Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co.

Spółka Komandytowa

Licencjobiorca National Geographic Society

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 41-42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst: Piotr Kraśko

Redakcja: Katarzyna Szczypka

Korekta: Dorota Sideropulu

Projekt okładki: Piotr Grabowski, Studio Graficzne AORTA, www.aorta.com.pl

Projekt graficzny, skład i łamanie: Hanna Szeliga-Czajkowska Redaktor prowadząca: Małgorzata Zemsta Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Zdjęcie Piotra Kraśko na okładce: Mariusz Martyniak / www.matys-studio.com;

pozostałe zdjęcia na okładce: Corbis (2), Shutterstock.

Zdjęcia wewnątrz:

Shutterstock: I, III, IV, V (góra), VIII-XIII, XIV (góra), XVI, XXIV-XXVII, XXIX-XXXIV, XXXVI-XXXVIII, XLII (góra), XLVI, XLVII (góra), LII (dół), LIII-LV,

Wikipedia: II, V (dół), VI-VII, XIV (dół), XV, XVII-XXIII, XXVIII, XXXV, XXXIX-XLI, XLII (dół), XLIII-XLV, XLVII (dół), XLVIII-LI, LII (góra), LVI-LXIV.

Copyright Polish edition © 2011 National Geographic Society.

All rights reserved.

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

Text © 2011 by Piotr Kraśko.

ISBN 978-83-7596-242-0

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

Nie biegaj na włoskiej siłowni

– Może kawy?

– Ale ja biegnę.

– Ale, John, to caffè freddo. Jest zimna. Na pewno nie chcesz się napić?

– Chyba jednak dziękuję.

– Tylko uważaj, żeby maszyna się nie popsuła. Mówiłem ci już, że ona nie jest do tego, żeby na niej biegać.

Rozmawiali Stefano, właściciel małej siłowni niedaleko rzymskiego piazza Navona, i John, dziennikarz pracujący przez jakiś czas we Włoszech dla „New York Timesa”. John usiłował korzystać z bieżni, która, jak nam się wydawało, służy do tego, by na niej biec. Stefano wyraźnie miał inne zdanie i od jakiegoś czasu szukał różnych sposobów, by powstrzymać Johna.

Nie mógł zrozumieć, jak można zupełnie dobrowolnie chcieć się spocić. Przecież mokra koszulka wygląda fatalnie. A do tego jeszcze ten zapach. On sam niemal się nie rozstawał ze sporym flakonem wody Dolce&Gabbana. Nie widziałem, by kiedykolwiek zmusił się do większego wysiłku niż podniesienie małego dzbanka, w którym przynosił mleko do kawy.

Gdy na jego siłowni ktoś zaczynał robić coś szybciej niż tempo wymagane do zamieszania cappuccino, starał się szybko złapać spojrzenie niesfornego klubowicza. Lekko mrużąc oczy, robił dłońmi gest sugerujący spowolnienie ruchów. Szeptem dodawał jeszcze:

– Piano, piano. Spokojnie.

Na ogół nie musiał jednak nigdy uspokajać gości. Konieczne to było tylko wobec obcokrajowców. Miałem wrażenie, że Włosi traktowali tę siłownię jak niemal cały swój kraj – jako okazję do tego, by patrzeć na innych i być widzianym. Być „dobrze widzianym”. Wygląd Włochów nigdy nie jest niedbały, nawet jeśli odnosi się takie wrażenie. Szalik na pewno nie jest założony w przypadkowy sposób – chociaż przybysz z daleka będzie dostrzegał pełną nonszalancję. Mankiety od koszuli wystające spod marynarki nie są rozpięte przez nieuwagę. Gdy krawat nie jest do końca zawiązany, ten „niechlujny” węzeł jest dopracowany w najdrobniejszych szczegółach.

Oczywiście w centralnym miejscu siłowni, która mieściła się w dawnych stajniach należących do któregoś z mieszkających w pobliżu hrabiów, wisiała sporych rozmiarów tabliczka z napisem: „Vietato fumare” – zakaz palenia. Nikt się tym nie przejmował. Papieros i espresso w przerwie między niezbyt męczącymi ćwiczeniami albo np. w trakcie pedałowania na rowerze stacjonarnym były czymś tak naturalnym jak spora ilość biżuterii na bywających tu rzymiankach. Jeżeli ma się na sobie ważące około kilograma kolczyki i naszyjnik, trudno oczekiwać, że będzie się gwałtownie ruszać.

Opowieść o Włoszech można zacząć od rzymskiego Koloseum, miasteczka Corleone na Sycylii, spotkania z gondolierem w Wenecji, wartego dziesiątki milionów dolarów jachtu zacumowanego w Portofino, fabryki ferrari w Modenie, pizzerii w Neapolu, gdzie po raz pierwszy przyrządzono margheritę, widoku na katedrę w Mediolanie, jaki wyłania się nagle po wyjściu na plac z drugiej strony. Dlaczego więc cytuję rozmowę, której świadkiem byłem na jednej z siłowni? Oddaje bowiem to, co jest istotą Włoch. To dwa słowa wspólne dla całego kraju – „bella figura”, czyli piękny wygląd, ale może właśnie lepiej – piękna figura.

Życie w słonecznej Italii polega na tym, by w każdej chwili prezentować „bella figura”. Robi to piękna dziewczyna siedząca przy stoliku w kawiarni przy piazza del Popolo, powolnym gestem zakładająca słoneczne okulary, barista dolewający zamaszystym ruchem spienionego mleka do kawy, znacząc kształt serca, w Tazza d’Oro na tyłach Panteonu, policjant stojący na piazza Venezia poprawiający grzebieniem nienaganną fryzurę, Silvio Berlusconi posyłający pocałunki, gdy wysiada z rządowej limuzyny, i Fabio Capello, trener reprezentacji Anglii, siedzący w czasie meczu na ławce w szytym na miarę garniturze. Włoch może wybaczyć spóźnienie, długie godziny oczekiwania, kuriozalnie wysokie ceny w sklepach Prady, Gucciego czy Dolce&Gabbana, ale nie to, że coś nie jest piękne.

Przepraszam, czy ktoś tu mówi po włosku?

Obcokrajowiec jadący przez Włochy z północy na południe oczywiście zobaczy różnice. Najpierw są ośnieżone szczyty Alp albo Dolomitów, potem żyzna, zielona dolina Padu, przepiękna Wenecja niczym scenografia teatralna, Mediolan z legendarnymi domami mody i giełdą, potem Florencja, Siena, o wiele bardziej już hałaśliwy Rzym, wydający się bałaganem nie do ogarnięcia, potem mocno spalona słońcem ziemia i pogrążony w wiecznym chaosie Neapol z tonami śmieci na ulicach, ale i najlepszą pizzą świata, i wreszcie Sycylia, niemal państwo w państwie. Podobne, choć wyraźnie mniejsze są różnice pomiędzy różnymi regionami Francji. Jednak nawet turysta usłyszy rozmaity akcent ludzi, którzy wszyscy mówią przecież po włosku. No właśnie, to wcale nie jest takie oczywiste. We Włoszech jest 19 głównych dialektów, ale tylko sycylijski ma jeszcze 20 kolejnych. Językoznawcy kłócą się między sobą, czy sycylijski to dialekt, czy może wręcz osobny język. Po pierwsze inna jest wymowa. Sycylijczycy nie wymawiają samogłoski „i”, jeśli była na początku pierwotnego łacińskiego wyrazu. Gdy coś jest „ważne”, nie powiedzą „importante”, tylko „mpurtantu”. Oczywiście w tym wypadku można się domyślić znaczenia wyrazu, ale są słowa, które brzmią zupełnie inaczej. Np. praca, czyli „lavoro”, to na Sycylii „travagghiu”. Kłopot w tym, że przez wiele stuleci Sycylia miała większy związek ze światem arabskim niż z Wenecją czy Florencją. Gdy stracili nad nią kontrolę Rzymianie, znalazła się w rękach Wandalów, Ostrogotów, Bizancjum, a potem przez dwa stulecia niepodzielnie panowali tam Arabowie. Akurat osiągnęli szczyt w rozwoju nauki, więc nie był to dla Sycylii taki zły czas. Z ich rąk jednak wyspę odbili Normanowie, a na tronie zasiadł król Roger. Dynastia upadła po zaledwie 60 latach. Normanów zastąpili najpierw Andegawenowie, po nich Aragończycy, Habsburgowie i w końcu Burbonowie. Historia wyspy jest nie mniej skomplikowana jak nasza. To, czym przez stulecia żyli mieszkańcy Palermo, nie miało wiele wspólnego z problemami i sukcesami mieszkańców Turynu czy Mediolanu. Jeden z brytyjskich historyków zauważył, że w XIV wieku na terenie dzisiejszych Włoch było więcej niezależnych państw niż na całym globie tuż przed wybuchem II wojny światowej. Dante Alighieri, najsłynniejszy włoski poeta, żalił się w jednym z tekstów, że za jego czasów (na przełomie XIII i XIV wieku) na półwyspie Apenińskim używano tysiąca różnych języków. Oczywiście jest coś, co łączyło go ze wszystkimi innymi mieszkańcami tej ziemi, czyli skłonność do przesady, ale nawet jeśli się pomylił, to niewiele. Sam Dante, gdy w jego rodzinnym mieście Florencji do władzy doszło wrogie mu stronnictwo i skazano go na śmierć, musiał opuścić miasto. Od tej pory tułał się po całym kraju, aż umarł w Rawennie. Poza ziemiami władanymi przez papieży każde miasto było praktycznie oddzielnym państwem, w którym rządzono się zupełnie innymi prawami i posługiwano się innym językiem. W tym samym czasie, gdy Wenecja była republiką, na której czele stał wybierany doża dość łatwy do usunięcia, jeśli przestał się podobać najbardziej wpływowym mieszkańcom, w Turynie władzę absolutną sprawowali książęta z dynastii sabaudzkiej, a we Florencji niepodzielnie panowali Medyceusze. Polska nawet z czasów rozbicia dzielnicowego po śmierci Bolesława Krzywoustego była jednak bardziej spójna, a do zjednoczenia doszło po zaledwie 200 latach. Włochom udało się to dopiero w 1861 roku. Istnieje wiele starych tekstów, w których padają wezwania do jedności, ale nie wszyscy badacze są przekonani, że Italia kiedykolwiek wcześniej była jednym państwem.

Włoski Manhattan

Choć we Włoszech stoczono tysiące bitew i setki mniejszych i większych wojen, nie były one tak wyniszczające dla kraju jak rozbiory i dwie wojny światowe dla nas. Drogi, mosty, pałace, kościoły i kamienice wciąż fascynująco opowiadają historię tego kraju. Tuż obok siebie są w Toskanii trzy wspaniałe miasta: Florencja, Siena, a pomiędzy nimi San Gimignano. Trafiłem tam po raz pierwszy dzięki znajomym obdarzonym słowiańską fantazją. Pod tym względem może mamy coś wspólnego z Włochami. Wiele razy zdarzało mi się, że nawet późno wieczorem przy kolacji na dworze ktoś wpadał na pomysł, by pojechać natychmiast na tiramisu dwieście kilometrów dalej albo sprawdzić, jak ciepła jest woda w Adriatyku czy w fontannie w Perugii. Wtedy został wymyślony wyjazd do San Gimignano. Było tuż przed północą. Zanim dojechaliśmy, był już środek nocy. Może lepiej byłoby zobaczyć to miasto po raz pierwszy w świetle słońca, ale po ciemku robiło niezwykłe wrażenie. San Gimignano nazywane jest czasem „Manhattanem średniowiecza”. Najbardziej niezwykłe jest tu kilkanaście ogromnych wież stłoczonych na naprawdę niewielkim obszarze. Najpotężniejsza z nich ma ponad 50 metrów. Budowano je tak wielkie na chwałę zamożnych rodów właścicieli, ale chyba przede wszystkim z powodu toczonych bezustannie w okolicy wojen. Wieże były świetnym punktem obserwacyjnym, no i trudno je było zdobyć. To niezwykłe miasto przetrwało konflikty między potężniejszymi sąsiadami, ale pokonał je wróg, wobec którego cała ówczesna Europa była bezbronna – zaraza. Zdziesiątkowała mieszkańców w 1348 roku i od tamtej pory miasto już nigdy nie wróciło do wielkiej świetności. Jednak dzięki temu, że nie rozwijało się tak szybko, znalazło się na uboczu wielkich szlaków komunikacyjnych, nie było tu nigdy wielkiego przemysłu, toteż w niemal niezmienionym od 600 lat stanie przetrwało do dziś.

Tuż obok San Gimignano robiliśmy kiedyś materiał o tym, jak współcześnie żyją włoskie rody książęce. Ten, którego byliśmy gośćmi, od stuleci zajmował się uprawą winorośli i produkcją wina. By iść z duchem czasu i wykorzystać unijne fundusze, posiadłość stała się też gospodarstwem agroturystycznym. Pokoje w zamku można wynajmować, przejść szkolenie w degustacji wina i zobaczyć, na czym polega jego produkcja. Szczególnie jeden z tych punktów wydał mi się wyjątkowo kuszący, ale co innego zrobiło na mnie największe wrażenie. W pewnej chwili księżna pokazała nam widok z tarasu wybudowanego 600 lat temu. Przez te wszystkie stulecia nie zmienił się ani taras, ani widok. Patrzyło się na przepiękną dolinę i wzgórza, wszystkie porośnięte winoroślami. Nie widać jednak było żadnej linii wysokiego napięcia, asfaltowej drogi, stacji benzynowej, żadnego masztu GSM, billboardu czy reklamy. Nic takiego. Nic, co powstało w ciągu ostatnich dwustu lat. Co więcej, sąsiedzi byli ci sami nie od kilku, a od kilkunastu pokoleń. W Toskanii nie jest to czymś bardzo wyjątkowym, ale trudno sobie wyobrazić takie miejsce w Polsce. Potop szwedzki, zabory i wojny poczyniły u nas spustoszenia niewyobrażalne dla Włochów.

Przez kilka stuleci Siena rywalizowała z Florencją. Rozkwit powstrzymała jednak ostatecznie nie zaraza, a przegrana wojna z Medyceuszami. Doszło do niej w 1555 roku. Nic już potem nie było jak dawniej. Dziś można by uznać ją za błogosławieństwo, bo wjeżdżając do miasta, ma się wrażenie, że zasnęło 500 lat temu i z tego snu nikt mieszkańców jeszcze nie obudził. Tylko najstarszy bank w Europie – Banca Monte dei Paschi di Siena – działa nieprzerwanie do dziś. Siena jako pierwsze miasto wprowadziła zakaz ruchu samochodowego w centrum. Nie ma więc hałasu, nic nie rozprasza tych, którzy przymykają oczy i siedząc przed katedrą, marzą o przeniesieniu się w czasy turniejów rycerskich.

W siedemnastym wieku byliście beznadziejni

Siena ożywa tak naprawdę dwa razy w roku, ale nie ma to absolutnie nic wspólnego z nowoczesną techniką czy w ogóle ze współczesnością. Największy plac w mieście – piazza del Campo – wygląda wtedy dokładnie jak w średniowieczu. Różnica jest tylko taka, że większość ludzi w tłumie ma aparaty fotograficzne. Przyciąga ich festyn ku czci Matki Boskiej, a dokładniej jego najważniejsza część – palio – najbardziej emocjonujący z wyścigów konnych. Naprawdę wiele ich widziałem i wiele razy się ścigałem, ale palio nie da się z niczym porównać. Jest skrzyżowaniem walki o mistrzostwo świata w wadze ciężkiej z wyścigiem Formuły 1 i finiszem Wyścigu Pokoju, w czasach, gdy był naprawdę wielką imprezą, która sprawiała, że kraj niemal zamierał i nie liczyło się nic innego.

Tradycja palio jest celebrowana w Sienie w tej formie nieprzerwanie od 1656 roku. Podział miasta na dzielnice (zwane tu „contrada”), z których każda ma swoje godło, stroje, barwy, zawołania, pieśni i zwyczaje, sięga jeszcze 200 lat wstecz. Wtedy było ich 59. Do dziś przetrwało 17. Rywalizacja pomiędzy nimi jest tak zacięta jak u nas między krakowskimi drużynami Wisły i Cracovii czy warszawskimi Legii i Polonii. Różnice są dwie: miasto dzieli się nie na 2 walczące ze sobą „plemiona”, a 17, no i historia tej rywalizacji nie ma około 80 lat, a ponad 350. Każda contrada przechowuje swoje księgi, w których zapisy są prowadzone przez kolejne pokolenia od niemal czterech stuleci. Najwięcej, bo aż 63 wygrane gonitwy, ma na koncie dzielnica Oca, a najlepsze dla niej były XIX i XX wiek – po 20 zwycięstw. Po 2000 r. zwyciężyła zaledwie raz. Marco, jeden z przyjaciół, który do Rzymu przeniósł się ze Sieny, z rozbawieniem wspominał swoje kłótnie z podwórka:

– Palio jest pod każdym względem wyjątkowe. Tu za przegranego uważa się nie tego, który na mecie jest ostatni, ale drugi.

Kiedy my byliśmy drudzy, sąsiednia, zwycięska dzielnica dokuczała nam przez długie miesiące. Dziadek znosił to z godnością, choć z zaciśniętymi zębami. W końcu nie wytrzymał i wypalił: „Ale w siedemnastym wieku byliście beznadziejni!”. Jego kuzyn z drugiej strony barykady aż poczerwieniał z wściekłości. Krzyczał: „To potwarz, wygralibyśmy o jedną gonitwę więcej, ale podtruliście nam konia”.

Prawdę mówiąc, to całkiem prawdopodobne. Uczestnicy palio wyznają zasadę, którą naszym fantastycznym siatkarzom wkładał do głowy niegdyś Hubert Wagner: „liczy się tylko zwycięstwo”. Wierząc w ideały, jakie przyświecają organizatorom olimpiad, oficjalnie wszyscy potępią przekonanie, że „lepiej być martwym niż drugim”, ale w Sienie taka zasada obowiązuje od stuleci. Dodatkowym utrudnieniem jest losowanie koni przed gonitwą. Nikt nie może być więc wcześniej pewny, na którym wierzchowcu wystartuje. Gdy biorące udział w gonitwie contrady mają już swego rumaka, pilnują go przez 24 godziny na dobę. Zawsze jest przy nim co najmniej kilku ludzi, by zapewnić mu ochronę. Pilnowanie wprowadzono, odkąd rywale, uznający że przeciwnikom przypadł wspaniały koń, dostawali się w nocy do boksu i podawali mu zioła, po których nie mógł już szybko biec. Zabicie nie wchodziło w grę, bo sprawca byłby zbyt oczywisty, ale co innego osłabienie. W czasie gonitwy dżokeje mają w rękach baty. Okładają nimi równie często konie jak swoich rywali. To naprawdę jedno z najbardziej emocjonujących widowisk sportowych na świecie. Pośrodku placu jest miejsce dla około 28 tysięcy widzów. Ponad 30 tysięcy ma miejsca wzdłuż ścian budynków, na dachach, balkonach, tarasach i w oknach. Ryk, który rozlega się wraz z rozpoczęciem wyścigu, robi takie wrażenie, jakby trwała wielka, średniowieczna bitwa, która przesądzi o życiu lub śmierci wszystkich tam obecnych.

Na trasie, którą galopują konie, wysypana jest kilkucentymetrowa warstwa piasku. Gonitwa po kamieniach w ogóle nie byłaby możliwa. Jeden z zakrętów jest szczególnie niebezpieczny. Na wszelki wypadek ściany budynków, na które mogą wpaść jeźdźcy, wykładane są specjalnymi materacami, by zamortyzować uderzenie. Jeźdźcy muszą więc przetrwać wyścig w zawrotnym tempie, znaleźć dla siebie miejsce pomiędzy rywalami, nie dać się im zrzucić z konia, wodze trzymać praktycznie jedną ręką, bo drugą okładają batem przeciwników albo zasłaniają się przed ciosami. Jakby tego było mało, tradycja jeszcze nakazuje, by konia dosiadano na oklep, bez siodła. Utrzymanie się na grzbiecie, gdy nogi nie mają podparcia w strzemionach, jest tam naprawdę wielkim wyczynem.

Marco niemal ze wzruszeniem wspominał czasy, gdy palio odmierzało rytm jego życia.

– Tysiące ludzi przyjeżdża do miasta na gonitwy 2 lipca i 16 sierpnia, ale jeśli nie urodziłeś się w Sienie, trudno ci sobie wyobrazić, czym to jest dla nas. Gonitwy sprzed 300 lat pamięta się tak dobrze jak mecze ostatniego mundialu. Legendarni dżokeje i najlepsze konie wspominane są tak samo jak najpiękniejsze bramki strzelone w ostatniej kolejce Serie A. Jeśli twoja dzielnica wygrała, wydaje ci się, że jesteś bogiem. Wiesz, że ta chwila przeszła do historii. Sam wpis do księgi jest czymś wyjątkowym. Piszesz dalszy ciąg opowieści, którą zaczęli twoi prapradziadkowie. Stroje, które zakładamy, reprezentując naszą contradę, wyglądają dokładnie tak samo jak pod koniec XV wieku. W tym mieście pewne rzeczy nigdy się nie zmieniają.

Palio też jest „bella figura”. Dni przed wyścigiem są uświetniane niekończącymi się paradami. Jeśli przywołać teatr, sceną jest całe miasto, a grają wszyscy. Dla wielu widzów jeszcze wspanialszym widowiskiem jest mający również wielowiekową tradycję pokaz żonglowania ogromnymi, jedwabnymi chorągwiami w barwach dzielnic. Widziałem parady w najsłynniejszej amerykańskiej akademii wojskowej w West Point i wydawało mi się, że kadeci doszli tam do perfekcji, ale Siena jest klasą dla siebie. No, ale fortyfikacje West Point projektował nasz dzielny rodak Tadeusz Kościuszko 200 lat temu. Jak na Włochy to niestosownie nowe budowle.

Spis treści

Nie biegaj na włoskiej siłowni

Przepraszam, czy ktoś tu mówi po włosku?

Włoski Manhattan

W siedemnastym wieku byliście beznadziejni

Aresztujcie mnie

Skuter to sprawa wagi państwowej

Najlepsze espresso świata

Po kolacji zamówili cappuccino. Chciałem umrzeć

Oby krowy były wypoczęte

Krawiec papieży

Gdzie jadają kardynałowie?

Fettuccine alla Gibson

Bill Clinton idzie na pizzę