepiej szukać rady u ludzi kompetentnych, którzy mają już praktyczną wiedzę w dziedzinie, której dotyczy nasz projekt.

DOROBEK

Kiedy mamy już jakiś dorobek, boimy się go stracić i siłą rzeczy przywiązujemy się do niego. Może to nas z czasem ograniczać czy nawet paraliżować. A przecież medale, wyróżnienia, tytuły – to wszystko pojawia się, znika i nie ma większego znaczenia, jeśli nie stoją za tym trwałe wartości. Trwałe, czyli istniejące w nas samych, a nie na zewnątrz. Poza tym takie, które czegoś nadal nas uczą.

Gdy człowiek przywiązuje wagę do swojego dorobku, pojawiają się jakby dwa byty: osoba i jej dorobek. I zaczyna się robienie czegoś nie ze względu na siebie, tylko na dorobek. Ale to iluzja. Jeśli czymś ryzykowałem w swoich kolejnych wyprawach, wtedy kiedy miałem już osiągnięcia, tak naprawdę ryzykowałem jedynie tym, co istniało w wyobrażeniach ludzi. Gdybym w kryzysowych momentach wypraw brał pod uwagę swoje wyczyny i obawiał się utraty opinii, byłoby mi trudniej znajdować optymalne rozwiązania.

Najlepiej zastanawiać się nad jakąś sytuacją wyłącznie w granicach tu i teraz.

DOŚWIADCZENIE

Doświadczenia zebrane w drodze mogą nam pomagać, ale równie dobrze mogą okazać się przeszkodą albo nawet powodem porażki. Pamięć o doświadczeniu jest czymś innym niż doświadczenie. Bagatelizowanie bieguna, który już raz czy drugi został przez nas zdobyty, na ogół źle się kończy. Wszystko powinniśmy robić tak, jakbyśmy robili to po raz pierwszy.

Nie wolno zatem przeceniać doświadczenia, a nie doceniać warunków. Często pozwalamy sobie na ryzykowne pomysły, przykładowo: płyniemy dwa kilometry w głąb morza, bo mówimy sobie, że przecież tyle już razy wypływaliśmy na odległość pół kilometra. Lekceważymy wówczas zagrożenia, na przykład nie zabieramy boi asekuracyjnej, bo myślimy jedynie o tym, że będzie nas ona hamować. Może nawet czasami się tej boi wstydzimy przed innymi pływakami. Wstydzimy się naszej ostrożności, bo przecież jesteśmy tacy odważni…

Piloci z wieloletnim doświadczeniem podczas każdego lotu drobiazgowo powtarzają te same rutynowe procedury. Warto brać z nich przykład

DROGA

Liczy się droga, a nie cel. Nieraz sam cel może nas nawet rozczarować, lecz jeśli po drodze ulitowaliśmy się nad jakimś żebrakiem, komuś podaliśmy rękę, na końcu to właśnie okazuje się ważne. Dlatego lepiej rozglądać się po drodze, niż tylko wyglądać punktu dojścia, bo możemy nie spotkać przyszłej żony albo przyjaciela… A nawet jeśli ich nie spotkamy, przynajmniej przeżyjemy coś interesującego. Paradoksalnie dobrze przeżyta porażka czy dobra droga, która kończy się porażką, jest czasem większym kapitałem niż bezrefleksyjny i przez to pusty sukces.

Podczas moich pierwszych wypraw ważny był cel, osiągnięcia. Dopiero potem zrozumiałem, że liczy się droga, a nie cel. Istotny był każdy dzień, w którym mogłem wędrować, myśleć o świecie, życiu, ludziach. Gdybym myślał tylko o celu, sama podróż nic by mi nie dała. To dzięki drodze się zmieniłem, nie dzięki celowi.

Najpełniej potwierdziło mi się to przy „Ekspedycji Wisła”. Ujście Wisły, cel wyprawy, leży przecież bardzo blisko mojego domu; aby go osiągnąć, wystarczyłby jednodniowy spacer. Cel nie miał znaczenia, to droga zamieniła się w cel przedsięwzięcia. Na tej samej zasadzie można by powiedzieć, że celem życia jest – życie.

DRIVE

Najważniejszy jest wewnętrzny drive, impet, coś, co pojawia się w drodze na każdy biegun. Pragnienie, żeby nie zatrzymywać się w osiągniętym już punkcie trasy, tylko iść dalej. Najważniejsza jest energia wewnętrzna, a reszta to tylko szczegóły techniczne. Czasem wyzwala się w naszym życiu wielki ładunek energii, drive, który może nas daleko zaprowadzić. Jeśli jednak mu się nie poddamy, energia może się rozproszyć.

DRUGI CZŁOWIEK

Urealnienie naszych wizji jest możliwe dzięki spotkaniu z drugim człowiekiem. Gdybym nie spotkał odpowiednich nauczycieli, moje marzenia nie stałyby się rzeczywistością. Oni przekazali mi swoje doświadczenie.

Samotni zdobywcy biegunów tak naprawdę nigdy nie są sami. Bez ludzi skrywających się w cieniu ich wyprawy nigdy nie osiągnęliby celu. Żadna większa idea nie może stać się rzeczywistością bez pomocy innych.

Jednak inni ludzie mogą też chcieć zamknąć nas w swoich schematach. To od nas zależy, czy ludzie będą dla nas pomostami, czy przeciwnościami, ograniczeniem czy pomocą. Warto też zastanowić się, czy sami jesteśmy dla drugiego człowieka pomostem czy ograniczeniem. To zazwyczaj trudniej zobaczyć…

Inni są naszym wsparciem i zwierciadłem, w którym widzimy swoją siłę i słabości. Inni są przy nas, kiedy znajdujemy nasze bieguny.

Bez innych byłbym biedny. Duchowo

DZIAŁANIE

Działanie jest tylko finalną formą myśli, wierzchołkiem góry lodowej. Najważniejsza jest zawsze myśl. Ona wyznacza nam drogę. Ale żeby gdzieś dojść, musisz iść, iść, iść. Samo się nie dojdzie.

Najważniejsza jest zatem poprzedzająca działanie myśl, proces planowania, dokonywania wyborów, pozyskiwania informacji. Z tego powstaje plan, który już tylko realizujemy. Im jesteśmy bardziej precyzyjni na etapie myślenia, tym działanie będzie bardziej efektywne.

Wyprawy nie zaczynają się w punkcie startu, lecz wiele lat wcześniej.

Działanie jest małym końcowym odcinkiem wyprawy. Aby było efektywne, cała podróż musi się odbyć w głowie kilka razy. Amerykański podróżnik i odkrywca Robert Peary uważał, że wyprawa na biegun przypomina partię szachów, w której ruchy zaplanowano kilka lat do przodu.

Sukces czy porażka przedsięwzięcia zależą od planowania. Im więcej rzeczy przewidzimy, tym mniej czeka nas szarpania się z drobiazgami.

Im mniej przewidzimy, tym będzie nam trudniej, aż w końcu te drobiazgi nas osaczą. Wydaje nam się, że ważne są wielkie idee, a tak naprawdę chodzi o to, by znać każdą śrubkę w prymusie i wiedzieć, jak zapinać wiązania. Opanowanie szczegółów jest podstawą naszych działań.

DZIECIŃSTWO

Dzięki wyprawie „Z Polą przez Polskę”, z żoną i naszą córką Polą, zrozumiałem, jak ważne jest, co dziecko przeżywa w wieku trzech-pięciu lat. To okres fundamentalny dla kształtowania się osobowości człowieka. Już na tym etapie rozstrzyga się w dużym stopniu, jak będzie wyglądać jego postępowanie w przyszłości. Suma przeżyć, emocji i doznań, która osadza się w tym czasie w podświadomości, jest matrycą, według której rozgrywa się niemała część naszego późniejszego życia. A matrycę raz uformowaną trudno zmienić.

Mnie również wydawało się, że dopiero gdy dziecko kończy siedem czy osiem lat, zaczyna się dla niego etap edukacji, a wcześniej dany jest mu czas zabaw i szczęśliwego dzieciństwa. Szczęśliwe dzieciństwo oczywiście dzieciom się należy, ale sposoby w jakich człowiek później poznaje świat i według których w nim działa, kształtują się – mam dziś takie przekonanie – bardzo wcześnie.

Dopiero teraz odkrywam, jak różne nieszczęśliwe zdarzenia z dzieciństwa przygotowały mnie do wyczynowego zdobywania biegunów. Umiejętności te są jednocześnie obciążeniem, z czego wcześniej nie zdawałem sobie sprawy. Czasami myślę, że chciałbym mieć beztroskie dzieciństwo, ale nie jestem pewien, czy dałoby mi to tę siłę, dzięki której odbyłem tyle wypraw w moim późniejszym życiu.

Dzieciństwo nauczyło mnie tego, że wszyscy mogą mnie opuścić. Kiedy po wypadku łamano mi i składano rękę, rodziców nie było przy mnie w szpitalach. Co prawda nie zapamiętałem swoich ówczesnych przeżyć, ale towarzyszyły mi na pewno silne emocje. Może najważniejsze jest to, czego nie pamiętamy? W mojej podświadomości utrwaliło się przekonanie, że mogę liczyć wyłącznie na siebie. Dzisiaj wiem, że taka postawa może być również utrudnieniem.

DZIENNIK

Dziennik stanowi materialny ślad naszej uważności, wsłuchiwania się w siebie, pozwala odkryć, co jest naprawdę nasze. Pisząc, znajdujesz swój wewnętrzny głos. A przy okazji – wydobywasz wszystkie negatywne stany na zewnątrz. Oczyszczasz umysł.

Prowadzenie dziennika było dla mnie bardzo ważne w procesie poznawania siebie. Kiedy przeżywamy świat, powstają w nas także toksyny: strach, tęsknota, ból, stany, które jeśli się nagromadzą, mogą zaburzyć nasze funkcjonowanie. Dzienniki, prowadzone przeze mnie w trakcie ekstremalnych wypraw, pełniły funkcję terapeutyczną. Gdybym gromadził w sobie całą niepewność, wszystkie lęki, mógłbym dojść do stanu psychicznego zatrucia. Dzięki dziennikom wydobywałem je na zewnątrz, trochę jak na spowiedzi. Nie na darmo ludzie się spowiadają. Ma to funkcję terapeutyczną: mówiąc o czymś głośno przed kimś, oczyszczamy się. Tak samo działa psychoterapia.

Kiedy odkrywamy, że coś jest dla nas dobre, powinniśmy to robić, nie przejmując się tym, co myślą inni. Nawet jeśli komuś wydaje się śmieszne to, że polarnik idący na biegun prowadzi dzienniczek jak jakaś pensjonarka. Wokół szaleje huragan, a on pisze pamiętniczek. I co z tego? Jeśli coś dobrze na nas wpływa, trzeba to robić.

ENERGIA

Często jestem pytany, skąd bierze się moja życiowa energia. Pochodzi głównie z myśli, z książek, z budowania w głowie scenariuszy zdarzeń. To wszystko powoduje, że pojawiają się marzenia, za którymi staram się podążać. Wydaje mi się, że energia mentalna jest ważniejsza od fizycznej.

Jestem zwolennikiem tezy, że im bardziej człowiek się zmęczy, tym więcej ma energii. Im więcej się jej wyda, tym więcej jej przybędzie. Dlatego staram się spędzać kilka godzin w tygodniu na świeżym powietrzu, czy to biegając, jeżdżąc na rowerze, czy chociażby spacerując.

„Tylko to jest dobre i piękne, co ponad siły”. Trzeba się zmęczyć w dobrej intencji, a nie tylko odpoczywać i konsumować.

Energię można czerpać od dzieci. Ale nie wolno być wampirem energetycznym, który jedynie wysysa energię z innych. Świat jest pełen energii, z której możemy czerpać. Wszystko zależy od naszego nastawienia. Źródłem energii może być natura, sztuka, inni ludzie. Obcowanie ze światem powoduje, że energii w nas przybywa.

Miłość daje duzo energii, jest niewyczerpanym, jednocześnie najprostszym i zarazem najtrudniejszym źródłem energii.

EGOIZM

Egoizmem nie jest podążanie za własną intuicją i realizacja własnych planów nawet wbrew zdaniu innych. Egoizm oznacza robienie czegoś tylko i wyłącznie dla własnego dobra, często kosztem innych. W życiu nieraz trzeba realizować własne plany, zaprzeczając innym wizjom. Ale spełnianie własnych, ważnych celów nie jest egoizmem.

Z egoizmem jest także kojarzone zwrócenie się ku sobie. Uczy się nas, by nie być egoistą, nie być skupionym na własnym „ja”. Czym innym jest jednak egoizm, czyli dbanie wyłącznie o własne potrzeby czy nawet zachcianki, a czym innym wnikanie w swoje wnętrze. Wnętrze to nie tylko nasze egoistyczne „ja”, to także coś więcej. Poznawanie tego, eksploracja wnętrza jest równie ważna jak poruszanie się w świecie zewnętrznym.

W fazie przygotowań do trudnych wypraw powinniśmy przetestować nie tylko sprzęt, ale także własną motywację. Dobrym jej sprawdzianem będzie odpieranie zarzutów, że to, co chcemy zrobić, wynika z naszego egoizmu, ukierunkowania na siebie, dążenia tylko do własnych korzyści czy uznania. Kiedy realizujemy autorski plan, musimy liczyć się z tym, że nie zadowolimy wszystkich. Może nawet będziemy musieli działać wbrew wielu.

ELIMINACJA

Podstawową sztuką w byciu w drodze jest eliminowanie tego, co zbędne. Zbędne przedmioty, przekonania i nawyki przeszkadzają nam w działaniu, myśleniu. Blokują nas zarówno w pracy, w domu, jak i na wyprawach.

Na początku wyprawy zbierałem zawsze stos rzeczy, które wydawały mi się niezbędne, a potem następowała eliminacja, przepakowywanie. Pamiętam, że kiedy przed wyprawą z Wojtkiem Moskalem na biegun północny w Kanadzie odbyło się nasze kolejne przepakowanie, na szczycie hałdy odrzuconych przedmiotów leżała książka Jana Pawła II Przekroczyć próg nadziei. Wojtek nie chciał jej zabierać, wobec czego spakowałem ją do swojego plecaka. Potem ta książka okazała się dla mnie filarem wyprawy. To paradoks, książka wydaje się przecież do niczego niepotrzebna w takich warunkach, ale trzeba widzieć całość. Ważne jest paliwo i jedzenie, ale ważne jest też paliwo dla umysłu i duszy. Czytanie książki, pisanie dzienniczka powodują, że umysł odpoczywa. Przedmioty eliminujmy do tych niezbędnych, ale nie tylko dla ciała, także dla umysłu.

Często skupiamy się wyłącznie na warstwie materialnej, fizycznej. Tymczasem przepakowania wymaga przede wszystkim nasza głowa, w której utrwaliły się schematy i kłębią się setki myśli. Warto sprawdzić, co mamy w głowie.

Kiedy zdobywałem bieguny, miałem jedynie wynajęty pokój, kilka książek i niewiele ubrań. Teraz mam dużo książek, rower, przeróżne sprzęty, dom, setki przedmiotów. Zarządzanie tym zajmuje mi wiele czasu. Nie trzeba być otoczonym mnóstwem rzeczy, nie trzeba być zaopatrzonym w niesamowity sprzęt, żeby coś osiągnąć. Wielkie firmy często zaczynały w małych garażach.

FILOZOFIA

Studia filozoficzne nauczyły mnie przede wszystkim szerszego spojrzenia na świat, umiejętności stawiania pytań. Nauczyły mnie też, że życie jest za krótkie, aby uczyć się na błędach, i że najlepszą praktyką jest dobra teoria. Filozofia pozwoliła mi dostrzec znaczenie języka. Zdanie Ludwiga Wittgensteina „Granice mojego języka są granicami mojego świata” zwróciło moją uwagę na rolę języka w kształtowaniu dostępnego mi obrazu świata i wiedzy o nim. Zobaczyłem, że język to coś więcej niż narzędzie do odwzorowywania świata, to także matryca, która kształtuje obraz rzeczywistości, a jednocześnie skarbnica historii i kultury danej społeczności. Językiem widać więcej niż oczami.

Logiczna analiza zdań przydała mi się chyba najbardziej podczas planowania wyprawy z Jasiem Melą. Było tyle samo za i przeciw, wyprawa stanęła nawet pod znakiem zapytania. W podjęciu decyzji bardzo pomogła mi wtedy logika.

Filozofia uczy stawiania pytań tam, gdzie inni widzą odpowiedzi. Uczy analizy, przywiązania wagi do szczegółów, rzetelności myślenia. Próbuje odpowiedzieć na odwieczne pytanie – po co istnieje świat? Po nim każde następne zadanie wydaje się prostsze, nawet takie jak zdobycie biegunów Ziemi.

Osiągnięcie bieguna to pewien model działania. Dzięki filozofii zrozumiałem, że świat nie jest jedną rzeczywistością, nie obowiązuje w nim jeden model. Istnieją różne światy, które rządzą się różnymi prawami. Świat polarny jest jednym z nich i trzeba go dobrze poznać. Należy rozpoznać zasady, które rządzą danym modelem – do tego przydaje się nieszablonowość myślenia. Ludzie często popełniają ten błąd – posługują się jednym i tym samym szablonem w różnych modelach.

Kiedy jechałem do Meksyku, po prostu spakowałem się i przez większość wyprawy improwizowałem. Gdybym ten model przełożył na biegun, najprawdopodobniej bym zginął.

<

FRAM

Fram znaczy naprzód. Nie możemy rezygnować z powodu spotykających nas niepowodzeń. Musimy wszystko przyjmować spokojnie.
Nie martwić się porażkami, cieszyć, jeśli coś się
uda, i najważniejsze – stale iść naprzód.

GÖDEL KURT

Matematyk, który wykazał, że nawet najprostsze teorie matematyczne są niepełne. Zburzyło to pewien model świata, zgodnie z którym uważano, że rzeczywistość jest racjonalna, a matematyka jest językiem tej rzeczywistości. To dla mnie twierdzenie duchowe. Nauka to nie wszystko, nawet najbardziej precyzyjna wiedza nie odwzoruje w pełni rzeczywistości.

GÓRA LODOWA

Wyprawę można porównać do góry lodowej. Jedna siódma wystaje ponad powierzchnię, sześć siódmych kryje się pod wodą. Ludziom wydaje się, że ta jedna siódma, czyli realizacja, ta widoczna część, jest najważniejsza. Ale kluczem do wyprawy jest sześć siódmych ukrytych pod wodą, wszystko to, co rozgrywa się przed wyprawą. Sama wyprawa jest zaledwie wynikiem, skutkiem. Praca włożona w przygotowanie, również mentalna, analiza, najpierw bardzo ogólna, przyjrzenie się problemowi, zdefiniowanie punktów krytycznych, próba dopasowania siebie do sytuacji – to rozstrzyga o powodzeniu. Wstępna analiza wskazuje nam, przed czym należy się zabezpieczyć, podpowiada, co trzeba opracować, co wyeliminować. Później przekłada się to na szczegóły, opracowanie dokładnych scenariuszy, aż wreszcie przychodzi czas na pracę ze sprzętem.

GRANICA

Człowiek jest powołany do tego, aby przekraczać własne granice. Jest stworzony do tego, by żyć pełnią człowieczeństwa. Tylko wówczas, gdy zbliżamy się do celu budzącego lęk, możemy się przekonać, którędy tak naprawdę przebiega granica naszych realnych, a nie tylko wyobrażonych możliwości.

Granice, oprócz fizycznych barier, wyznacza też nasza świadomość, sposób pojmowania rzeczywistości. Najtrudniejsze do pokonania granice biegną w nas samych, są częścią nas. Zostały w nas wbudowane przez wychowanie, szkołę, rodziców.

Często uczy się dzieci, że marzenia są tylko mrzonkami. Jeśli tak zaczniemy myśleć, trudno będzie nam to zmienić, a także stać się otwartym człowiekiem, wolnym od schematów. Wydaje się nam, że do uzyskania czegoś trzeba mieć pieniądze i znajomości, a tak naprawdę problem leży w nas. Aby osiągnąć cel na zewnątrz, musimy najpierw zmienić się wewnętrznie.

Życie to jednak nie tylko przekraczanie granic, lecz także poznawanie świata i samego siebie. Zatrzymanie się w drodze też jest ważne. Chodzi o to, by przekraczanie granic nie stało się nawykiem, czymś neurotycznym, bo wtedy nie służy odnalezieniu siebie czy biegunów, tylko zaspokojeniu uzależnienia.

HAMULCOWI

W każdym zespole mogą pojawić się hamulcowi. Hamulcowym jest się nie tylko wtedy, gdy idzie się w innym tempie niż pozostali. Można być nim na różne sposoby, na przykład kiedy bagatelizuje się niebezpieczeństwa i przez to marnowany jest czas na dyskutowanie o sprawach, które powinny być oczywiste. Hamulcowym może być ktoś, kto zawsze upiera się przy swoim zdaniu. Hamulcowym może być także ktoś szybszy od innych, kto wędruje we własnym rytmie, niedopasowanym do rytmu grupy, ignorując fakt, że jesteśmy zespołem i działamy razem. Czy ktoś zostaje z tyłu, czy wyrywa się do przodu, efekt jest ten sam – trzeba się nim zajmować, czekać na niego albo go szukać. Bywają hamulcowi, którzy choć są tylko członkami zespołu, wchodzą w rolę lidera. Powoduje to rozluźnienie dyscypliny. Bywa oczywiście i tak, że ktoś musi zastąpić lidera, bo ten się nie sprawdza.

HARMONIA

Harmonia oparta jest na naszej relacji z otoczeniem, miejscem, okolicznościami. Czasem polega na tym, żeby stanąć, zatrzymać się, a czasem, by szukać. Jedni są nieszczęśliwi z powodu biedy, inni z powodu bogactwa. Tymczasem ani brak rzeczy, ani ich nadmiar nie jest sednem, podobnie brak wrażeń lub ich przesyt. Liczy się zgodność z samym sobą.

Harmonia w życiu to także walka o siebie. Z jednej strony łagodne kontemplowanie świata, a z drugiej – pokonywanie własnych słabości, przełamywanie ograniczeń wyobraźni i ciała. Harmonia to także zrozumienie, że życie nie jest wyścigiem, że dążeniu do pierwszeństwa nie może towarzyszyć krzywdzenie innych.

Aby osiągnąć harmonię, trzeba ją zbudować, zmieniając się, szukając siebie, pracując nad sobą. Zyskujemy ją, kiedy jesteśmy zadowoleni z życia. Często chcemy być kimś innym, gdzie indziej i kiedy indziej. Brak harmonii wywołuje uczucie niedopasowania. Ale bycie kimś innym niczego by przecież nie rozwiązało, to iluzja.

Myślimy: „Gdybym był prezydentem USA, Leonardo diCaprio, Adamem Małyszem, byłbym szczęśliwszy”. Wszędzie dobrze, gdzie nas nie ma. Ucieczka nic nie da. Sama przeprowadzka bez pracy nad sobą nie zmieni nam życia.

HUMOR

Branie życia tylko na poważnie jest bardzo męczące. Dobrze jest śmiać się z samego siebie. Na wyprawach opowiadaliśmy sobie z Wojtkiem Moskalem kawały, śmialiśmy się, że nasze sanki wyglądają jak z ilustracji w Małym Księciu, na której jest wąż boa, który zjadł słonia. Humor rozładowuje napięcie, stanowi wentyl bezpieczeństwa. Ponurakom trudno dojść do bieguna. To tak jak w sporcie, im jest się bardziej spiętym, tym trudniej o dobry wynik. Humor jest ważnym narzędziem służącym do osiągania biegunów. Warto go często używać.

INNOWACJA

Kluczem do każdego projektu jest innowacja, wymyślenie czegoś nowego, czegoś, co się przyjmie, bo okaże się potrzebne innym. Żółte karteczki, które wymyślił Arthur Fry, wydają się dzisiaj czymś banalnym i oczywistym, ale ich twórca był z całą pewnością innowacyjny. Po pracy śpiewał w kościelnym chórze i irytowały go zakładki, ciągle wylatujące ze śpiewnika. Wpadł na pomysł użycia zamiast nich niewielkich karteczek z dodatkiem wyjątkowego kleju, wynalezionym kilka lat wcześniej przez jego kolegę z firmy Spencera F. Silvera. To była przełomowa idea.

Rozejrzyjmy się dokoła – wielu ludzi w różnym wieku realizuje własne pomysły biznesowe i sprawia im to radość. I nie muszą to być spektakularne, wielkie projekty. Może wystarczy co rano przynosić mieszkańcom własnego osiedla świeże bułki i gazetę, bo nie mają na to czasu, ale chętnie komuś zapłacą. Takich możliwości są tysiące. Trzeba szukać tego, co jest potrzebne ludziom dzisiaj, a najlepiej – co będzie im potrzebne jutro.

Wyobraź sobie, jak będzie funkcjonował świat za pięć czy dziesięć lat. Wielka innowacja oznacza wielką pracę i wielki wysiłek. To są miesiące, lata pracy. Na początku XX wieku kierownik amerykańskiego biura patentowego wygłosił opinię, że wszystkie dotychczasowe wynalazki nie mogą się równać z tym, co przyniesie nadchodzący wiek. Niefortunne uproszczenie niezasłużenie przypisało mu autorstwo zdania, że wszystko zostało już wynalezione. Dziś wiemy, jak bardzo mylnego. Zawsze można coś wynaleźć. Przestrzeń na nowe pomysły nawet wydaje się powiększać.

INSPIRACJA

Inspiracją mogą być nasze marzenia, które powstają z tych prawdziwych, niczym nietłumionych pragnień. Inspiracji dostarcza także świat zewnętrzny – książki, kultura, sztuka czy nauka. Ale przede wszystkim ludzie, szczególnie dzieci. One są nieskażone światem, są blisko Boga, dlatego sposób, w jaki patrzą na otoczenie, sprawia, że zdobywamy się na więcej odwagi.

W inspirację zamienia się także uważność, głębsze, a nie tylko powierzchowne oglądanie świata i samego siebie. Inspirujące może być poczucie wolności. Pamiętam, że po projekcji filmu Absolwent wyszedłem z kina i postanowiłem, że coś muszę zrobić w życiu. Pomyślałem o opłynięciu świata jachtem – a przecież film nie ma nic wspólnego z żeglarstwem.

Momenty inspiracji dodają energii. Jeśli za nimi nie podążymy, może skończyć się na słomianym zapale. Trzeba przynajmniej je zapamiętać do następnego dnia. Pomyśleć sobie: Jutro do tego wrócę.

INTENCJA

Intencja jest szczególnym rodzajem energii, który nosimy w sobie i przez który łączymy się z czymś, co nas nieskończenie przerasta. Różne mogą być rodzaje intencji: nakierowana na sukces, na nas, na innych ludzi. Czasem wydaje nam się, że czyste, bezinteresowne pobudki powodują, że niemożliwe staje się możliwe. Trudno je jednak znaleźć na zawołanie.

INTUICJA

Intuicja jest naszym wewnętrznym głosem, któremu nie zawsze potrafimy zaufać. Zwykle 99 procent ludzi neguje nasze pomysły Ale często 99 procent ludzi się myli. A nawet jeśli wszyscy mówią to samo, wszyscy mogą się mylić. Statystyka nie zawsze jest dobrym doradcą. A co jest dobrym doradcą? Nasza intuicja.

Wydaje mi się, że istnieje prawdziwa i fałszywa intuicja. Nie jest wcale tak łatwo usłyszeć swój wewnętrzny głos, rozpoznać, który jest prawdziwy. Możemy go pomylić z głosem ego, które chce wszystkiego dla siebie. Kiedyś wydawało mi się, że wystarczy znaleźć się w ciszy, skupić się na sobie i wtedy łatwo usłyszeć ten właściwy głos. Ale teraz myślę, że intuicja jest bardziej skomplikowanym zjawiskiem.

Jak odróżnić te głosy? Nad tym trzeba pracować. Intuicja nie polega na racjonalnym analizowaniu. Często podpowiada działania, wydawałoby się, nieracjonalne, a jednak prowadzące w dobrym kierunku. Prawdziwa intuicja daje poczucie zgody z samym sobą, jest jak iluminacja. Oświeca nas. Nagle fakty łączą się doskonale, powstaje poczucie ogólnego sensu.

Im jest się starszym, tym trudniej usłyszeć ten głos. Nad intuicją trzeba pracować, a nie tylko czekać na jej przypływy. Należy stworzyć jej warunki, pozwolić jej się pojawić.

Odkrycie Północy było dla mnie możliwe dzięki temu, że posłuchałem wewnętrznego głosu. To on podpowiedział mi na Spitsbergenie, kiedy po raz pierwszy znalazłem się w okolicach koła podbiegunowego, że to nie jest kolejne doświadczenie, tylko azymut mojego życia, przynajmniej na tamten czas. Oto przestrzeń, w którą chcę się zagłębić, pójść dalej. Dokładnie tak to się odbyło – odkryłem przestrzeń dla siebie. Przestałem nawet interesować się podróżami. Mogłem wtedy wybrać się znów do Meksyku, który krótko przedtem zwiedzałem, ale nie pojechałem tam. Gdybym nie zaufał tej wewnętrznej intuicji, nie dał wiary, że odkryłem jakiś ważny dla siebie kierunek, pewnie stałbym się turystą wędrującym od kraju do kraju, a nie tym, kim jestem – podróżnikiem, zdobywcą biegunów.

Najczcigodniejszy Ojcze Święty!

W dniu dzisiejszym, 24 kwietnia 2004 roku o godzinie 16:16, po dziesięciu dniach marszu przez lody Arktyki, nasza wyprawa zdobyła północny biegun Ziemi! Jest to przede wszystkim sukces piętnastoletniego Jasia Meli, który jako pierwszy w historii niepełnosprawny chłopiec pokonał swoje ograniczenia i samodzielnie dotarł na wierzchołek Ziemi. 12 czerwca 1987 r., podczas pamiętnego spotkania z polską młodzieżą na Westerplatte, wezwałeś nas Ojcze Święty do „podjęcia i wypełnienia powinności, od których nie można się uchylić”. Niech nasza obecność na biegunie będzie znakiem nadziei dla każdej osoby, także chorej i niepełnosprawnej, niech będzie zachętą do niesienia solidarnej pomocy tym, którzy tej pomocy najbardziej potrzebują. W tym radosnym dla nas momencie łączymy się z Tobą Ojcze Święty serdeczną myślą. Niech Dobry Bóg, który doprowadził nas szczęśliwie na krańce Ziemi, obdarza Cię Ojcze Święty Miłością i Opieką.

Marek Kamiński

Jaś Mela

Wojciech Moskal

Wojciech Ostrowski

Kiedy niemożliwe stawało się możliwe i razem z Jaśkiem byliśmy w drodze na kolejny biegun przyszła odpowiedź z Watykanu, która dodała nam otuchy i nadała nowy wymiar wyprawie.

Szanowni Panowie Marek Kamiński i Jan Mela

Ojciec Święty Jan Paweł II z wielkim uznaniem przyjął przed rokiem informację, że pokonali Panowie lody Arktyki i dotarli do bieguna północnego. Dziękuje, że pamiętali Panowie o Nim i zechcieli przesłać wówczas swoje pozdrowienie, wspominając spotkanie na Westerplatte i pamiętne wezwanie do „podjęcia i wypełnienia powinności, od których nie można się uchylić”. Wasza wyprawa nie była wprawdzie powinnością, ale była

skuteczną próbą wypełnienia tego, co można było uczynić, aby pokazać światu, że niepełnosprawność nie jest ograniczeniem w podejmowaniu nawet najtrudniejszych zadań. Obecnie są Panowie w drodze na biegun południowy. Zmagają się z trudnościami, jakie stawia przed Wami Antarktyda. Ojciec Święty towarzyszy Panom w modlitwie i życzy sukcesu. Przesyłając z okazji Bożego Narodzenia i Nowego Roku najserdeczniejsze życzenia, z serca Panom błogosławi.

Watykan, 27grudnia 2004 r., ks. Paweł Ptasznik,

Sekcja Polska Sekretariatu Stanu

Na początku kwietnia 2005 r. spadła na nas wszystkich wiadomość o śmierci Jana Pawła II.

Dzięki papieżowi bardziej zbliżyłem się do Boga, moja wiara stała się głębsza. To także On utwierdził mnie w przekonaniu, że to, co najistotniejsze w naszym życiu i pracy, nie zmienia się, od początku: wiara, nadzieja i miłość. Teraz, kiedy mam rodzinę, kiedy są Kasia, Pola i Kay, rozumiem to jeszcze lepiej.

JEDNOŚĆ

Gwiazdy wskazują nam drogę… patrząc na gwiazdy, możemy poczuć jedność z nieskończenie wielkim wszechświatem, poczuć jego ogrom i uświadomić sobie względność czasu. Kiedy zdamy sobie sprawę z tej skali, czujemy się częścią wszechświata.

W drodze na biegun odczuwałem harmonię. Było bardzo zimno, wokół pełno śniegu, lód, a moje „ja” w tym wszystkim gdzieś znikało… czułem się jak śnieżynka, cząstka lodu. Można tam było zapomnieć o sobie, poczuć jedność ze światem. Wymaga to wyciszenia i dzieje się w sposób niezamierzony.

Kiedy człowiek czuje się źle, obco w świecie, podobnie czuje się sam ze sobą. To nie fizyczne warunki decydują o naszym samopoczuciu. Obiektywnie rzecz biorąc, powinienem chcieć jak najszybciej opuścić ten niegościnny świat, czy to na biegunach, czy na pustyni, bo przecież były to ekstremalne warunki. Zdarzały się oczywiście momenty trudne, kiedy myślałem o rodzinie albo o swojej samotnej Wigilii. Ale kiedy przestawałem myśleć o sobie, trudności znikały. Wystarczyło być częścią tego świata, a nie czymś odrębnym.

JESIENIN SERGIUSZ

Żył krótko. Jego wiersze towarzyszyły mi na różnych etapach życia, już od szkoły podstawowej. Często mi pomagały. Kiedy byłem w Sankt Petersburgu, znalazłem pokój, w którym Jesienin popełnił samobójstwo. Wiersz, który napisał tuż przed śmiercią, jego pożegnanie z życiem, paradoksalnie dawał mi często nadzieję.

Żegnaj przyjacielu, do widzenia,

Drogi mój, od krwi serdecznej bliższy.

Ta rozłąka w ciemnych przeznaczeniach

Obietnicą połączenia błyszczy.

Żegnaj bez uścisku dłoni i bez słowa.

Nie martw się, cień smutku z czoła przegoń.

W życiu ludzkim – śmierć to rzecz nie nowa,

A i życie samo – nic nowego.

Leningrad, 27grudnia 1925

(tłum. Tadeusz Mongird)

До свиданья, друг мой, до свиданья.

Милый мой, ты у меня в груди.

Предназначенное расставанье

Обещает встречу впереди.

До свиданья, друг мой, без руки, без слова,

Не грусти и не печаль бровей,

В этой жизни умирать не ново,

Но и жить, конечно, не новей.[1]

JĘZYK

W naszym języku mamy tylko kilka słów na określenie rodzajów śniegu. Eskimosi używają około stu. Gdy język opisujący świat jest ubogi, także świat wydaje się ubogi. Dla mnie odkrywanie Antarktydy było także odkrywaniem języka, w którym mógłbym o niej opowiadać. Często język jest kluczem do rzeczywistości. Nie jest odwzorowaniem rzeczywistości, tylko jej interpretacją, choć wydaje się neutralny, przezroczysty. Językiem można czasami więcej zobaczyć niż oczami.

Kiedy poznajemy bliżej jakiś język, odsłania się przed nami prawda o ludziach, którzy się nim posługują, i świecie, w którym żyją. Język jest zapisem historii danego kraju. Można zniszczyć muzea, obrazy, ale dopóki istnieje żywy język, dopóty trwa naród.

KOBIETA

„Kobieta potrzebuje ciepła, bezpieczeństwa, domu”. To fałszywy stereotyp, że kobiety są słabe, a mężczyźni silni. Spotykałem wiele kobiet uczestniczących w ekstremalnych projektach. Kobiety są często bardziej odporne od mężczyzn, a przy tym w trudnych momentach podejmują racjonalne decyzje i konsekwentnie się ich trzymają. Byłem świadkiem sytuacji, w których mężczyźni łamali się jak zapałki, a kobiety, pozornie kruche i delikatne, były elastyczne jak źdźbło trawy, potrafiły podnieść się i dojść do celu.

Umniejszanie roli kobiety jest wyrazem słabości. To leczenie męskich kompleksów.

KONFLIKT

Zasadniczo konflikt zawsze rujnuje, spala, czasem wręcz zabija. Nazwanie go, zanim się zaogni, daje szanse go zażegnać. Już samo zdefiniowanie konfliktu, pokazanie go światu, powoduje, że spór słabnie.

Czasem najlepszym wyjściem jest rozstanie się skonfliktowanych stron. Nie potrafimy się dogadać, porozumieć, mamy różne osobowości, to normalne, takie jest życie, rozejdźmy się. Zostajemy każdy przy swoim zdaniu, ale nie krzywdzimy się wzajemnie i nie obrażamy. Burząc, oskarżając, trwając w konflikcie z drugim człowiekiem, niszczymy też samych siebie – zamiast iść dalej, rozwijać się, podejmować nowe wyzwania.

Kiedyś sądziłem, że konflikty są nieodłączną częścią życia, że mogą nawet przynosić pozytywne skutki. Teraz sądzę, że jest możliwe życie bez konfliktów, a cele można osiągnąć bez nich. Co innego różnica zdań, co innego konflikt. Kiedy zamiast rozmawiać o argumentach, rozładowujemy emocje, pojawia się konflikt. I wtedy bardzo trudno już o komunikację. Łatwiej żyje się bez konfliktów. One zawsze rujnują, spalają.

Bywa też tak, że ludzie ustępują, ale wcale nie dlatego, że przyjęli argumenty drugiej strony, tylko poczuli się zmuszeni do akceptacji narzuconych im rozwiązań. Nie rokuje to dobrze całemu przedsięwzięciu. Nie uznając argumentów, podkreślając, że zostaliśmy do czegoś przymuszeni, a nie przekonani, pozornie wybieramy kompromis. Ale to kompromis podszyty konfliktem. Nieraz lepiej się rozstać, byleby zrobić to w zgodzie, a nie w gniewie.

KONIEC

Ledwie coś się zaczyna, od razu widać koniec. Na szczęście otwiera on też nowe drogi. Koniec jest z reguły początkiem czegoś nowego. Niejednokrotnie w trakcie jednego projektu myślami byłem już przy drugim. Trzeba myśleć o drodze, nie o celach. Cel jest tylko etapem. Tak jak w jednej z piosenek Włodzimierza Wysockiego: koniec mój to jeszcze nie koniec, to zwiad nowego początku.

Często boimy się śmierci, ale wierzę, że to będzie początek czegoś nowego.

KONTROLA

Jeżeli różne rodzaje perswazji zawodzą, uwagi nie odnoszą skutku, a bezpieczeństwo projektu jest zagrożone, należy rozważyć rezygnację z tych osób, które powodują utratę kontroli nad biegiem wypadków, jeśli oczywiście takie rozwiązanie wchodzi w grę.

Jeżeli widzimy, że nie kierujemy wyprawą, chociaż formalnie jesteśmy liderem, trzeba się zreflektować i szukać narzędzi, dzięki którym odzyskamy kontrolę. Polega ona na tym, że wiemy, czego mamy się spodziewać, a jeśli coś nas zaskakuje, wiemy, jak zareagować. Nie można jednak przesadzać z centralizacją. Ważne, by istniał wyraźny ośrodek decyzyjny, ale to wcale nie znaczy, że to my musimy wszystko rozstrzygać. Wystarczy wiedzieć, co jest ważne dla bezpieczeństwa i kierunku wyprawy, i na tym się skupić. A mniej istotne kwestie pozostawiać uczestnikom. Możemy coś zalecać, ale nie musimy decydować o każdym szczególe, bo to zmieniłoby się w absurd, a po drugie oznaczałoby stratę czasu. Ilość energii i czasu jest zawsze określona, należy więc skupiać się na najważniejszych decyzjach.

KSIĄŻKI

Często słyszę pytania: kto ci o tym wszystkim powiedział, kto wskazał drogę, kto poprowadził za rękę? Mnie akurat nikt nie prowadził, robiły to książki. To one były moim jedynym nauczycielem. Książki odpowiednio przeczytane, czyli takie, które przezywa się jak własne losy i przygody. Książki uczyły mnie zachowań w sytuacjach pozornie beznadziejnych.

LABIRYNT

Nie wydaje mi się, żebyśmy przez życie przechodzili jak przez labirynt, gdzie, gdy już raz skręcimy w złą stronę, bo zamiast w prawo poszliśmy w lewo, nie trafimy do naszego punktu przeznaczenia. Nawet jeśli obierzemy zły kierunek, w którymś momencie pojawi się sposobność powrotu na ten właściwy. Mamy w sobie wewnętrzny kompas, który stale wskazuje stronę naszego bieguna. Zawsze istnieje możliwość powrotu, nie dzieje się tak, że raz na zawsze coś się zamyka, jeśli tego w danym momencie nie zrobimy. Nic nie jest stracone nieodwołalnie. Jeśli nie wykorzystaliśmy jakiejś szansy, to cały czas mamy ją w zasięgu ręki, tylko musimy ją odczytać i wrócić na właściwą ścieżkę.

LĘK

Nie podejmując wyzwań, poruszamy się po utartej ścieżce, ograniczamy nasze życie, nasze poznawanie i odczuwanie świata. Strach ogranicza dostęp do tej części świata, która byłaby dla nas piękna, warta poznania, która tylko czeka na to, byśmy ją odkryli dla siebie. Ale sami stawiamy przed sobą zamknięte bramy i nawet nie próbujemy się dowiedzieć, co znajduje się po drugiej stronie. Nie robimy tego nie tylko realnie, w fizycznej przestrzeni, ale także mentalnie, w myślach. Często już na początku naszego życia, gdy decydują za nas dorośli, uczymy się funkcjonowania, które polega na ustalaniu barier. Przyzwyczajamy się do tego i potem przez całe życie uważamy, że te bramy realnie istnieją. Bramy z napisem: dla Jana Kowalskiego, czytaj: dla mnie, wstęp surowo wzbroniony. Wszędzie dokoła widzimy te bramy.

Lęk to dla mnie zachęta, by sprawdzić, co jest po drugiej stronie. Obawa, strach mogą mieć na nas pozytywny wpływ, a oddziałują negatywnie, kiedy ulegając im, stoimy w miejscu. Ich pozytywne znaczenie polega na tym, że ostrzegają nas i każą być uważnym. Lęk i strach to ludzkie uczucia, dobrze, że się pojawiają, ale trzeba nimi zarządzać, a nie pozwalać na to, by one zarządzały nami.

Na wyprawach lęk miał iść metr przede mną, uprzedzając zagrożenia, i na tym kończyła się jego rola. Musimy zachowywać się racjonalnie. Lęku nie można bagatelizować, ale trzeba go przeanalizować. Bałem się setki razy, przy każdym projekcie, dzięki temu żyję. A dochodziłem do celu, bo nie ulegałem lękowi.

LIDER

Poznanie różnych liderów, ich osobowości, było dla mnie ważnym doświadczeniem, wcale nie mniej znaczącym niż bycie liderem. Spotykając się z innymi liderami w roli ich podkomendnego, uczę się różnych sposobów bycia przywódcą. Mając to doświadczenie, można potem zmieniać własny sposób zarządzania. Przeskakiwanie między różnymi typami przywództwa, w zależności od zespołu i napotykanych trudności, to ważna umiejętność. Dla mnie wiodącym stylem jest zarządzanie oparte na współodpowiedzialności, wspólnocie idei i partnerstwie.

Zastanawiam się czasem nad tym, czy ważniejsza jest kreatywność lidera projektu, czy ludzi, którzy uczestniczą w projekcie. Wszystko zależy od zespołu, nie ma chyba jednego modelu. Ktoś może być liderem na tyle kreatywnym, że potrzebuje tylko dobrych wykonawców. Modele mogą być różne, ale chyba najbardziej efektywne są jednak takie, w których firma rozwija się dzięki pomysłom całego zespołu, a nie jednego człowieka. Zespół, wydaje mi się, jest kluczowy dla powodzenia projektu. Ale to na pewno nie jest jedyny model. Znam przypadki, kiedy sukces opierał się na dyktaturze, takim oneman show, zarządzaniu przez człowieka orkiestrę, który wszystko wie i wszystkim bezpośrednio zarządza. Pamiętajmy jednak, że wyjątki potwierdzają regułę… Dyrygent jest bardzo ważną osobą, ale bez orkiestry nic nie zdziała.

Funkcjonowanie w różnych zespołach powoduje, że umie się szerzej spojrzeć na kwestię przywództwa. Nie wpada się też tak łatwo w rutynę. Jeżeli będziemy trzymali się tylko modelu, w którym każdy samodzielnie radzi sobie jak może, w niektórych sytuacjach może się to skończyć wypadkiem. I odwrotnie, styl zarządzania bardzo troskliwy, opiekuńczy dla pewnych ludzi jest męczący, z czasem zacznie być odrzucany. Między zespołem a liderem, który myśli za wszystkich o każdym szczególe, może dochodzić do spięć czy konfliktów.

To, że nauczyliśmy się jakiegoś skutecznego sposobu radzenia sobie z ludźmi, nie znaczy, że będzie on równie skuteczny w pracy z innym zespołem.

LOS

Taki twój los, jaki do niego napiszesz scenariusz. Ty wybierasz. Na który biegun iść, którędy i z kim.

Nie jesteśmy do końca panami własnego życia, nie wiemy, co stanie się z nami za jakiś czas. Ale z drugiej strony naszym panem jest nie tylko los. Można chyba powiedzieć, że jesteśmy panami swojego życia, a los nam w tym pomaga. Musimy zachować poczucie sprawczości wobec samych siebie, musimy zrozumieć swoje miejsce, podążać za intuicją, a świat będzie nam sprzyjał.

Wiara wyłącznie we własne siły jest zła, ale przekonanie, że wszystko zależy od fortuny, też prowadzi donikąd.

To pesymizm. Trzeba szukać swojej gwiazdy.

LÓD

Lód wydaje się monotonną, śnieżną przestrzenią, nudną, trudną do zniesienia, do której trafia się wręcz za karę. Już po pięciu minutach człowiek powinien chcieć stamtąd uciec. Ale to sprawa języka, Eskimosi znają ponad sto słów na określenie śniegu i lodu. Kiedy wszedłem w lodowy świat, zauważyłem, że ma wiele znaczeń i form, za pomocą wyobraźni można w nim niejedno odnaleźć. Lód ma dziesiątki kolorów i postaci. Kiedy szedłem na biegun północny, nie wiedziałem, jak go opisać, wymyślałem więc skojarzenia: prosiaki, dziady, kostka, głazy. Być może podobnie jest w życiu: nie umiemy zauważyć różnorodności. Na biegunach jest pusto, dlatego łatwiej ją dostrzec.

ŁATWOŚĆ

Łatwa jest prawda. Ta prawdziwa. Bo co jest prawdą, da się powiedzieć w kilku słowach.

MAŁE KROKI

Kiedy idzie się na biegun, nie ma sensu myśleć o tym, jak zrobić te wszystkie 1400 * 1000 x 2 kroki na całej długości trasy. Lepiej skupić się na najbliższym tysiącu kroków (pod warunkiem oczywiście, że istnieje plan przejścia całej drogi). To samo dotyczy realizacji każdego twojego zamiaru. Nie ma sensu mierzyć w myślach całej trasy, lepiej skoncentrować się na mniejszych odległościach.

MARZENIA

Jako dziecko miałem czasem aż za bardzo zwariowane pomysły. Być może gdybym teraz do nich wrócił, wynikłoby z nich coś ciekawego. Ale gdy próbowałem rozmawiać na ten temat z dorosłymi, odpowiadali mi: więcej już się w ten sposób nie odzywaj, nie mów takich rzeczy, to bzdury. Taka krytyka zabija marzenia. Potrafiłem się obronić, ale zetknięcie z dorosłym światem przytłumiło dziecięcą wyobraźnię. Na szczęście zostało jej tyle, że doszedłem na bieguny.

Kiedy porównuję siebie dorosłego z sobą dzieckiem, widzę, jak otwartą miałem głowę i ile nosiłem w sobie pomysłów, trochę mi szkoda. Dorośli odrobili swoje zadanie domowe i skutecznie przytłumili we mnie podobne ciągoty. Na szczęście ich nie zabili. Może to kurs, który musimy zaliczyć. Kurs sceptycyzmu, szczepionka, która przed czymś nas jednak chroni. Ale trzeba pamiętać, że ze szczepionkami różnie bywa, nieraz zamiast wzmocnić organizm, powodują chorobę.

Najlepiej zbudować w sobie przestrzeń, w której marzenia mogą wyrastać jak w szklarni. Ważne jest to, czym odżywiamy nasze marzenia. Jakimi słowami, jakimi obrazami. Należy też bardzo uważać, co wpada do naszej głowy. Bo jej zawartość jest najważniejsza. Jeżeli obronimy swoje marzenia, na pewno – pod warunkiem, że bardzo tego chcemy – jesteśmy w stanie je zrealizować.

MELA JAŚ

Moje pierwsze spotkanie z Jaśkiem Melą, chłopcem po amputacji ręki i nogi, z którym doszliśmy na oba bieguny, było przedziwne. Spodziewałem się, że zobaczę biednego, skrzywdzonego, niepełnosprawnego chłopca, a do mojego biura przyszedł po prostu Jasiek. Nieszczęście, które spadło na niego, nie naruszyło go wewnętrznie. Piętnastoletni wówczas chłopiec jako pierwszy na świecie dotarł na oba bieguny o własnych siłach. Studiował psychologię, założył własną fundację Poza Horyzonty, i skutecznie pomaga innym.

Jasiek stał się wzorem do naśladowania, także dla osób pełnosprawnych, bo pokazał, że można przełamać własne ograniczenia. Mieliśmy na siebie obopólny wpływ. Ile mu dałem, tyle otrzymałem. Przekonałem się, że człowiek jest tym, co daje innym. Dzięki spotkaniu z Jaśkiem moje horyzonty otworzyły się na osoby niepełnosprawne. Jasiek pokazał mi, że niepełnosprawny może być wzorem, bohaterem.

To głowa dochodzi na biegun, nie nogi. Niesamowita była determinacja Jaśka. Nikt go na biegun nie zaniósł, mogę też powiedzieć, że w drodze nie miał chwil zawahania. Tym, co dawało mu napęd, było przekonanie, że robi to dla innych. Bronił się przed porażką, bo wiedział, że miałoby to znaczenie nie tylko dla niego samego.

Przybywa nas, kiedy otwieramy się na innych. Kiedy myślę o Jaśku, dostrzegam, że mój świat nabrał dzięki spotkaniu z nim nowych wymiarów. Punkt ciężkości wielu moich działań leży dziś gdzie indziej. Są to projekty, które podejmuję ze względu na innych ludzi. Sens wypraw i różnych przedsięwzięć polega dziś dla mnie na tym, że można się nimi podzielić z drugim człowiekiem. Z tego doświadczenia mogą czerpać inni.

MIEJSCE

Ludzie zmieniają miejsca. Pędzą, podążają gdzieś. I wracają do miejsca własnego, znanego i bezpiecznego. Niektórzy wolą tylko znany obszar, a nieznane traktują najwyżej jako coś „do zdobycia”. A miejsca są jak ludzie. Trzeba z nimi pobyć, porozmawiać, dotknąć ich i je zrozumieć.

MIŁOŚĆ

Kiedy poznałem Kasię, moją żonę, wciąż miałem w sobie ów drive, parcie na następne projekty, które zresztą realizowałem. Czasami rozmawiamy z Kasią o tym, że to ona je inspirowała. Owszem, na bieguny doszedłem, zanim ją poznałem, ale potem przyszło bogactwo kolejnych przedsięwzięć: pustynia, oceany, wyprawa z Jaśkiem Melą, z Polą. One były dopełnieniem polarnych ekspedycji.

Dobrze jest odnosić sukcesy i osiągać cele, ale nie możemy zapominać o najważniejszej rzeczy w życiu – o miłości, która według Dezyderatów Maksa Ehrmanna jest „wieczna jak trawa”. Kiedy na świecie byli już Pola i Kay, nasze dzieci, omal nie zginąłem na Grenlandii. Przyszły do mnie wówczas słowa z Hymnu o miłości św. Pawła. Zdobywanie jest potrzebą mojego „ja”, ale gdybym zginął, zostawiłbym dzieci bez ojca, zabrał im coś bardzo ważnego. Istnieję nie tylko ja, są także inni.

Trudno powiedzieć coś więcej o miłości, niż powiedział Święty Paweł. Trudno jest żyć taką miłością, ale byłoby pięknie. Czasami się to nam udaje.

MODLITWA

Modlitwa, ale także medytacja, pozwalają znieść stany, które wydają się nie do wytrzymania; przezyć sytuacje, które wydają się nie do przeżycia.

Modlitwy wprowadzają nas w rodzaj medytacji, bo czymże jest chociażby odmawianie różańca? W czasie przejścia przez Grenlandię regularnie się modliłem. Modlitwa i medytacja wzajemnie się uzupełniają, znajdują się blisko siebie. Muszę zresztą powiedzieć, że dzięki długim wędrówkom nauczyłem się inaczej modlić. Kolejne etapy marszu w ciągu dnia często rozpoczynałem i kończyłem modlitwą, najczęściej Ojcze nasz i Zdrowaś Mario, czytałem także psalmy. W czasie wędrówki w dość monotonnym, choć pięknym otoczeniu, w lodowej pustce, łatwiej znaleźć dla siebie przestrzeń, łatwiej porządkować swoje wnętrze, po prostu łatwiej być człowiekiem. Modlitwa na pewno w tym pomaga.

Mogę nawet powiedzieć, że wyprawy odkryły przede mną prawdziwą potęgę modlitwy, moc słów. Wcześniej nie do końca zdawałem sobie z niej sprawę. Starałem się być oczywiście blisko Boga, chodziłem do kościoła, byłem ministrantem, ale – jakby to powiedzieć – w polarnym świecie wszystko robiłem bardziej świadomie, może dlatego, że nic mnie nie rozpraszało. Myślę, że wyprawy ukształtowały we mnie potrzebę głębokiej modlitwy, refleksji, radość z medytacji. Niesamowite stało się dla mnie odkrycie, że przecież cały świat jest w nas, w środku, tylko trzeba po niego sięgnąć. Wyprawy umożliwiły mi tak naprawdę podróż w głąb siebie. Nie polega na jakimś bujaniu w obłokach – przecież realizowałem skutecznie własne marzenia. Czyż to nie najlepszy argument, że warto zaglądać do wnętrza, do własnej duszy, aby odkrywać, co jest dla nas dobre? Każdy może dzięki temu dotrzeć na własne bieguny – niekoniecznie te geograficzne – wejść na właściwą ścieżkę i „odnaleźć Własną Legendę”, jak pisał Paulo Coelho.

Już Pascal racjonalnie zalecał, że bez względu na to, czy Bóg istnieje, czy nie, należy żyć tak, jakby istniał. Duchowość, pomoc drugiemu człowiekowi i miłość są najważniejsze w naszym życiu. To może banalne prawdy, ale prawdy. Nie trzeba czytać mądrych książek, aby to wiedzieć.

MOTYWACJA

To, czy dochodzimy do celu, zależy od naszej motywacji. Doświadczenie podpowiada mi, że może ona wzrastać po drodze, zwłaszcza gdy realne staje się osiągnięcie celu. Tuż po starcie motywacja jest na ogół bardzo wysoka, kiedy zderzamy się z rzeczywistymi trudnościami, gwałtownie maleje, a potem stopniowo rośnie. Wykresem naszej motywacji w trakcie realizowania projektów byłaby sinusoida, która najpierw błyskawicznie rośnie, następnie nagle opada, a potem stopniowo pnie się w górę, dochodząc do przełomowego punktu, w którym przystosowujemy się do trudnych warunków. Im lepszy plan, tym szybciej osiągniesz punkt przełomowy.

Jeśli zależy nam na autentycznym zmotywowaniu ludzi, na tym, by nasze własne idee stawały się wspólną sprawą, bardzo ważne jest, żeby cały projekt nie był narzucony. Musi być wspólną ideą. To jeden z kluczy do sukcesu. Ale ludzie bywają odporni na nasze pomysły, a wyprawę trzeba doprowadzić do określonego celu. W takiej sytuacji musimy przyjąć inny styl zarządzania, autorytatywny, polegający na wydawaniu rozkazów, bo to jedyna droga docierania do pewnych ludzi, którzy negocjacje łatwo mogą odebrać jako słabość lidera. Trzeba intuicyjnie odgadywać profile osobowości ludzi, zdawać sobie sprawę z tego, co na nich najlepiej wpływa, jakie zarządzanie jest potrzebne, i do takiego stylu należy się odwoływać.

MOŻLIWOŚCI

Świat daje miliony możliwości. Kluczem do nich jest odwaga, ale nie taka, która prowadzi do spektakularnych wyczynów i sytuacji ekstremalnych, tylko codzienna odwaga w podejmowaniu różnych decyzji. Realizację własnych zamierzeń można zacząć od czegoś mniejszego, nie trzeba od razu iść na biegun albo płynąć dookoła świata. Odwagi wymaga już zmiana pracy, czasami zawodu, albo założenie własnej firmy, nawet małej. Dobrze jest również znaleźć w sobie odwagę do zmiany przyzwyczajeń i nawyków, do rozpoczęcia czegoś nowego w życiu. Jestem przekonany, że łatwiej żyje się ludziom, którzy dotykają wielu różnych światów, sprawdzają w życiu rozmaite możliwości.

NADZIEJA

Sztuka polega na tym, żeby do końca, dopóki nie wyczerpały się możliwości marszu, podtrzymywać w sobie płomień. Praktycznie w każdej mojej wyprawie dochodziłem do momentu, kiedy wydawało się, że już nic nie można zrobić. Trzeba było wtedy wskrzeszać w sobie nadzieję… pobudzać ją, podtrzymywać każdego dnia. Dla przezwyciężania oporu materii najważniejsza jest siła psychiczna, którą musimy skądś czerpać. Nie zawsze jej wystarcza, wtedy trzeba szukać impulsów, żeby ją pobudzić, uruchomić w sobie głębsze pokłady energii. Bez tego łatwo zgasnąć, stwierdzić: nie dam rady, lepiej zawrócić i spróbować następnym razem.

NAGRODY

Jako pierwszy człowiek zdobyłem dwa bieguny w jednym roku. Czy może być jakaś większa nagroda od tego?

Kiedy dochodziłem do bieguna południowego, było mi szkoda, że droga już się kończy. I wtedy dostałem e-maila od dzieci ze szpitalnego oddziału chemioterapii dziecięcej z Gdańska. Moja wyprawa miała pomóc w znalezieniu środków na funkcjonowanie tego oddziału. Kiedy przeczytałem list na biegunie, popłakałem się, tak silne obudził we mnie emocje. Dla większości dzieci to była pierwsza i ostatnia wyprawa w życiu. Dostałem wiele nagród, ale ta jest dla mnie najważniejsza, największa. Więcej dla mnie znaczy niż wszystkie nagrody materialne.

Bezinteresowność też jest nagrodą. A najlepiej nagradzać się każdego dnia mimochodem. Nagrodą było dla mnie odkrycie sensu życia, co spotkało mnie podczas wyprawy na biegun północny. Potem przyszedł czas na deszcz nagród materialnych, to jest fajne, nie będę przeczył. Ale tego rodzaju nagrody kiedyś się kończą. Nie bagatelizowałbym ich, ale też i nie przeceniał. To jednak tylko statuetki.

W dzieciństwie zależało mi na wielu różnych konkursach, zawodach, turniejach i olimpiadach – sportowych, brydżowych, bibliotecznych i tak dalej. Zgłaszałem się do wszystkich trochę na wyrost, ale z drugiej strony była to zawsze jakaś przygoda. Przekonywałem się też, że to mnie rozwija. I ten rozwój był najważniejszą nagrodą. Wrażenia i doświadczenia pozostały do dzisiaj, a nagród, były nimi najwyżej puchary na półce, dawno już zresztą nie mam. To, czego się uczymy, nie zniknie.

NAJWAŻNIEJSZE

Odwaga często jest ślepa i prowadzi do katastrofy. Wytrwałość czasem sprawia, że nie modyfikujemy czegoś, co powinno zostać zmienione. Doświadczenia szybko się wyrównują, tak że ktoś, kto jeszcze wczoraj miał ich mniej, dzisiaj może mieć ich tyle samo albo nawet nas przewyższyć. Najważniejsza, a zarazem najtrudniejsza do skopiowania i wyuczenia jest umiejętność radzenia sobie z nieprzewidzianymi sytuacjami. Stajemy przed nieznanym i musimy się z tym uporać. Kto ma taką sprawność, może się porównywać z kimś, kto ma dziesięciokrotnie większe doświadczenie.

Rzeczywistość zawsze jest nieprzewidywalna, zawsze mogą nas spotkać rzeczy, których absolutnie byśmy się nie spodziewali, nie tylko na ekstremalnych wyprawach. Także codzienne sytuacje mogą być niezwykłe. Liczy się wtedy umiejętność psychicznego radzenia sobie z nowymi problemami, przystosowanie się do nich, a jednocześnie rozwiązywanie ich za pomocą wyobraźni, w ramach tych możliwości, którymi dysponujemy. To fundamentalna umiejętność

NAUCZYCIELE WYPRAW

1888 rok. Pierwsze wyprawy polarne. Nansen przechodzi Grenlandię w przeciwnym kierunku niż wszyscy przed nim, od wschodniego wybrzeża w stronę terenów zamieszkanych przez ludzi, zostawia za sobą pustkę. Fram, czyli naprzód…

Determinacja, która się pojawia, gdy już nie mamy odwrotu, tworzy nową jakość na naszej drodze. Nansen dał mi poczucie, że symboliczne spalenie mostów może mieć sens. Nauczył mnie też tego, by w sytuacjach beznadziejnych myśleć o następnych planach. Kiedy Nansen wracał przez Ziemię Franciszka Józefa – a wyprawa na biegun północny okazała się klęską – myślał już o biegunie południowym.

Roald Amundsen był mistrzem przygotowań. Powtarzał: „Najważniejsze to: jak wyprawa jest wyekwipowana, jak się przewiduje trudności, jakie środki ostrożności bierze się pod uwagę, aby im przeciwdziałać, i jak się ich unika. Zwycięstwo czeka na tego, co ma wszystko przygotowane, chociaż ludzie nazywają to szczęściem. Porażka dotyka tych, którzy nie podjęli środków ostrożności na czas – to się nazywa też pechem”. Przywiązywał wielką wagę do szczegółów i do konkretnych umiejętności. Uczył się od Eskimosów, jak przetrwać wśród lodów, uczył się nawigacji, by być niezależnym od reszty załogi. Jego śmierć była symboliczna. Amundsen przepadł bez wieści w roku 1928, gdy wyruszył na pomoc Umberto Nobilemu. Potrafił wznieść się ponad urazę i pospieszyć na pomoc butnemu Włochowi, który dwa lata wcześniej przypisał wyłącznie sobie ich wspólny sukces.

Ernest Schackleton jest autorem pięknego zdania: „Widzieliśmy Boga w Jego Chwale, słyszeliśmy Głos Natury, dotarliśmy na samo dno Duszy Człowieka”. Był mistrzem wychodzenia obronną ręką z najtrudniejszych sytuacji. Prawie dotarł do bieguna południowego, zabrakło mu jedynie 100 mil, ale wiedział, że jeśli nie zrezygnuje, umrze w drodze powrotnej. Postanowił zawrócić. Podczas kolejnej wyprawy jego statek został zmiażdżony przez lody. Wydarzyło się to tysiące kilometrów od cywilizacji i teoretycznie członkowie wyprawy byli skazani na śmierć. Schackleton poradził sobie jednak i w tej sytuacji, podtrzymując nadzieję w zrezygnowanych ludziach. Przepłynęli szalupami przez wzburzone morze, dotarli na Wyspę Słoniową, skąd on z pięcioma ludźmi dostał się na Południową Georgię i sprowadził pomoc.

Robert Falcon Scott przegrał wyścig z Amundsenem, ale nie odebrało mu to miejsca w historii polarnych wypraw. Pozostawił poruszające pamiętniki, które kończą się słowami „Pamiętajcie o naszych żonach (przekreślone) wdowach”. Pomimo porażki to Scott stał się bohaterem bieguna południowego. Jego dramatyczna historia poruszyła ludzi. Był wzorem dla żołnierzy brytyjskich podczas I wojny światowej.

Amundsen to mistrz przygotowań, Schackleton pokazał, jak radzić sobie z porażkami, Nansen nauczył szukania innych rozwiązań, a Scott nadał ludzki wymiar porażce.

NAWYK

Warto co jakiś czas uporządkować własne życie i nie pozwalać, by przeszłość zbytnio obciążała nas w drodze. Zresetować – oczyścić z nadmiaru przedmiotów i niepotrzebnie nagromadzonych spraw, które ciągną się za nami i nas ograniczają. Warto pozbywać się nawyków i nabierać innych. Życie w dużej mierze opiera się na przyzwyczajeniach, które ćwiczymy od dzieciństwa. Na początku są inspirujące i ożywiające, ale potem zamieniają się w pudełko, które ogranicza i zamyka. Nawyki wnikają w nas bardzo głęboko, dlatego trudno jest je zmieniać, tym niemniej jest to możliwe, widzę po sobie.

NEWSY

W czasie trwającej trzy miesiące wyprawy na biegun południowy byłem odcięty od wszystkiego: telewizji, Internetu, gazet. Po powrocie uderzyło mnie, że dosłownie po pięciu minutach byłem już na bieżąco z najważniejszymi informacjami. Zdarzyło się w tym czasie kilka ważkich spraw, o których doniesienia stale się powtarzały, dzięki czemu szybko mogłem zorientować się w ich znaczeniu. A reszta faktów jakby nie istniała. Nie musiałem ich odtwarzać, by wiedzieć, co się działo.

Ten schemat powtarzał się w czasie każdej mojej wyprawy. Dlatego uważam, że 99 procent informacji, którymi zaprzątamy sobie codziennie głowę, nie ma większego znaczenia. Kiedy przeglądam Internet czy śledzę program telewizyjny, po krótszym lub dłuższym czasie dociera do mnie, że to marnowanie czasu. Informacje w mediach są wytwarzane w takiej masie po to tylko, żeby przyciągnąć moją uwagę, a gdy już coś mnie wciągnie, można puścić mi reklamę. To zjawisko narasta. Moderatorzy stron internetowych starają się dzięki mylącym zapowiedziom informacji podbijać ich wartość. Klikamy na link, a wtedy okazuje się, że tam głębiej nic nie ma, że to wydmuszka. Logika komunikowania się w mediach, przekazywania informacji, podporządkowana jest obecnie jednemu celowi – zarabianiu pieniędzy.

„NIE”

Gdy ktoś z góry mówi mi, że ten pomysł jest bez sensu, niczym tego nie uzasadnia i oddala pytania o argumenty, bo szkoda na nie czasu, dla mnie jest to właśnie sygnałem, że warto się głębiej zastanowić nad problemem. Trzeba brać pod uwagę zdanie innych ludzi, ale tylko wtedy, gdy jest oparte na racjonalnych przesłankach. Jeśli ich nie słyszymy, a spotykamy się tylko z emocjami, z oceną, że to bzdury, z takim zdaniem, uważam, w ogóle nie należy się liczyć, bo niczego ono nie wnosi. Nawet jeśli jest wygłaszane przez autorytety czy ludzi, którzy wydają się autorytetami. Mogą nimi być, ale w tym konkretnym przypadku nie muszą mieć racji.

NIEPEWNOŚC

Bywają na świecie ludzie, którzy boją się nawet podnieść głowę. Lata mijają, dzień po dniu, miesiąc po miesiącu i nic się nie wydarza. Nic za nimi, nic przed nimi. Zapomnieli, co to jest prawda, piękno, nie decydują się na jakieś nieszablonowe decyzje, bo to tylko wstyd i po co. I chodzą z niepewnością wypisaną na twarzy, bojąc się każdego słowa, które się głośno wypowiada.

NIEPOWODZENIE

Często wskazujemy jako przyczynę niepowodzenia temperaturę, niesprzyjającą pogodę, warunki zewnętrzne, a tak naprawdę powody tkwią w nas. Okoliczności jedynie obnażają naszą niewiedzę i nasze nieprzygotowanie.

NIEZROZUMIENIE

Nierzadko, kiedy robimy coś nowego, otoczenie uważa, że nasze działanie nie ma sensu, że jest stratą czasu. Tak było właściwie ze wszystkimi moimi projektami. Nie powinno nas to zniechęcać, załamywać. Musimy kierować się własnym przekonaniem. Warto przyjmować krytykę, analizować ją, ale jej nie ulegać.

ODWAGA

Kiedy decydujesz się wyjść poza schemat i robić rzeczy niemożliwe, już to jest odwagą. Kiedy w drodze do celu gubisz siebie, zapominasz o ludziach, chcesz dojść za wszelką cenę – jest to tchórzostwem. Odwaga bywa też ślepa i może prowadzić do katastrofy. Kojarzy się bardziej z działaniem niż z myśleniem, a to błąd.

Odwaga nie oznacza braku lęku, tylko uznanie, że jest coś ważniejszego niż strach. Ważne, żeby nie była to odwaga dla odwagi, bo to może skończyć się źle. Wydaje się, że gdy na przykład ktoś wspina się w górach, już przez to samo jest odważny. Ale od pewnego momentu taki wspinacz zapomina o niebezpieczeństwach i nie zmaga się z lękiem.

Najważniejsza jest odwaga myślenia: „Ja też mogę zrobić coś trudnego, może jeszcze nie dzisiaj, ale leży to w granicach moich możliwości”. To odwaga podążania za prawdą, powiedzenia swojego zdania, sprzeciwienia się, nawet jeśli zostanie się wyśmianym. Odwaga bycia sobą – najpierw jest ona, a potem można się odważać na inne rzeczy. Odwaga musi płynąć z wnętrza.

OPTYMIZM

Optymizm jest paliwem, dzięki któremu możemy oderwać się od ziemi i zacząć lot. W ten sposób działa prawdziwy optymizm zbudowany na pomyślnym ciągu wydarzeń. Jest też sztuczny optymizm, potrzebny wtedy, gdy lider widzi przed sobą drogę, której nie widzą inni, i musi ich do wejścia na nią zachęcić.

Trzeba jednak pamiętać, że sztucznie wytworzony optymizm jest dobry na początku, gdy działa jak zapalnik, ale potem powinien przechodzić w optymizm prawdziwy. Zaszczepianie go ma sens pod warunkiem, że opiera się na jakichś podstawach, na autentycznej wierze. Natomiast podtrzymywanie sztucznego optymizmu, gdy sami nie mamy nadziei, albo – co gorsza – gdy wiemy już, jakie piętrzą się przed nami trudności, prowadzi tylko do utraty zaufania. Przekonujemy, że będzie dobrze, a przez cały czas jest źle, a nawet coraz gorzej. To na dłuższą metę nie będzie działać.

PALIWO

Po to by jeździć samochodem, trzeba mieć na paliwo, ale ważne jest także, dokąd chcemy dojechać. Jeśli ograniczymy się do samego paliwa, będziemy tylko jeździć od jednej do drugiej stacji benzynowej i tak będzie wyglądało całe nasze życie. Jeżeli mamy do dyspozycji jakieś środki, musimy zastanowić się nad celem. Środkiem mogą być na przykład pieniądze, a często stają się one celem. Tak jak ciało potrzebuje kalorii, tak umysł potrzebuje paliwa, by nie stracić motywacji.

Dla mnie paliwem są książki. Biblia jest książką, którą zawsze warto wziąć ze sobą.

PARADOKS

Życie lubi paradoksy. Człowiek idzie do celu i odkrywa, że tak naprawdę ważna jest droga. Chce być silny, a przekonuje się, że siła tkwi w słabości, nie liczy na coś, a właśnie to dostaje w prezencie. Kieruje się kompasem, który wskazuje tylko jeden północny kierunek, a kompas z czasem zmienia się w różę wiatrów, która obejmuje cały horyzont. Trzeba było pójść z Jaśkiem Melą na koniec świata, by pomóc tym, którzy żyją obok nas. Życie to zbiór paradoksów.

PERFEKCJA

Dążenie do perfekcji może pomóc, ale tylko jeśli dążymy do doskonałości na 90 procent, nie za wszelką cenę. Kiedy wysiłek włożony w próby zastosowania perfekcyjnych rozwiązań jest zbyt duży, przysłania nam rzeczywistość.

Nie jestem perfekcjonistą, nie dążę na przykład do doskonałego opanowania języków. Wolę znać kilka w stopniu mi potrzebnym. Perfekcja może zawężać nam pole działania, a i tak nigdy nie będziemy doskonali. Jeśli za wszelką cenę staramy się być bezbłędni, popełniamy więcej błędów. Bycie doskonałym jest niemożliwe, a nawet niepotrzebne. Nie muszę być doskonały, choć wiem, że zawsze można zrobić lepiej. Ocenianie, że nie dość się postarałem, wynika z ludzkich kompleksów i walka z tym jest pozbawiona sensu.

PIENIĄDZE

Pieniądze mogą być jedną z pierwszych barier w drodze do celu. Nie są jednak najważniejsze, to tylko jeden z problemów do rozwiązania. Ludziom często się wydaje, że aby wyruszyć na bieguny, trzeba być bogatym. Ale ja jakoś nie spotykam wielu bogaczy na biegunach.

Jeżeli nie potrafimy rozwiązać sprawy pieniędzy, lepiej nie wyruszać na ekstremalne wyprawy. Tam bowiem czekają na nas o wiele większe problemy, a stawką będzie nasze życie. Pieniędzy nie należy przeceniać, ale trzeba doceniać ich siłę.

POCZĄTEK

Początek to wrażliwa faza marzeń i projektów.

Wyprawa rozpoczyna się od podjęcia decyzji o wyruszeniu i obejmuje cały etap przygotowań. Ludziom wydaje się, że początkiem wyprawy jest moment, gdy ruszamy w drogę. A tymczasem często wcześniej pojawia się wiele destrukcyjnych sytuacji, trudności, nieprzewidzianych problemów, które spalają naszą energię. W chwili startu jesteśmy czasami tak już zmęczeni psychicznie i fizycznie, że tracimy wiarę, iż dotrzemy do celu. Wówczas zderzenie z nową rzeczywistością, szok po opuszczeniu bezpiecznego portu często powoduje, że podejmujemy decyzję o wycofaniu się… tracimy motywację.

PODSTĘP

Gdy ludzie dążą do sukcesu za wszelką cenę, uciekają się do podstępu, kłamstwa. Obawiam się, że sukces podszyty złymi uczynkami może bardziej boleć, niż budować. Mimo że osiąga się widoczne sukcesy, wewnętrznie okazuje się to destrukcyjne. I tu rozwiewa się tajemnica nieszczęśliwych bogatych ludzi,

PODŚWIADOMOŚĆ

W naszym życiu napotykamy wiele iluzji lub zagadnień, które okazują się całkiem inne, niż początkowo sądziliśmy. Droga może być celem, koniec początkiem nowej drogi, a mniej znaczy więcej. Przez większą część mojego życia miałem poczucie, że to moja świadomość mną kieruje, że ona (czyli ja) wyznacza cele, pomaga je osiągać i na bieżąco steruje moim życiem. Prawie w ogóle nie zauważałem podświadomości, jej roli i znaczenia. Teraz, kiedy bardziej staram się zrozumieć siebie, być uważnym i wyciągać wnioski, widzę, że większość naszych zachowań, to, co robimy i myślimy, mówimy, nie do końca jest prowadzone przez świadomy umysł. Nie zastanawiamy się przecież nad każdą myślą, słowem czy gestem. Więc skąd one płyną? Oprócz świadomości istnieje również podświadomość, która czuwa nad naszym życiem, steruje nami i podsuwa rozwiązania. Podświadomość to twardy dysk, na który wgrane jest wszystko, co odbieramy zmysłami i umysłem i co nam się przydarzyło od narodzin. Czy tylko od chwili narodzin? Zresztą pytań związanych z podświadomością jest więcej niż odpowiedzi. Oprócz danych na tym twardym dysku jest wiele programów, które powodują, że takimi, a nie innymi ludźmi jesteśmy, determinują nasze postępowanie i sposób, w jaki radzimy sobie z życiem. To podświadomość może być siłą, która sprawia, że przekraczamy granice własnego umysłu i ciała.

I na odwrót – świadomemu umysłowi trudno działać wbrew podświadomości, nawet jeśli bardzo tego chcemy. Nie wszystkie dane i programy zgromadzone w podświadomości są tym, czego byśmy sobie życzyli. Traumy, obawy i przeżycia zostawiają w nas trwały, niewidoczny ślad. On powoduje blokady, lęk, strach i zamęt w nas samych i w podejściu do rzeczywistości. Czy możemy mieć dostęp do podświadomości? Czy w jakikolwiek sposób możemy ją zmienić albo kształtować? Wydaje mi się, że odpowiedź na te pytania jest twierdząca, lecz droga do dostępu i zmian jest daleka. Warto zacząć od uważności, od obserwacji własnego umysłu. To jest początek długiej drogi.

POKORA

Na Antarktydzie zrozumiałem, że czas, który został nam darowany, jest tylko mgnieniem, i trzeba go dobrze wykorzystać. Chodzi po prostu o właściwą perspektywę, o pokorę wobec natury. Pycha prowadzi do porażki – tak było w przypadku mojej wyprawy „Solo Transantarctica”. Wydawało mi się, że wszystko już wiem. Przez tę butę traciłem coś ze świata.

Pokora nie polega na ustępowaniu wszystkim. Jej istotą jest akceptacja własnej niedoskonałości, tego, że nie wszystko wiemy, nie jesteśmy nieomylni i doskonali. Brak pokory oznacza nieznajomość siebie. Pokora jest prawdą.

POLSKA

Polska to najpiękniejsze miejsce na świecie. Na wyprawach myślałem o Polsce: o naszych problemach, o historii, o znajomych i rodzinie. Polska to także mój umysł i moja dusza. Poza tym Polska to nasze codzienne sprawy, z którymi musimy dawać sobie radę, wspólna ziemia pod stopami. To jest także nasza wyprawa z Jasiem, bo przecież przygotowali ją Polacy i przede wszystkim miała dotrzeć – i dotarła – do polskich serc i umysłów. Było o niej głośno w świecie jako o polskiej wyprawie. Na spotkaniach z młodzieżą, studentami, na wykładach motywacyjnych dla firm pokazuję zdjęcia z polską flagą na biegunach. Wyświetlam film, na którym widać, jak po dotarciu do bieguna południowego wbijam w zmrożony śnieg naszą flagę. Wtedy ludzie spontanicznie klaszczą, są dumni z Polski na biegunach Ziemi. Dla mnie polska flaga zatknięta na Antarktydzie była czymś oczywistym; kawałek biało-czerwonego sukna stanowił najcenniejszą rzecz, jaką ze sobą niosłem.

POMAGANIE INNYM

Pomagać innym jest i łatwo, i trudno. Łatwo, bo cały świat potrzebuje pomocy, trudno, bo trzeba się za to zabrać. Musimy znaleźć taką formę, która nam najbardziej odpowiada. Pomaganie innym wprowadza harmonię w naszym życiu. Tego, że pomogliśmy innym, nikt i nic nam nie odbierze, w przeciwieństwie do sukcesów zewnętrznych. Czymś trwałym w naszym życiu jest wszystko, co daliśmy innym. Co jeszcze jest dobrego w pomaganiu innym? Nie ma niczego złego, od tego trzeba zacząć. Jeśli nie robimy niczego złego, to nie jest z nami najgorzej. Mam poczucie, że to właściwie zainwestowany czas. Nie odnosi się żadnej materialnej korzyści, ale zyskuje się coś więcej. Korzyści materialne szybko znikają. Faktu, że pomogliśmy innym, nie zmieni nic. Dobro nie znika, zawsze możemy do niego wrócić. Kiedy będziemy dokonywać rachunku życia, dorobek zdobywczy, oparty na zewnętrznych celach, na biegunach, może zniknąć. Jak wiadomo, lodowce wokół biegunów topnieją… Tak samo mogą stopnieć zewnętrzne osiągnięcia. Pomoc innym zachowamy na zawsze.

PORAŻKA

Kiedy przyjmujemy założenie, że celem jest droga, nie ma miejsca na porażkę. Ważne jest to, co się wydarzy, czego się nauczymy, kogo spotkamy, a nie czy dojdziemy na biegun, jakkolwiek go określimy.

Porażka jest czasami początkiem czegoś większego. Jerzy Surdel, operator filmowy, powiedział mi na biegunie, że film o porażce byłby lepszy od filmu o zwycięstwie. Przegrana jest ciekawym doświadczeniem, co najmniej tak samo ciekawym jak sukces. A już na pewno lepsza jest mądra porażka niż głupi sukces.

POZA ROZUMEM

Pociągające jest przekraczanie barier między różnymi światami. Warto dla niego porzucić pewność i realność i zanurzyć się w nierealności i marzeniach. Spróbować znaleźć wąską ścieżkę, która prowadzi z tamtego świata do tego, w którym żyjemy.

Rozum często podpowiada nam, że nie mamy szans na osiągnięcie celu. Ale rozum ma swoje ograniczenia, nie bierze pod uwagę wszystkich sytuacji. Przecież zawsze coś może się zmienić. Nieracjonalne jest poleganie na samym rozumie. Rozum nie obejmuje całej rzeczywistości, więc jeśli tylko nie grozi nam katastrofa, warto sprawdzać dalej i dalej, gdzie biegnie ostatnia granica. Często ustala ją rozum, który nie wie, co leży poza nią.

Możemy szukać narzędzi poza rozumem. Nie wyrażam w ten sposób niewiary w rozum, tylko przyjmuję, że istnieje coś więcej. Marzenia pomagają znaleźć rozwiązanie, które da nam potrzebną siłę. Rozum często jest wygodny, podpowiada najdogodniejszą ścieżkę, najmniej ryzykowną, obliczoną na to, by zaoszczędzić sobie wysiłku. Ogarnia nas wtedy zwątpienie, które często przybiera bardzo racjonalne formy. Jeśli się tej presji rozumu oprzemy, możemy stworzyć wehikuł, który poprowadzi nas do celu. Przy trudnych celach rozum zastawia wiele pułapek, które mają nas zatrzymać w drodze.

PROCEDURA

Przy trudnych projektach procedura jest bardzo ważna, trzeba jej przestrzegać. Większość porażek wynika z nieprzestrzegania procedur. Na tym polegało niepowodzenie mojej wyprawy „Solo Transantarctica” i perypetie wyprawy z Jaśkiem Melą na biegun południowy. To, że doszliśmy wcześniej na biegun północny, sprawiło, że nie przygotowaliśmy się dostatecznie do następnej wyprawy. Zapomniałem nawet przeczytać własną książkę, zapomniałem o tym, jak trudne warunki panują na Antarktydzie.

Ale sztywne trzymanie się procedur czasami nas blokuje. Niekiedy warto je zmieniać, zastępować innymi. Polega to nie na lekceważeniu procedur, tylko na niezbędnej modyfikacji.

PRÓBA

Nieraz wydaje nam się, że skoro ponieśliśmy porażkę, nie warto było próbować. Ale o wiele ważniejsza od porażki jest próba. Bardziej liczy się, że spróbowaliśmy, niż że nie doszliśmy. Próba jest cenniejsza od osiągnięcia celu.

PRZEMOC

Przemoc może mieć różne postaci: fizyczną, psychiczną, słowną. Wiele oblicz, ale imię jedno. W życiu spotykamy się z przemocą i bywamy jej narzędziem. Zetknięcie się z przemocą zostawia trwały ślad w naszej duszy, który często zacieramy, ale który podświadomie steruje naszym życiem. Najgorsza, najbardziej destrukcyjna i niszcząca jest przemoc, z którą zetknęliśmy się w dzieciństwie. Przemoc to brak miłości i lekarstwem na nią jest miłość. Przydaje się też odwaga, aby zajrzeć głęboko w siebie, i otwartość na doświadczenie innych, one mogą nam pomóc.

PRZESZŁOŚĆ

Na ogół nie widzimy, jak przeszłość wpływa na teraźniejszość. A często ma ona decydujące znaczenie, i to ta bardzo daleka, czyli dzieciństwo między pierwszym a siódmym rokiem życia. Nie widzimy tego, ponieważ schematy, jakie się w nas wtedy utrwalają, są jakby przezroczyste, tak samo przezroczysty jest język.

Wydaje nam się, że jesteśmy wolni, ale całe nasze życie jest określone przez to, kogo spotykamy na swojej drodze – na jakiego trafimy lidera, jakiego szefa, jakich mamy przyjaciół. To od przeszłości zależy, jak reagujemy na krytykę czy krzywdę, jakimi jesteśmy rodzicami.

Już sama świadomość tych schematów daje pewien stopień wolności. W swoim życiu długo nie zastanawiałem się nad tym, że postępuję według wypracowanych schematów. W końcu bez nich człowiek całkowicie by się zagubił. Paradoksalnie, kiedy próbujemy od nich uciec, i tak w nie wpadamy.

PRZEZNACZENIE

Zastanawiałem się wiele razy, czy człowiek, gdy się rodzi, jest tą przysłowiową niezapisaną tablicą. Tabula rasa? Intuicja i własne doświadczenie podpowiadają mi, że jednak już coś jest na tej tablicy, a przeznaczenie jest próbą znalezienia harmonii między tym zapisem a światem tu i teraz. Przeznaczenie oznacza podążanie za wewnętrznym głosem, ale również wysiłek, aby ten głos usłyszeć.

PRZYGODA

Warto szukać przygód w życiu, wtedy życie ma smak. Nie warto jednak szukać ich za wszelką cenę. Lepiej znajdować okazje do poznawania świata.

Gdyby stworzyć skalę od zera do dziesięciu, zero oznaczałoby życie bez żadnych przygód, w stu procentach zaplanowane, dziesięć natomiast życie stuprocentowego nomada. Nasze miejsce na tej skali zależy od naszej osobowości. Nie wartościowałbym go. Każdy ustala je sam. Kant całe życie spędził w jednym mieście, ale przeżył fascynującą przygodę umysłową. Można objechać świat dookoła i niczego się o nim nie dowiedzieć, a nie ruszając się z Królewca, możemy poznać kosmos. Z zaliczania kolejnych miejsc nic dla nas nie wynika.

PUSTKA

Na biegunie czy w środku miasta otacza nas ta sama pustka. Od nas zależy, czym ją wypełnimy i czy stworzymy w niej miejsce dla samych siebie. Biegun wydaje się pusty. Tam doświadczyłem pełni człowieczeństwa. Z kolei pełnia informacji może okazać się nic nie wartą pustką, w której czujemy się zagubieni.

Pustka bywa często pełnią, a pełnia może okazać się pustką.

PYTANIA

Kiedy się nie wie, trzeba mieć odwagę pytać. Ale działa to także w drugą stronę. Kiedy się wie, warto pytać tych, którzy nie wiedzą, co już nie jest wcale takie oczywiste.

Przygotowywanie z Wojtkiem Moskalem wyprawy przez Grenlandię było dla mnie ważną nauką partnerstwa. Do naszego dwuosobowego zespołu wniosłem determinację, pewne ogólne życiowe doświadczenie, pierwsze doświadczenia w prowadzeniu firmy, zasady zarządzania. Podobne sprawy rozumiałem, nie rozumiałem natomiast problemów związanych ze sprzętem, bo w tym specem był Wojtek. Nie odczuwałem jednak z tego powodu dyskomfortu. W firmie również nie znałem się tak samo dobrze na każdej dziedzinie, ale nie znaczyło to, że nie ogarniałem całości spraw. Ludzie uważają za dyshonor przyznanie, że nie do końca znają się na tym, czym się zajmują. Mnie to nie przeszkadzało, bo moim celem nie było stać się ekspertem od sprzętu, tylko przejść Grenlandię.

RACJA

Nie zawsze trzeba mieć rację za wszelką cenę, nawet jeśli się ją ma. Nie musimy jej udowadniać czy narzucać, jeśli tylko nie dotyczy spraw fundamentalnych, bezpieczeństwa wyprawy albo osiągnięcia celu. Nie zawsze też warto dowodzić innym, że nie mają racji, nawet jeśli wiemy, że tak jest. Moje doświadczenie podpowiada, że lepiej dać spokój, bo dochodzenie własnych racji na ogół kończy się źle, szczególnie jeśli mamy do czynienia z ludźmi, którzy mają już praktykę w prowadzeniu sporów. A przeważnie z takimi ludźmi organizujemy wspólne projekty… Ustępstwa nie mogą dotyczyć spraw najważniejszych, w nich trzeba być pryncypialnym. Ale w drobniejszych kwestiach ważną umiejętnością jest unikanie konfliktów.

REZYGNACJA

Kiedy piętrzą się trudności, a cel jest bardzo odległy, łatwo znaleźć powody, by zrezygnować z dążenia do niego. Przez pierwsze dni, gdy cel znajduje się bardzo daleko, umysł szuka wymówki, żeby przerwać wyprawę i wrócić do punktu wyjścia, gdzie znów zastanowimy się nad całym przedsięwzięciem. Nie musimy nawet wynajdywać pretekstu, wystarczy, gdy powiemy sobie, że przecież podjęliśmy próbę, sprawdziliśmy możliwości, robiliśmy, co było można, ale już wystarczy tej przygody.

Gdy pojawiają się przeszkody, a pojawiają się zawsze, nie warto rezygnować dopóki nie sprawdzimy wszystkich rozwiązań. Zwykle trudności we wstępnej fazie planowania mają charakter mentalny, nie wynikają z realnych, zewnętrznych czynników. Zewnętrzne przeszkody mogą okazać się nie takie wielkie. Zamiast rezygnować już na starcie, lepiej spróbować, sprawdzić, czy rzeczywiście szczelina nie zniknie przez następny tydzień i naprawdę nie będziemy mogli wejść na lód. Nie należy kapitulować po trzech dniach. Jeśli nawet ktoś zrezygnuje, to będzie to tylko jedna osoba, a nie cały zespół. Czyjeś zniechęcenie nie musi stawać się naszym zniechęceniem.

RODZINA

Brak rodziny jest właśnie brakiem. Niepełnym życiem. Nawet zdobycie wszystkich szczytów na świecie powinno mieć cel. Pewnie można doświadczyć miłości i na takiej drodze, ale to chyba o wiele mniej prawdopodobne niż doświadczenie jej wtedy, gdy po prostu zakładamy rodzinę.

Rodzina jest wielowymiarowa, to prawdziwy biegun. Człowiek długo przygotowuje się do wypraw na bieguny, ale do wychowywania dzieci nikt nas nie przygotuje, a to najtrudniejsze zadanie i ma o wiele poważniejsze skutki. Do wychowywania dzieci może przygotowujemy się przez całe życie, bez egzaminów wstępnych i kursów. Wydaje nam się, że to naturalna umiejętność, ale obawiam się, że tak nie jest.

Moje umiejętności zdobyte przy zdobywaniu biegunów są obciążeniem w przypadku rodziny. Ale gdybym nie miał dzieci i nie zaznał życia rodzinnego, moje życie byłoby niepełne, niekompletne.

RÓŻNE ŚWIATY

Zastanawiałem się kiedyś z Leszkiem Cichym, jednym z naszych najlepszych himalaistów, dlaczego zginęła prawie cała czołówka polskich wspinaczy z lat osiemdziesiątych. Może dlatego, że żyli tylko w jednym świecie – w świecie gór – i każda porażka popychała ich do następnej wyprawy i podwyższania poprzeczki?

Wzrastamy w kulcie coraz węższych specjalizacji, mile widziana jest dobra znajomość konkretnej dziedziny. Ma to swoje uzasadnienie, ale powinniśmy postawić sobie granice: bo może być i tak, że poświęcamy się czemuś całkowicie, ale to już niewiele w nas zmienia, ponieważ przestaliśmy się rozwijać. Życie w jednym świecie nieraz ogranicza, kończy się porażką, zatrzymaniem się przed ścianą, często bezradnym biciem głową w mur.

Funkcjonowanie w różnych światach pomogło mi w czasie najbardziej intensywnego eksplorowania terenów polarnych. Miałem świadomość, że ewentualne niepowodzenie albo niedosyt związany z ekspedycjami mogę sobie zrekompensować jako przedsiębiorca, bo akurat wtedy intensywnie rozwijałem moją firmę. I kiedy zdecydowałem się na przerwanie trawersu Antarktydy, nie miałem potrzeby planowania od razu kolejnej wyprawy, ale spokojnie wróciłem do Gdańska, bo tam czekały mnie nowe wyzwania.

Świat jest całością, zawiera w sobie wiele mniejszych światów: sportu, biznesu, pasji, religii i wiary w Boga, rodziny – trudno wyliczyć je wszystkie. Im więcej światów możemy w naturalny sposób odwiedzać, im większy mamy wybór, tym lepiej. Dzięki temu jesteśmy bardziej świadomi czyhających na nas pułapek i zagrożeń, łatwiej nam przetrwać trudne chwile. Jeśli w jednym świecie coś nam nie wychodzi, możemy znaleźć schronienie w innym, spojrzeć na wszystko z dystansu.

RUTYNA

Nie powinniśmy zbytnio wzorować się na tym, co zrobiliśmy sami. Dokonaliśmy tego raz, ale za drugim razem może być zupełnie inaczej. Łatwo wtedy o błąd, bo nasz umysł ma taką właściwość, że kiedy osiągnęło się cel, skupiamy się na dobrych stronach przedsięwzięcia, a wypieramy z pamięci złe doświadczenia. I często pozornie banalny cel, powtórzenie tego samego, okazuje się naszą porażką. W wyprawie „Solo Transantarctica” nie dokonałem trawersu Antarktydy właśnie dlatego, że za bardzo przywiązałem się do myśli, iż biegun jest stosunkowo łatwym punktem do osiągnięcia. Uwierzyłem, że oto jestem herosem, który zdobył dwa bieguny w jednym roku, a teraz postawię przed sobą jeszcze większe wyzwanie. Przecież znam już świat polarny, więc teraz też dojdę. Nie zadałem sobie pytania, co będzie po drugiej stronie bieguna. Zresztą wcale nie musiałem na to czekać. Już na samym początku drogi był knockdown, wichura mnie przewróciła, gdy próbowałem jechać na nartach ze specjalnym spadochronem, i ledwo to przeżyłem.

RYWALIZACJA

Jeśli dążymy do rywalizacji dla rywalizacji, do wygrywania za wszelką cenę, wtedy celem jest nie meta, nie to, co na niej czeka, tylko bycie pierwszym. To istotna różnica. Kiedy uczestniczymy w sprincie na sto metrów, celem nie jest dobiegnięcie do mety, bo każdy z nas może pokonać podobny dystans, tylko wyprzedzenie rywali. Celem staje się jedynie kolejność na mecie.

Mogę przebyć drogę uczciwie, ale mogę też osiągnąć cel, depcząc, oszukując, krzywdząc, także samego siebie, a może nawet siebie najbardziej. Sama rywalizacja, dążenie do bycia pierwszym, nie jest – wydaje mi się – niczym złym. Ważne, jak ten cel osiągamy.

RYTM

RYZYKO

Im mniej zmiennych, im mniej nowych dla nas elementów, tym ryzyko jest mniejsze. Zatem im więcej wiemy o sytuacji, świecie, otoczeniu, tym większy jest margines bezpieczeństwa. Ale tylko do pewnej granicy, bo gdy poczujemy się zbyt pewnie, gdy tylko zaczniemy lekceważyć ryzyko, natychmiast jego poziom wzrasta.

Na wyprawie z Wojtkiem Moskalem na biegun północny wielokrotnie ryzykowaliśmy życie. Szczeliny, przez które przechodziliśmy, były niekiedy pokryte tak cienkim lodem, że naprawdę niewiele było trzeba, by się pod nami załamał. Kiedy patrzę na to z dzisiejszej perspektywy, przyznaję, że ryzykowałem życie, aby osiągnąć cel. Igrałem z losem. Trudno wyobrazić sobie w normalnym życiu takie sytuacje i takie decyzje, które wtedy podejmowaliśmy. Z punktu widzenia normalnego człowieka było to pewnie absurdalne. Po to żeby zdobyć biegun, wystawiać się na ryzyko utraty życia?

Przechodziliśmy na przykład przez szczelinę, która miała kilometr szerokości. Pokrywał ją świeżo zamarznięty lód, jakby błona. Chodziło się prawie jak po wodzie. Wyobrażam sobie, że chodzenie po wodzie wyglądałoby podobnie, bo musi ona trochę się uginać, na pewno nie jest twarda jak kamień. Tak samo było z nami. Kiedy człowiek skacze po krach i wpadnie do wody, ma jakąś szansę złapania kawałka większej kry i wydostania się na powierzchnię. Tam nie było żadnych szans, nie byłoby się czego złapać. Lód był tak cienki, że w każdej chwili mógł się pod nami załamać i nie dawałby żadnego oparcia, nie pozwoliłby dopłynąć do grubszego lodu. To byłaby pewna śmierć.

Ale czy tylko w drodze na biegun ocieramy się o nią? Ludziom wydaje się, że w mieście są bezpieczni, wierzą w cywilizację, w mury, ulice i światła. Myślą, że to wszystko ochroni ich przed niebezpieczeństwem.

Tymczasem ryzyko istnieje wszędzie. Dlatego nigdy nie przeceniałem jego znaczenia podczas przygotowywania wypraw polarnych. Łatwiej je zminimalizować w sytuacjach, w których jesteśmy świadomi, że je podejmujemy. Bo mamy doświadczenie, sprzęt, wyostrzoną uwagę.

Życie nauczyło mnie, że czasami, aby coś osiągnąć, trzeba zaakceptować ryzyko. I dotyczy to nie tylko wypraw polarnych. Nie sądzę, by nadmierna ostrożność mogła nas uchronić przed jakimś nieszczęściem. Błędów do końca nie można uniknąć. Nigdy jednak nie fascynowało mnie niebezpieczeństwo i starałem się je zawsze zmniejszyć.

SAMOTNOŚĆ

Samotność to nie tylko brak kogoś obok, to stan psychiczny.

Pierwszy raz doświadczyłem samotności, kiedy miałem pięć lat. Złamałem rękę, karetka pogotowia zabrała mnie do szpitala w Łodzi. Tam czułem się bardzo opuszczony. Starsze dzieci straszyły mnie, że zostanę tutaj już na zawsze, że nikt po mnie nie przyjedzie. Potem zaczęła się kilkuletnia wędrówka po szpitalach, kolejne operacje i sanatoria. I dalej samotność. Dziś myślę, że to była próba, egzamin. Wtedy nauczyłem się radzić sobie z podobnymi stanami.

W trakcie wypraw nigdy nie pomyślałem, że jestem samotny. Lubię skupienie, dobrze się czuję skoncentrowany w czasie wędrówki. W wielkim mieście ludzie często przeżywają dramaty, czują się straszliwie samotni, mimo że otacza ich tłum. Samotność nie jest bowiem, moim zdaniem, czymś obiektywnym, tylko stanem ducha.

W moich samotnych wędrówkach zawsze miałem przed sobą cel, pozostawałem w harmonii z samym sobą, ze słońcem, lodem. Myślę, że ludzie są najbardziej samotni wtedy, gdy nie widzą sensu życia, nie mają celu, nie mają dokąd iść.

Dla mnie samotność nigdy nie była problemem, chociaż dla wielu ludzi przebywanie w samotności jest sytuacją ostateczną. Myślę, że wiele zależy od naszego nastawienia do świata i do swojego „ja”. Jeżeli akceptujemy siebie, nie powinno nas przerażać przebywanie z samym sobą. Nie należy też demonizować samotnych wypraw, bo tak naprawdę w życiu często bywamy samotni, tylko że w szumie i zgiełku nie zawsze to spostrzegamy. Poza tym, jeśli czuje się więź ze światem, jeśli akceptuje się naturę, to nawet będąc samemu, wcale nie czuje się samotności.

Samotność może nie jest taka zła, znacznie gorsze jest poczucie osamotnienia. Bywało, że czułem się samotny w wielkich miastach, ale nigdy podczas wypraw.

SCENARIUSZ

Wewnętrzna siła nie polega na marzeniach, niezależności myślenia, tylko na zdolności budowania scenariuszy. Marząc o czymś, od razu zastanów się, krok po kroku, jak to osiągnąć. A potem to zrealizuj. Jeżeli możemy o czymś pomyśleć, możemy tego także dokonać. Jeżeli nie mamy umiejętności budowania scenariuszy, zostaniemy marzycielami.

Scenariusze polegają na życiu w nowej rzeczywistości. Nasz umysł już tam jest, oswajamy się z nią. Im scenariusze bardziej rzeczywiste, tym intensywniej działają w naszym umyśle. Scenariusz odkłada się w podświadomości, dodajemy do niego stopniowo szczegóły Samo marzenie niczego jeszcze nie zmienia.

W praktycznym wymiarze budowanie scenariuszy powoduje, że wiemy coraz więcej o marzeniu. Przykładowo marzymy o tym, by popłynąć jachtem dookoła świata. Zaczynamy potem pytać: „Jaki powinienem mieć jacht? Jak go kupić? A może lepiej zbudować?”. Najpierw jest etap marzenia, potem etap budowania scenariuszy – to może trwać wiele miesięcy.

Głęboko wierzę w to, że scenariusze nigdy nie idą na marne, one zawsze do nas wracają. W dzieciństwie czytałem komiksy, marzyłem o rejsie dookoła świata, przejściu pustyni i choć nie zrealizowałem tych marzeń wtedy, po latach do mnie wróciły. Przeszedłem Pustynię Gibsona w Australii i przepłynąłem dwukrotnie Atlantyk. Dawne scenariusze trochę mną sterowały. Czas nigdy nie idzie na marne. Scenariusze to potężne narzędzie do realizacji marzeń.

SCHEMATY

Wyprawa z Jasiem Melą potwierdziła mi raz jeszcze, że nie należy poddawać się schematycznemu myśleniu ani przyjmować bez zastrzeżeń pozornie oczywistych prawd. To dotyczy zresztą różnych sytuacji życiowych. Bierne poddawanie się temu, co robią wszyscy, czego oczekuje od nas otoczenie, jest często dla nas zgubne. W najlepszym wypadku kończy się apatią, rezygnacją. Łatwa ścieżka prowadzi w życiu donikąd; trudniejsza okazuje się najczęściej bardziej owocna.

SŁAWA

Jedna z zakazanych kategorii. Gdyby ktoś przyznał, że zrobił coś dla sławy, byłby przekreślony i nie warto byłoby nawet przyglądać się temu, czego dokonał. Kiedy dorastałem, wpajano mi, że sława jest czymś złym i nie powinno się niczego dla niej robić. Ale z książek, które wtedy czytałem, wynikało jasno, że sława była częstym motywem działania wielu wybitnych postaci. Jeśli ktoś chciałby zrobić coś dobrego po to, żeby być sławnym, to cóż w tym złego? Najważniejsze są owoce tego, co robimy.

Są różne rodzaje sławy, ale gdyby założyć, że jest ona zawsze czymś złym, nie należałoby w ogóle się wyróżniać, tylko bezpiecznie wtopić w tłum. Po wyprawie z Jaśkiem Melą znajoma dziennikarka zadzwoniła do mnie i powiedziała, że ma mi coś ważnego do przekazania. Zaskoczony czekałem na informację. Usłyszałem, że według niej zrobiłem to wszystko dla sławy. Brzmiało jak ciężki zarzut. Odpowiedziałem, że fajnie by było, gdyby każdy Polak chciał być w ten sposób sławny i pomóc innym.

Byłoby absurdalne, nie móc się wyróżniać. Sława, uznanie ludzi, wyjątkowość, wszystko to miało dla mnie pewną wagę, ale to przecież nic złego. Jeżeli sława jest celem samym w sobie, jeśli do jej osiągnięcia dąży się za wszelką cenę, nieetycznie, to nie sława jest zła, tylko nasza droga do sławy. Jeśli zaś sława przynosi dobre owoce, to może warto być sławnym?

SŁOWO

Dziecko mówi bez zastanowienia o wszystkich swoich marzeniach, bo jest otwarte. Nie wie jeszcze, że słowa mają naprawdę wielką moc, mogą gasić i rozpalać. Niezależnie od tego, jak jesteśmy silni wewnętrznie, zawsze przykre słowa, uzasadnione i nieuzasadnione, będą nas dotykać i ranić. Słowa mogą niszczyć, mogą też tworzyć i dawać energię. Słowa mogą być symbolem i wskazówką w drodze na każdy biegun. Zresztą przecież na początku było słowo. Słowa są jedną z najpotężniejszych broni i najskuteczniejszych narzędzi, jakimi dysponuje człowiek. W najcięższych sytuacji w życiu nie pomagała mi siła fizyczna, tylko słowo, które daje nadzieję. Pisanie i czytanie słów. W chwilach zwątpienia, zmęczenia, lęku, gdy wydawało mi się, że muszę się poddać.

SMUTEK

Smutek jest przydatny. To uczucie, które informuje nas o ukrytych potrzebach. Może być czymś, co nas niszczy, gasi, ale jeśli zaczniemy badać korzenie tego smutku, jeśli wyjdziemy poza niego i zastanowimy się, co on nam mówi, może wskazać nam drogę, pokazać nasze braki. To impuls, by zobaczyć, czy odpowiada nam miejsce, w którym się znaleźliśmy. Smutek, poczucie braku, może podpowiedzieć nam nowe pomysły na życie, nowe rozwiązania.

Może nawet warto czasami pogrążyć się w smutku, ponieważ im głębiej w niego wpadniemy, tym łatwiej odbijemy się od dna. Nie warto zawsze się uśmiechać zgodnie z amerykańskim keep smiling. Taka sztuczność przypomina mi zamalowywanie dziury w ścianie. A przecież ta pustka pod spodem pozostaje. Warto dotrzeć do przyczyn, a nie zajmować się objawami, pokrywać smutek uśmiechem.

SPECJALIZACJA

Współcześnie wydaje nam się, że kiedy zajmujemy się jakąś dziedziną, powinniśmy się w niej wyspecjalizować, a wiedza, która jej nie dotyczy, jest zbędnym balastem. Zgłębianie jednej, podstawowej dla nas dziedziny jest oczywiście niezbędne. Powinniśmy jednak zadawać sobie pytanie o to, czemu ma służyć zdobywana przez nas wiedza. Powiedzmy, że zamarzyło mi się zostać kierowcą wyścigowym. Jaka wiedza i jakie umiejętności są mi potrzebne? Czy powinienem skupić się na budowie samochodu, na zaletach paliwa, konstrukcji silnika? Czy potrzebna jest mi wiedza konstruktora silników samochodowych, czy po to, by zdobywać pierwsze miejsca w wyścigu, potrzebny jest mi przede wszystkim trening fizyczny? Albo sztuka relaksacji? Ktoś powie – co może mieć wspólnego z wyścigami samochodowymi sztuka relaksacji? Otóż, aby uodpornić się na stres, jest nam ona bardziej potrzebna niż wiedza o konstrukcji silnika.

Różne informacje okazują się ważne na wyprawach, nie tylko dotyczące sprzętu, ale także związane z ogólną wiedzą o świecie. Wiedza techniczna to jedno, ale rozwój umysłu to drugie. Właśnie dzięki niemu mogę osiągnąć przewagę w szybkiej jeździe samochodem.

SPEŁNIENIE

Życiowe spełnienie, dążenie do jego osiągnięcia nie polegają na mnożeniu i konsumowaniu wrażeń. Nie dają nam poczucia spełnienia starania, by jak najwięcej doznać i jak najwięcej zdobyć. Spełnienie często polega na ograniczeniu. Rzeczy nas wciągają, tak naprawdę zabijają. Musimy mieć styczność z nimi po to, żeby wypróbować dawane nam możliwości, ale nie możemy się do nich przywiązywać albo pozwolić, żeby istniały zamiast nas.

Z wrażeniami jest podobnie jak z rzeczami. Człowiek je gromadzi, lecz z czasem gromadzenie przestaje wnosić coś nowego, a człowiek zmienia się w ich niewolnika.

STAROŚĆ

Czym jest starość tak naprawdę? Zależy to od naszego umysłu, a nie od metryki. Starość może być szansą.
Bóg dał nam starość, byśmy coś z nią zrobili.

Może kiedy moje dzieci już dorosną, wrócę do dawnego pomysłu zdobycia trzech biegunów w jednym roku: północnego, południowego i Mount Everestu. Może będę pisał książki, a może wychowywał wnuki, a może medytował. Myślę o starości jako o kolejnym etapie drogi. Warto wypełnić go własną treścią i być nadal sobą. Aktywne życie nie jest przywilejem młodego wieku.

STRATEGIA ŻYCIOWA

Jeżeli przyjętym przez nas priorytetem jest kariera, praca, jakiś cel zewnętrzny i temu wszystko podporządkujemy, a rodzina znajduje się na drugim planie, to jest to naszym założeniem strategicznym. Bywa, że nieświadomym. Strategię trudno zmienić. Nie wystarczy poświęcić trochę czasu dla rodziny, zmodyfikować w jednym tygodniu kalendarz spotkań. Żeby zmiana była realna, musielibyśmy zmienić życiowe założenie.

Własnej strategii życiowej możemy sobie nie uświadamiać. A warto ją znać, ponieważ tylko wtedy możemy ją zmienić.

SUKCES

Co zyskalibyśmy, gdybyśmy odnosili sukcesy, nie ucząc się niczego po drodze, co by nam to dało? W tym sensie droga jest może nawet ważniejsza niż ostateczny sukces. Nastawienie na sam cel, bez oglądania się na cokolwiek, powoduje, że wszystko podporządkowujemy sukcesowi, nie licząc się nie tylko z innymi ludźmi, ale także z samym sobą, z wyznawanymi wartościami. Krzywdzenie innych może być krzywdzeniem siebie, a maszerowanie od sukcesu do sukcesu drogą od porażki do porażki.

SZCZEGÓŁY

W ekstremalnych przedsięwzięciach nie ma znaczenia, czy popełniliśmy drobny, czy poważny błąd. Musimy być skupieni na każdym szczególe. Każdy z nich może okazać się wielki.

SZCZĘŚCIE

W życiu doświadczamy szczęścia tylko w pewnych momentach. Udało nam się coś zrobić, ominęło nas coś złego albo spotkało coś wyjątkowo dobrego – w takich chwilach jesteśmy szczęśliwi. Dostrzegamy je, gdy jesteśmy uważni i wsłuchujemy się w samych siebie. Dlatego ważne jest nie tylko obserwowanie świata zewnętrznego, ale także zrozumienie, że jesteśmy częścią tego świata. Należy poznać samego siebie, aby być szczęśliwym.

Myślę, że najlepiej osiągamy szczęście, dając coś światu, innym ludziom. Ten stan nie zależy od pieniędzy, warunków materialnych.

Szczęście oznacza dotarcie do celu, ale może polegać także na byciu w drodze. To coś bardzo ulotnego – przychodzi i odchodzi. Bywałem nieszczęśliwy, gdy skupiałem się tylko na sobie, nie rozwijałem się, gdy stałem w miejscu. Gdy postawiłem wszystko na jedną kartę, podążałem za ideami, osiągałem szczęście.

Nie musi to być związane z wielkimi zadaniami, mogą to być sprawy codzienne, zwyczajne. Myślę, że trzeba być dobrym dla siebie, żeby móc być dobrym dla innych. Trudno czerpać szczęście jedynie z zewnątrz.

Kiedy myślę o swoich chwilach szczęścia, wyłączając te osobiste, przypomina mi się samotna droga na biegun południowy. Wtedy w pełni czułem sens życia, czułem, że wszystkie przeciwności losu miały swój cel, swój sens. To była taka spokojna akceptacja życia. Ale uczucia szczęścia doświadczyłem też w o wiele bardziej zwyczajnych okolicznościach, gdy po przejściu Grenlandii dosłownie wpadłem do wanny pełnej gorącej wody i siedziałem w niej kilka godzin. Byłem szczęśliwy, czytając na biegunie południowym list od dzieci z oddziału chemioterapii dziecięcej, które napisały mi, jak przeżywały moją wyprawę.

Jeśli ewidentnie jesteśmy nieszczęśliwi, trzeba spróbować zmienić model życia. Nie namawiam przy tym nikogo do życiowych rewolucji. Sam często się nad tym zastanawiam. Może nie powinienem robić tylu rzeczy jednocześnie, może nie powinienem żyć tak intensywnie. Ale to wciąga, wydaje się nam, że na tych wszystkich polach jesteśmy niezastąpieni, niezbędni. Warto czasami się zastanowić, co by się stało, gdyby nie było nas tam, gdzie na co dzień jesteśmy. Wydaje mi się, że jeśli nie jesteśmy szczęśliwi, nie jesteśmy niezbędni.

Najgorzej trwać w matni. Już samo wyrwanie się z niej, robienie czegoś nowego może dać szczęście. W wyzwoleniu może pomóc zrozumienie, że taki stan nas ogranicza, że możemy dać z siebie więcej. Człowiek jest istotą wolną i ma prawo do szczęścia, na pewno nie kosztem innych, ale bywa, że w niezgodzie z innymi. Moja Mama była przeciwna moim wyprawom, mówiła mi, że ją unieszczęśliwią, że są najgorszą rzeczą, jaką mogę zrobić. Ale wierzyłem, że mam prawo do własnego życia, do własnego szczęścia. Gdybym uszczęśliwiał Mamę wbrew sobie, żadne z nas nie byłoby prawdziwie szczęśliwe. Prawdziwego szczęścia nigdy nie osiąga się kosztem innych, ale czasem wywalczamy je wbrew ich oczekiwaniom.

ŚWIAT

Świat nic sobie nie robi z naszych rozterek i cierpień, dał nam to, co akurat miał pod ręką, i tylko od nas samych zależy wybór drogi i co zechcemy zrobić z naszym życiem. Wygląda na to, że świat też nie wie, dokąd iść i co robić, ale trwa, miota się i próbuje. Nie ma celu ani początku, ani końca. A my jesteśmy tylko jego częścią.

TRENING

Często jestem pytany, jaką częścią wyprawy są przygotowania. Myślę, że 80 procent pracy i energii pochłaniają przygotowania oraz trening, 20 procent zabiera sam marsz. Ważna była dla mnie zawsze pomysłowość treningu. Wytłumaczę to na przykładzie wyprawy na biegun. Przecież w Gdańsku nie występują temperatury – 60°C, nie ma też takiej masy śniegu. Ale działania bardzo niskich temperatur można doświadczyć w komorze kriogenicznej albo spać zimą w namiocie. Aby wyobrazić sobie ciężar sanek, ciągnąłem za sobą cztery opony. Trening musi być oswajaniem rzeczywistości. Ale i całe nasze życie jest treningiem. W każdym miejscu starajmy się uczyć świata, nie traćmy czasu.

TRUDNOŚCI

Dzięki trudnościom nasze życie nabiera wartości, coś się wtedy z nim dzieje. Często przezwyciężenie trudności zamienia się w jakiś bonus.

Kiedy się pojawiają, wydają się coraz większe, ale potem droga robi się jakby gładsza, przyzwyczajamy się do zimna, pokonujemy je rutyną. Ludzie zakładają, że te same trudności będą towarzyszyły im przez cały czas, ale na ogół dzieje się inaczej.

Eskimos nagle przeniesiony do Warszawy, która wydaje się nam normalnym, dobrym miejscem do życia, byłby nie mniej zagubiony niż my na jego terenie. Wszystkiego musiałby się uczyć. Żyjemy w świecie trudnym, ale oswojonym przez nas. Gdy przenosimy się do innego świata, musimy go oswoić.

Pod koniec drogi pojawia się wyczerpanie, zniechęcenie, całymi falami. Trzeba je przyjąć, nie poddawać się im. To tylko odczucia, nic obiektywnego, żadna pewna informacja czy wiedza.

UCIECZKA OD PROBLEMÓW

Często wydaje się nam, że najlepszym sposobem na problemy jest rzucenie wszystkiego i wyruszenie na jakiś biegun. Ale to pozory. Problemy pójdą z nami na biegun i wrócą. Bieguny nie są żadną receptą na życiowe kłopoty. Nie możemy uciekać od siebie. Zmiana otoczenia jest często bardzo dobra, ale niczego nie załatwi. Biegun nie jest cudownym lekiem na bolączki duszy. Nierozwiązane problemy zawsze powracają.

UŚMIECH

Uśmiech, który płynie z naszego wnętrza, jest ważnym znakiem. Pogoda ducha sprzyja wspólnym przedsięwzięciom. Uśmiechajmy się, cieszmy, radujmy każdą chwilą, którą dane nam jest tu spędzić.

Uśmiech może też jednak coś kamuflować, ukrywać brak szczerości.

Spotkałem ludzi, którzy może nie byli smutni, ale uśmiechali się rzadko, niemniej byli doskonałymi partnerami. Pomocna we wspólnej drodze jest nie tyle pogoda ducha, ile autentyczność. Jeśli ktoś jest autentyczny, nie zakłada masek, nie prowadzi gier, można z nim coś wspólnie budować. Kiedy ktoś prowadzi grę, myśli co innego, niż okazuje, wyprawa jest dla niego celem pobocznym, potrzebnym do realizacji własnych zamiarów. To częsta sytuacja, którą należy szybko rozpoznać. Zwłaszcza w biznesie wyczucie prawdziwych intencji, przeniknięcie zasłon to bardzo ważne umiejętności. Oszczędzają nasz czas i nasze pieniądze.

UZNANIE

Najważniejsze jest uznanie, którym darzymy samych siebie. A jest to możliwe wtedy, kiedy działamy w zgodzie ze sobą. To nasze własne uznanie dla siebie nie zależy od tego, czy dochodzimy do naszych biegunów, czy nie.

Uznanie z zewnątrz również jest ważne, a przy okazji miłe. Pokazuje nam, że to, co robimy, ma dla kogoś znaczenie i może mu pomóc w drodze na jego własne bieguny.

UŻYWKI

Przyznam się, że na studiach wydawało mi się, iż alkohol jest czymś, co powoduje, że człowiek dotyka głębiej rzeczywistości i intensywniej ją przeżywa, że otwiera inne perspektywy. Teraz widzę raczej zagrożenia, zresztą związane z wszelkimi używkami, nie tylko z alkoholem.

W ludziach, których kiedyś podziwiałem, doszukiwałem się doskonałości. Dziś widzę w nich także słabość. Choćby alkohol w życiu Marka Hłaski i Ernesta Hemingwaya. Być może nie da się oddzielić pisania od używek, może w tych przypadkach pierwsze wynikało z drugiego, ale przecież nie musi tak być, to żadna reguła i nie należy się tym kierować.

Używki utożsamiane są z buntem, nieakceptowaniem rzeczywistości. Alkohol i także narkotyki przedstawiane są w literaturze jako przepustka, brama do innego świata. Młody człowiek często nie ma możliwości podróży, zdobywania szczytów, nie może pochwalić się bogactwem doświadczeń czy możliwościami realizowania się w innym świecie. Natomiast alkohol jest zawsze pod ręką.

Za czasów mojej młodości nie było dostępu do narkotyków. Teraz marihuana jest tak samo dostępna jak alkohol, dla młodych ludzi może nawet bardziej. To taka łatwa droga – zapomnieć, że jest się tu i teraz, a próbować czegoś innego. Życie jest trudne. Używki pozwalają o tym zapomnieć.

Czy Ernest Hemingway wyraził swój talent w literaturze dzięki sięganiu po alkohol? Myślę, że to jednak mit. Wrażliwość Hemingwaya wynikała z jego osobowości, z jego przeżyć. Alkohol był do tego pewnym dodatkiem, który jednak go zniszczył, doprowadził do samobójstwa. Alkohol i używki zabijają człowieka, a dzieła wielkich poetów i pisarzy powstały z ich talentu, a nie ze stanów, do jakich doprowadzały ich używki. Może nawet tworzyli wbrew uzależnieniu?

Podstawowym problemem jest łatwość, z jaką ulegamy złudzeniu o przekraczaniu bramy poznania dzięki temu, co mamy pod ręką, zamiast wykorzystania własnych możliwości w przechodzeniu przez bramy doświadczenia – co jest o wiele trudniejsze. Używka zwalnia z tego wysiłku.

WARTOŚCI

Wydaje się, że gdy chce się być skutecznym, nie można kierować się w działaniach wartościami, bo liczy się tylko efekt. Według mnie jednak trzeba związać cel z wartościami. Nie są one przecież obce skuteczności: spajają ludzi, wyzwalają dodatkową energię, dają siłę. Kiedy zawodzą nas proste metody motywacji, to właśnie wartości wyzwalają w nas moc. Tak jak Jasiek Mela – szedł nie tylko dla siebie, ale dla innych ludzi. Robiąc coś dla innych, paradoksalnie robimy to dla siebie. I robimy to skutecznie.

WIARA

Moi rodzice są osobami religijnymi. Pamiętam, że często modliliśmy się wszyscy przed obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej i Ostatnią Wieczerzą Leonarda da Vinci. Zapamiętałem to jako coś naturalnego, wpisanego w polską tradycję, jako typową polską religijność. W miejscowym kościele parafialnym w Połczynie Zdroju zostałem nawet ministrantem, a potem lektorem, czytającym fragmenty Pisma Świętego; może również stąd została mi znajomość cytatów z Biblii? Wiara w Boga towarzyszy mi przez całe życie; w swojej istocie jest przecież bardzo prosta, sprowadza się bowiem do miłości, do jasnych zasad. Bóg jest istotą, która jest ponad wszystkim i we wszystkim. Ponieważ jest w każdym z nas, możemy z Nim rozmawiać, modlić się. Przez całe życie czułem przy sobie obecność Boga i wiedziałem, że mi pomaga, wskazuje właściwe ścieżki. Moje modlitwy zostały wysłuchane w najtrudniejszych momentach: kiedy zmierzałem do biegunów, a policzki przymarzały mi do kości, kiedy z Jasiem Melą szedłem na biegun północny i wydawało się, że tylko cud może nas doprowadzić do celu, wreszcie kiedy rodziły się moje dzieci. W niezmierzonej pustce Oceanu Arktycznego i Antarktydy szczególnie czułem bliskość Boga, często z Nim rozmawiałem.

To dzięki prostym prawdom wiary staram się zrozumieć, na czym polega życie dla innych. Dzięki wierze nie poddałem się tak łatwo podczas organizacji wyprawy z Jasiem. Przed nią chodziłem zresztą w różne, napełnione duchowością miejsca: Fatima, Loreto, Braga; przeszedłem nawet kawałek legendarnej drogi pielgrzymkowej do Santiago de Compostela, a także odwiedziłem Bazylikę Świętego Franciszka w Asyżu.

Najgorszy jest brak wiary, on nas zabija, bez niej marzenia obumierają.

WIEDZA

Wiedza pozwala rozumieć fragment świata. Pomaga w zarządzaniu nim. Wiedza daje siłę i eliminuje strach. Wiedza i przede wszystkim wiedza decyduje o sukcesie, a materia, przedmioty, wyposażenie są tylko jej dopełnieniem.

WITTGENSTEIN LUDWIG

Ten filozof pewnego dnia porzucił Cambridge i wyjechał do małej wioski na północy Norwegii, gdzie zbudował chatę, w której jakiś czas mieszkał. Zawsze niezadowolony z tego, co napisał, targany myślami samobójczymi, mimo życiowych udręk i ciągłej depresji filozof poprosił siostrę tuż przed śmiercią, by przekazała jego przyjaciołom: „Powiedz im, że miałem wspaniałe życie”. Jego Traktat logiczno-filozoficzny miał rozwiązać wszystkie filozoficzne problemy, ale tylko wpędził autora w rozpacz. Najsłynniejsza teza traktatu brzmi: „O czym nie można mówić, o tym trzeba milczeć”. Jakby przyznawał, że nie można określić praw rządzących bytem. To była szalenie skomplikowana postać. Deklarował się jako osoba niewierząca, ale pisał o Bogu i wyznał, że odmawia co rano Ojcze nasz. Tę modlitwę określał jako niezwykłą. Napisał zdanie, które mnie głęboko zastanowiło: „Modlić się to rozmyślać o sensie świata”. Piękne.

WIZJA

Jeśli mamy jakąś śmiałą wizję, w każdej chwili możemy zacząć ją realizować. Ograniczenia są może nie tyle iluzoryczne, ile tymczasowe, bo można je pokonać. Zazwyczaj zaraz po wizji przychodzi zwątpienie w jej realność. Trzeba wtedy skupić się na niej i odrzucić wątpliwości. Nie ma powodu, by zakładać z góry, że nie damy sobie rady. Czasem dobrze jest też odciąć się od własnych doświadczeń, które mogą podsuwać złą podpowiedz. Rzeczywistość się zmienia i coś, co nie sprawdziło się kiedyś, teraz może wyglądać inaczej. Najlepiej więc odsunąć nabytą praktykę, a zacząć myśleć o tym, czy moglibyśmy to zrobić i w jaki sposób? Unikniemy w ten sposób pułapki własnych doświadczeń, przeszłości i jej ograniczeń.

WIZUALIZACJA

Im dokładniej wyobrazisz sobie swoje marzenie i dokładny scenariusz drogi prowadzącej do jego realizacji, tym bardziej realny stanie się pomost pomiędzy tym, co znane i nieznane, możliwe i niemożliwe.

WOLNOŚĆ

Sama wolność niczego jeszcze nie załatwia. Wolność oznacza także, a może przede wszystkim, odpowiedzialność. Przecież to nie jakaś abstrakcyjna „wolność” zaprowadziła mnie na biegun, zorganizowała sprzęt, podjęła decyzję o wyprawie. Zrobiłem to ja sam. Owszem, przestrzeń wolności, która powstała w Polsce w 1989 r., umożliwiła mi realizację moich zamierzeń, ale musiałem ową przestrzeń wypełnić samodzielnie.

Ludzie wolni mogą w wolnym kraju robić, co zechcą, spełniać własne zamierzenia. Wspaniałe, prawda?

WYPADEK

Schodzę na cienki lód, sanki zjeżdżają. Wojtek stoi na brzegu. Robię kilka kroków, jestem już blisko. Lód mokry, narty grzęzną. Czuję, że jedna grzęźnie bardziej, nie mogę jej wyciągnąć. Staram się, lecz narta się zapada. To samo dzieje się z drugą. Lód się łamie. Nogi wpadają coraz głębiej, już nie ma oporu, wszystko dalej idzie lekko, woda. A więc to już! Woda pode mną kilka kilometrów, znikła cienka warstwa bezpieczeństwa nawet i z mokrego lodu. Tylko spokojnie, myślę, nie stracić równowagi, nie upaść, kontrolować każdy ruch ciała. Żeby tylko sanki się utrzymały, bo jak wejdą pod lód, opadną jak kamień na dno i mnie pociągną. Wciąż ważą pięćdziesiąt kilogramów.

Kładę się na lód przede mną, przywieram ciałem, rozkładam ręce. Lód jest miękki, grzęznę w nim, zaczyna pękać. Nie, teraz to już chyba koniec. Wyjmuję dłonie z kijków. Pracuję jednak dalej, powoli, ostrożnie wypinam się z sanek, udało się, ulga. To najważniejsze, z samymi nartami sobie poradzę. Dziwię się, że sekundy wloką się tak powoli, ale to dobrze. Lód pod moim ciałem wytrzymuje, to jedyna moja nadzieja, całe szczęście, jeszcze troszeczkę. Przemakam, czuję, jak woda dochodzi do ciała. Pracuję dalej, powolutku centymetr po centymetrze przesuwam się do brzegu, nie ma się czego chwycić, śnieg, luźne bryłki się obsuwają. Jeszcze trochę, wbijam dłonie w śnieg i wyciągam najpierw tułów, potem nogi. Ciągle jestem zawieszony, przylepiony do brzegu, jeszcze przerzut i już jestem na grubym lodzie. Wszystko trwało krótko. Byłem blisko. Wciągam sanki, kijkiem wyciągam z wody kompas i drugi kijek. Zbieram to, otrzepuję się z wody i śniegu, zapinam pas, rękawice, kijki i w drogę.

WYPRAWA

Wyprawy zawsze mnie wzmacniały, zmieniały sposób patrzenia na świat, pozwalały odkrywać siebie jako człowieka, poznawać się, a to równie istotne jak cel, do którego się zmierza. Podróż w głąb siebie, refleksja – to pociąga mnie najbardziej. Podróż jest metaforą, bramą do innego świata.

WYSIŁEK

W ekstremalnych warunkach wysiłek początkowo przygniata nas do ziemi. Jeśli damy sobie z tym radę, wyzwalająca się nowa energia może nie tylko zaprowadzić nas do celu, ale także ponieść dalej. A przy okazji ułatwia osiągnięcie pierwszego celu. Zawsze pomaga, gdy otwiera się inna perspektywa, z której możemy spojrzeć na sytuację. Póki jesteśmy w niej zamknięci, skupiamy się wyłącznie na naszym celu i dążeniu do niego, co zwiększa nasze szanse, ale też w ten sposób możemy przegapić szansę na coś większego, leżącego dalej.

Warto co jakiś czas zmieniać ogląd sytuacji i spojrzeć na nią z perspektywy innej wyprawy, jeszcze trudniejszej. Wielość perspektyw jest ważna w realizowaniu projektów. Oczywiście nie może być tak, że żyjemy dziesięcioma projektami naraz, bo wtedy nie zrobimy nic. Trzeba być bardzo głęboko osadzonym w jednym projekcie, ale należy zachować wolny umysł.

WZÓR

Nie proponowałbym nikomu pomysłu na życie polegającego na naśladowaniu kogokolwiek. To prawda, wzory mogą nas gdzieś prowadzić, ale nie miałoby żadnego sensu dążenie do tego, by powtarzać czyjeś życie we własnym.

W przeszłości w takich postaciach, jak Edmund Hillary czy Roald Amundsen, widziałem niedoścignione wzory, kogoś, kim chciałbym się stać. Dzisiaj, z pewnej perspektywy, nie porównuję się ani z wielkością, ani ze słabościami tamtych postaci. To, czego dokonali, jest zawsze tylko pewnym drogowskazem. Warto się uczyć, warto poznawać ich życiowe drogi, ale nie po to, by je naśladować i stawać się takimi jak oni.

ZESPÓŁ

Zdobywanie biegunów, tak jak i osiąganie wielkich celów, jest skomplikowanym zadaniem, rozgrywa się na różnych płaszczyznach. Po pierwsze, trzeba wszystko dokładnie zaplanować. Po drugie, potrzebny jest zespół, bo to zadanie zespołowe, nawet jeśli na biegun dociera samotny polarnik.

ZIMNO

Zimna nie można przezwyciężyć dzięki przyzwyczajeniu, trzeba się do niego przystosować. Nie należy uważać go za wroga, z którym trzeba walczyć, można myśleć o nim jak o partnerze, bardzo wymagającym, którego należy poznać, zrozumieć i nauczyć się z nim współpracować.

Musimy stale kontrolować, co dzieje się z naszym ciałem, analizować ruchy, a nie myśleć, że byłoby nam lepiej, gdybyśmy znaleźli się w cieple. Bo ciepła nie będzie…

Zimno łatwo może zawładnąć naszą psychiką. Wówczas zapominamy, że można się przed nim obronić dzięki bardzo prostym sposobom. Rękawiczki, gogle, rozcieranie, czapka, odzież, uważność – to fundamentalne w tych warunkach sprawy. Najlepszym lekarstwem na zimno jest ruch. Wtedy krew lepiej krąży i w ogóle nie odczuwamy zimna. Na postojach kurtka puchowa, przy rozkładaniu namiotu trzeba się po prostu ruszać.

Nie wolno poddawać się apatii, która wywołuje chłód. Warto się krzątać, wykonywać jak najwięcej czynności, nigdy nie pozostawać w bezruchu, chyba ze w ciepłym śpiworze, a i to nie zawsze, bo kiedy czujemy, ze tracimy czucie w stopach, trzeba je rozgrzewać.

ZŁOTA KACZKA

Byłem w życiu świadkiem wielu takich sytuacji, gdy ludzie mogli realnie zmienić swoje życie. Mogli być partnerami w wielkim przedsięwzięciu, które wieńczył sukces, ale bali się zaryzykować, ponieważ mieli już bezpieczną pracę albo obawiali się utraty oszczędności. A potem okazało się, że spotkali złotą kaczkę, która wiedziała, co trzeba zrobić, żeby zostać bogaczem. Ponieważ bali się porozmawiać z kaczką, nie wypowiedzieli na głos swoich pragnień. I złota kaczka zniknęła im sprzed oczu. Czasem na zawsze.

ZWĄTPIENIE

Zwątpienie przychodzi falami. Dokąd właściwie idziemy? I po co? Nie lepiej siedzieć w domu? Tam, gdzie zmierzamy, jest tak niebezpiecznie, ponosimy takie ryzyko… Na czym oprzeć się w chwilach zwątpienia? Trzeba zrozumieć, że to stan przejściowy, trzeba wziąć go w nawias. Nie będzie trwał wiecznie. Zniechęcenie niesie myśli, że cały czas będzie źle. Tymczasem są dni zwątpienia, ale są i dni euforii, tak samo jak w życiu.

Pomaga szukanie w myślach, co nam kiedyś dało nadzieję. Im gorszy zdarzył mi się upadek, tym o większych rzeczach myślałem jako przeciwwadze. Planowałem inną wyprawę albo napisanie książki. Pomocna jest też rozmowa z ludźmi, do których mamy zaufanie.

Najgorszą rzeczą jest przywiązanie się do zwątpienia. Sami pozbawiamy się wówczas nadziei. Zwątpienie zwalcza się działaniem. Niekoniecznie fizycznym, także duchowym – przez modlitwę, medytację, przez zrozumienie ulotności chwil zwątpienia i szczęścia. Może pojawić się wówczas wiara, że wszystko ma sens, także ten moment zwątpienia. Jest on jak lekka gorączka, która nas oczyszcza, a przynajmniej może oczyścić, choć może nas też zniszczyć.

ŻYCIOWE MOSTY

Życie nie lubi schematów. Powtarzanie ich, tak jak powtarzanie rytuałów, czasem może pomóc, ale nie zawsze to działa. Palenie za sobą mostów jest ostatecznością, kiedy nie możemy zrobić kroku naprzód. Jednak czasem trzeba zaczynać od ostateczności, bywa i tak w życiu. Można od niej zacząć, ale absolutnie nie trzeba. Można wówczas, kiedy człowiek jest na to przygotowany i zdeterminowany, bo rzeczywistość tak go już rozczarowuje albo jest w niej tyle ograniczeń, że można tylko wyjść poza nią. To tak jak z przebywaniem w zamkniętym dusznym domu. Wyjście na zewnątrz jest jedyną metodą, żeby zaczerpnąć świeżego powietrza i odetchnąć pełną piersią. Kiedy czujesz, że tu, gdzie jesteś, nic już cię nie czeka albo że czekają cię same przeszkody, wtedy rzeczywiście najlepiej spalić wszystkie mosty. Ale musisz wiedzieć choćby z grubsza, czego szukasz po drugiej stronie. Musisz mieć ogólne wyobrażenie tego, co chciałbyś zrobić ze swoim życiem.

Nansen wiedział, że na drugim brzegu Grenlandii są ludzkie osiedla i że musi tam dojść, bo inaczej zginie. Celowo ułożył marszrutę w taki sposób, żeby nie mieć do czego wracać. W życiu palenie mostów może być potrzebne na jakiś czas. Można udać się w podróż albo do pustelni i zobaczyć, jak tam jest. Gdy jawi się przed nami jakiś cel, w miarę jasny, możemy ryzykować. Ale jeśli wiemy tylko tyle, że tu czujemy się źle, a jeszcze nie wiemy, dokąd iść, pamiętajmy, że jest taki wynalazek jak mosty zwodzone. Można przejść na próbę na drugi brzeg, ale potem wrócić.

Pamiętaj też o tym, że palenie za sobą mostów nie polega na wyparciu się uczuć, przekreśleniu stosunków z ludźmi, urażaniu kogokolwiek. Niektórzy obrażają wszystkich zaprzyjaźnionych z nimi ludzi, żeby nie było do czego wracać. Nie o to chodzi. Jeśli ktoś już pali za sobą mosty, niech przy tej okazji nie dotyka ludzi. Nawet jeśli uda nam się coś osiągnąć, będzie temu towarzyszyła świadomość, że kogoś skrzywdziliśmy.

ŻYWIOŁ

Z żywiołem nie możemy walczyć. Możemy go najwyżej zrozumieć i zaakceptować. Gdy zdobywamy szczyty, wydaje nam się, że to my o tym decydujemy… tymczasem zależy to od nas w ograniczonym stopniu. Natura zawsze jest potężniejsza, dlatego żeby osiągać cele z nią związane, trzeba umieć ją zrozumieć… ponieważ jest silniejsza, musimy się do niej dostosować.

Porozumienie z nią polega na czytaniu jej języka. Biegun północny wydaje się biały i pusty, jaki tam może być język? Na wyprawach rzadko używałem GpS-u, głównie kierowałem się położeniem słońca, które o 12 pokazuje dokładnie biegun, a potem o każdej godzinie patrzyłem na własny cień i trzymałem się kierunku na biegun. Kierunek można też ustalać na podstawie smug, bo na powierzchni śniegu na biegunie południowym tworzą się małe wydmy, ustawione pod określonym kątem do bieguna.

Nigdy nie zapominałem, że na dojście do bieguna pozwoliła mi natura. Gdyby tego nie chciała, niczego bym nie osiągnął… czułem, że tam, po drugiej stronie, jest jakaś świadomość, tak jak poczułem oko Boga na biegunie północnym, kiedy zajrzałem w czerń lodowej szczeliny. Fizycznie jesteśmy częścią tej świadomości, choć może nasza jaźń jest w opozycji do niej.

Dobrą strategią radzenia sobie z żywiołem może być zasada judo – czyli wykorzystanie energii przeciwnika. Choć czasami unikanie walki jest zwycięstwem.

ZAKOŃCZENIE

W książce wykorzystano m.in. materiały i wypowiedzi z książek Marka Kamińskiego: Wyprawa, Dotykanie świata Marka Kamińskiego. Wywiad rzeka, Razem na biegun, Moje bieguny, Warto podążać za marzeniami. Znajdziesz w nich historie i doświadczenia, które stały się podstawą niniejszego opracowania.

Wydawnictwo G+J RBA

Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst © 2013 Marek Kamiński

REDAKCJA: Katarzyna Szczypka

KOREKTA: Dorota Sideropulu

PROJEKT GRAFICZNY, skład i łamanie: Maciej Szymanowicz

KOORDYNACJA PRAC: Katarzyna Cyranka

REDAKTOR PROWADZĄCY: Małgorzata Zemsta

REDAKTOR TECHNICZNY: Mariusz Teler

ZDJĘCIA NA OKŁADCE: archiwum Fundacji Marka Kamińskiego

ZDJĘCIA WEWNĄTRZ: Paweł Wyszomirski / TESTIGO.pl (s. 145), Sławomir Rompski / TESTIGO.pl (s.52-53), Wojciech Ostrowski (s. 36, 47, 97, 98, 103, 153, 171, 178, 185), archiwum Fundacji Marka Kamińskiego, Shutterstock, Wikipedia (s. 20-21, 60-61, 72-73, 79, 108, 110-111, 134, 176-177, 194)

ILUSTRACJE: Mariusz Stawarski

ISBN 978-83-7596-462-2

Copyright for Polish edition © 2013 National Geographic Society. All rights reserved.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela prawautorskich.

www.gjksiazki.pl

www.nationalgeographic.pl

Swoje uwagi i przemyślenia mogą Państwo przekazać Markowi Kamińskiemu, pisząc na adres e-mail: marekkaminski@kaminski.pl

Zapraszam na mój blog: www.marekkaminski.com

[1] żródło: http://silvarerum.eu/jesienin#a11