Spis treści

- 30 zamków, pałaców, i rezydencji

1. Północna Polska

1. Krąg

2. Bytów

3. Frombork

4. Gniew

5. Kwidzyn

6. Malbork

7. Lidzbark Warmiński

8. Białystok

2. Środkowa Polska

1. Kórnik

2. Rogalin

3. Czerniejewo

4. Śmiełów

5. Antonin

6. Gołuchów

7. Ciążeń

8. Kielce

9. Kozłówka

3. Południowa Polska

1. Kliczków

2. Sucha

3. Wałbrzych

4. Brzeg

5. Podzamcze

6. Sułoszowa

7. Sucha Beskidzka

8. Niepołomice

9. Nowy Wiśnicz

10. Niedzica

11. Baranów Sandomierski

12. Łańcut

13. Krasiczyn

- 10 symboli – miejsc chwały, pamięci i zadumy

1. Ostrów Lednicki

2. Gniezno

3. Szczepanów

4. Częstochowa

5. Grunwald

6. Kalwaria Zebrzydowska

7. Racławice

8. Winna Góra

9. Oświęcim

10. Wadowice

- 26 urokliwych miast i miasteczek

1. Północna Polska

1. Trzebiatów

2. Trzcińsko-Zdrój

3. Myślibórz

4. Darłowo

5. Chojnice

6. Chełmno

7. Brodnica

8. Reszel

9. Tykocin

2. Środkowa Polska

1. Świebodzin

2. Lubsko

3. Bytom Odrzański

4. Rydzyna

5. Łęczyca

6. Pułtusk

7. Chęciny

8. Pińczów

9. Kazimierz Dolny

3. Południowa Polska

1. Milicz

2. Paczków

3. Głogówek

4. Pszczyna

5. Lanckorona

6. Myślenice

7. Ciężkowice

8. Stary Sącz

- 24 oryginalne i niepowtarzalne imprezy kulturalne

1. Zima i wiosna (styczeń–czerwiec)

1. Góralski Karnawał – Bukowina Tatrzańska

2. Międzynarodowy Zjazd Saniami Rogatymi – Kowary

3. Bieg Gwarków – Sokołowsko

4. Pucheroki – Bibice

5. Konkurs Palm Wielkanocnych – Lipnica Murowana

6. Parada Parowozów – Wolsztyn

7. Piknik Balonowy i Górskie Zawody Balonowe – Krosno

8. Międzynarodowe Mistrzostwa w Płukaniu Złota – Złotoryja

9. Boże Ciało – Spycimierz

10. Międzynarodowy Turniej Rycerski o Szablę Krzysztofa Baldwina Ossolińskiego – Ujazd

11. Festiwal Kultury Dziecięcej – Pacanów

12. Lubuskie Lato Filmowe – Łagów

13. Wesele Kurpiowskie – Kadzidło

2. Lato i jesień (lipiec-grudzień)

1. Wielki Międzynarodowy Turniej Rycerski – Golub-Dobrzyń

2. Łemkowska Watra – Zdynia

3. Jarmark Wdzydzki – Wdzydze Kiszewskie

4. Festiwal Słowian i Wikingów – Wolin

5. Dymarki Świętokrzyskie – Nowa Słupia

6. Festiwal Filmów Komediowych – Lubomierz

7. Chmielaki – Krasnystaw

8. Winobranie – Zielona Góra

9. Turniej Rycerski „O złoty warkocz Tarłówny” – Dębno

10. Dni Huculskie – Regietów

11. Retro Show – Szreniawa

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Burda NG Polska

Sp. z o.o. Spółka Komandytowa

Licencjobiorca National Geographic Society

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst i zdjęcia © 2014 Dariusz Jędrzejewski

Redakcja: Anna Maria Thor

Korekta: erte

Okładka: www.aorta.com.pl

Projekt graficzny, skład i łamanie: Hanna Szeliga-Czajkowska

Redaktor prowadzący: Małgorzata Zemsta

Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Zdjęcia na okładce: Shutterstock

Zdjęcia wewnątrz: Dariusz Jędrzejewski; Wikipedia, Shutterstock.

Copyright for Polish edition © 2014 National Geographic Society.

All rights reserved.

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

ISBN 978-83-7596-472-1

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Od wydawcy

Z uwagi na ogromne tempo zmian, przed wyjazdem radzimy osobiście sprawdzić aktualność niektórych informacji podanych w przewodniku, takich jak: daty, godziny otwarć, numery telefonów oraz ceny. Wszystkie dane zostały uważnie sprawdzone. Nie ponosimy jednak odpowiedzialności za ich zgodność z rzeczywistością i kompletność.

www.national-geographic.pl

www.burdaksiazki.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

30 zamków, pałaców, i rezydencji

Zachwycamy się zamkami nad Loarą, bawarskim Neuschwanstein czy podparyskim Wersalem, zapominając często, że w Polsce też znajdziemy rezydencje, które urodą dorównują najsłynniejszym budowlom w Europie. Naprawdę mamy się czym pochwalić. Zamków i wytwornych rezydencji było niegdyś na terenie Polski dużo więcej, jednak z wieloma los nie obszedł się łaskawie. Dzieło zniszczenia rozpoczęły w XVII w. przetaczające się przez Europę Środkową wojny. Okres zaborów, dwie wojny światowe oraz 45 lat gospodarki socjalistycznej spowodowały, że wiele pięknych obiektów zniknęło na zawsze lub zamieniło się w ruinę. Ich świetność można dzisiaj podziwiać tylko na starych obrazach i sztychach.

Na szczęście zachowało się wiele cennych zabytków architektury obronnej i rezydencjonalnej, świadków naszej historii. Niektóre cudem ocalały w nienaruszonym stanie, choć zostały ograbione z dzieł sztuki gromadzonych przez setki lat. Większość wspaniałych zabytków wymagała jednak remontów lub nawet odbudowy, lecz odzyskała dawny wygląd. Zamek krzyżacki w Malborku jest najlepszym przykładem wspaniałej średniowiecznej budowli obronnej, która – mimo ogromnych zniszczeń wojennych, sięgających 60% – została odrestaurowana i dzisiaj jest chyba najbardziej znanym i najczęściej odwiedzanym zamkiem w Polsce.

Przegląd najpiękniejszych dawnych zamków, pałaców i rezydencji w Polsce rozpoczniemy w Krągu, niewielkiej wsi na Pomorzu, a zakończymy w Krasiczynie pod Przemyślem.

Krąg

zamek Podewilsów

Zamek w Krągu zbudowany został pośród pomorskich lasów na północ od Polanowa na przesmyku pomiędzy dwoma jeziorami: Długim i Zamkowym. Tereny te należały do rodu von Podewilsów, powiązanego genealogicznie z rodami książąt pomorskich. Około 1480 r. Adam von Podewils otrzymał od księcia pomorskiego Bogusława X gotycką budowlę obronną. Na jej fundamentach w ostatnim dwudziestoleciu XVI w. zbudowano wspaniałą renesansową rezydencję, która później jeszcze dwukrotnie była powiększana i modernizowana: najpierw w XVII w. przez Podewilsów, a następnie w XIX w. przez rodzinę von Riepenhausenów, właścicieli zamku w latach 1880–1944. Od czasu bezpotomnej śmierci Karla von Riepenhausena w 1944 r. zamek opustoszał. Po zniszczeniach spowodowanych ostrzałem w 1945 r. oraz po powojennych kradzieżach budowlę przeznaczono do rozbiórki, ale na szczęście do niej nie doszło. W wyniku gruntownej renowacji przeprowadzonej w latach 90. XX w. zamek odzyskał wygląd sprzed II wojny światowej; w restauracji pomogły stare fotografie, dokumenty i plany.

Budynek główny z czterema narożnymi basztami przykrytymi dzwonowatymi hełmami to renesansowy zamek Feliksa von Podewilsa. W trakcie XVII-wiecznej rozbudowy został pozbawiony attyk i podwyższony o jedno piętro; zyskał wówczas także ryzalit od strony jeziora i podwójne szczyty w bocznych elewacjach. Z wcześniejszej gotyckiej budowli zachowały się piwnice z trzema strzelnicami na wschodniej ścianie. Skrzydła przyległe do korpusu głównego zamku to efekt neorenesansowej rozbudowy z przełomu XIX i XX w. Trzykondygnacyjne skrzydło zachodnie oraz dwa skrzydła jednokondygnacyjne wydłużyły całe założenie liniowo wzdłuż brzegów jeziora; budynek zyskał obszerne tarasy i ozdobne schody.

Zamek jest otoczony pięknym parkiem, a od południa ogradza go zabytkowy mur z bramą wjazdową. Na terenie parku znajduje się kaplica, która pełniła funkcję mauzoleum Podewilsów. Można tu podziwiać dwa XVII-wieczne bogato zdobione barokowe sarkofagi: mosiężny Heinricha von Podewilsa i marmurowy Adama von Podewilsa, oraz epitafia innych członków rodu. Uwagę zwraca XVIII-wieczne epitafium generała Ernesta von Podewilsa z popiersiem zmarłego i ozdobami w postaci trofeów wojennych i myśliwskich. Zamek od 1996 r. jest luksusowym hotelem, jednak turyści chcący go zwiedzić mogą skontaktować się w tym celu z recepcją.

Hotel Podewils, Zamek Rycerski w Krągu

76-010 Polanów-Krąg, Krąg 16

tel. 94 347 05 16, www.podewils.pl

Bytów

zamek krzyżacki

Bytów to największe miasto na Pojezierzu Bytowskim, jeden z najwyżej położonych obszarów Pomorza. Cała okolica ma niezwykle urozmaiconą rzeźbę z głębokimi rynnami polodowcowymi rozdzielonymi wzniesieniami morenowymi. Na południe od Bytowa w okolicach wsi Rekowo wznosi się najwyższa morena całego pojezierza z kulminacją Siemierzyckiej Góry (256 m n.p.m.). Na przestrzeni wieków ziemia bytowska była terenem rozgrywek politycznych pomiędzy Krzyżakami a Polską. Gród o nazwie Butów w 1329 r. został kupiony przez Krzyżaków, którzy już 17 lat później lokowali tutaj miasto. W latach 1392–1405 zbudowano zamek krzyżacki. Po pokoju w 1466 r. zamek wraz z okolicznymi ziemiami został przekazany przez polskiego króla w lenno książętom pomorskim. W 1637 r. po śmierci ostatniego z nich ziemia bytowska stała się częścią Polski. Zamek pełnił wówczas funkcję siedziby starosty. W 1657 r. na mocy wcześniejszych porozumień Bytów został przyłączony do Brandenburgii.

Zamek w Bytowie można nazwać zarówno zamkiem krzyżackim, jak i zamkiem książąt pomorskich. Krzyżacy byli jego budowniczymi, więc jego forma odzwierciedla ich koncepcję budowli obronnej. Książęta pomorscy rezydowali jednak na zamku ponad 170 lat (Krzyżacy – 60 lat) i przystosowali go do swoich celów.

Zamek został zbudowany na planie prostokąta o wymiarach 49 × 70 m. W jego narożnikach wznoszą się baszty: trzy okrągłe i jedna czworoboczna. Do północno-wschodniego naroża, w którym stoi czworoboczna baszta, przylega surowy trzykondygnacyjny krzyżacki Dom Zakonny z zachowanym dawnym układem pomieszczeń; są tu refektarz, kaplica, dormitorium oraz magazyny. Wejście do zamku prowadzi przez budynek bramny wkomponowany w kurtynę murów obronnych; od północy przylega do niego XVI-wieczny Dom Wdów, a od południa XVII-wieczny budynek sądu. Południowy bok zamku zajmuje Dom Książęcy wybudowany w latach 1560–1570. Na zachodniej części murów znajduje się drewniana galeria, na którą można wejść z dziedzińca; prowadzi ona między innymi do średniowiecznych toalet.

W zamku mieszczą się Muzeum Zachodniokaszubskie, hotel oraz siedziby Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego i Bractwa Rycerzy Zamku Bytowskiego. W lipcu odbywa się tu Wielki Turniej Gryfa Pomorskiego.

Hotel Zamek, Zamek Bytów

77-100 Bytów, ul. Zamkowa 2

tel. 59 822 26 23 (do muzeum), www.hotelzamek.com.pl

Frombork

obronny zespół katedralny kapituły warmińskiej

Na Wzgórzu Katedralnym nad Zalewem Wiślanym wznoszą się smukłe wieżyczki i szczyty oraz mury niezwykłej budowli obronnej, zwanej potocznie zamkiem kapituły warmińskiej. Mikołaj Kopernik spędził tu wiele lat swojego życia (1515–1516, 1522–1543) i tu został pochowany. Swoją obronną siedzibę we Fromborku biskupi warmińscy wznieśli około 1270 r., a w 1310 r. leżąca u jej stóp osada uzyskała prawa miejskie. Początkowo Frombork znajdował się pod zwierzchnią władzą państwa krzyżackiego, a od 1466 r. wraz z całą Warmią należał do Rzeczpospolitej. W czasie zaborów znajdował się na terenie Prus; w granice Polski powrócił wraz z końcem II wojny światowej. Niestety miasto bardzo ucierpiało w czasie walk w 1945 r. Zniszczenia nie oszczędziły zespołu obronnego siedziby biskupów warmińskich. Po wojnie zabytek został częściowo zrekonstruowany i znajduje się obecnie na liście polskich Pomników Historii.

Głównym obiektem na wzgórzu jest niezwykle piękny kościół katedralny pw. Wniebowzięcia NMP i św. Andrzeja, który powstawał etapami w latach 1329–1388. Ten trójnawowy kościół halowy należy do najpiękniejszych budowli północnej Polski. W narożnikach nawy znajdują się smukłe wieżyczki, ściany są podzielone wysokimi przyporami, a dach jest ozdobiony sygnaturką i maleńką dzwonnicą nad szczytem nawy. Do południowej ściany świątyni przylega nakryta kopułą czworoboczna barokowa kaplica biskupa Krzysztofa Szembeka; jej wnętrze pokrywają cenne polichromie. Gotycką katedrę wypełnia późnorenesansowe i barokowe wyposażenie. Ołtarz główny wykonano według projektu Franciszka Placidiego z czarnego marmuru (rodzaju twardego wapienia) z podkrakowskiego Dębnika. Po obu stronach prezbiterium stoją piękne rokokowe stalle, na których zasiadają, podobnie jak niegdyś, członkowie kapituły warmińskiej (jej siedziba mieści się obecnie w Olsztynie). Przy bocznej ścianie znajduje się gotycki poliptyk z 1509 r., który był niegdyś ołtarzem głównym. W świątyni znajdziemy cenny zbiór 86 płyt nagrobnych i 17 nagrobków z XIV–XVII w. Jest tu także XVIII-wieczne epitafium Mikołaja Kopernika z wizerunkiem uczonego oraz jego współczesny grobowiec, który wzniesiono, kiedy badania potwierdziły, że astronoma pochowano w katedrze. Do zabytków wyjątkowej klasy należą XVII-wieczne organy w bogato zdobionej barokowej nastawie. Pięknie brzmiący instrument co roku przyciąga wykonawców i słuchaczy na Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej.

Całe założenie siedziby biskupów warmińskich otoczone jest pierścieniem murów obronnych z wieżami i basztami. W północno-zachodnim narożniku obwarowań, sąsiadując z przylegającymi do muru wewnętrznymi budynkami kanonii, wznosi się Wieża Kopernika. Dziś znajduje się tu ekspozycja poświęcona badaniom astronomicznym uczonego. Z kolei w południowo-zachodnim narożniku murów wznosi się Wieża Radziejowskiego, w dolnej części ośmioboczna, wyżej czworoboczna. Była to dawniej basteja, pełniąca funkcję katedralnej dzwonnicy. Na wieży znajduje się najpiękniejszy punkt widokowy na katedrę, mury i Zalew Wiślany. W przyziemiu wieży mieści się planetarium, a na wyższej kondygnacji zawieszone jest wahadło Foucaulta. Do wschodniej kurtyny murów obronnych przylega dawny pałac biskupi, który po odbudowie stał się siedzibą Muzeum Mikołaja Kopernika. Wśród eksponatów znajduje się tu część witraży z fromborskiej katedry, wykonanych pod koniec XIX i na początku XX w., które zrekonstruowano z zachowanych fragmentów. Najważniejsza jest jednak wystawa „Mikołaj Kopernik – życie i dzieło”. W parku, już poza murami obronnymi, znajdują się jeszcze siedem budynków dawnych kanonii zewnętrznych z XVIII–XX w. oraz neogotycki Nowy Pałac Biskupi. Kanonie te były mieszkaniami kanoników fromborskich, między innymi Stanisława Hozjusza i Ignacego Krasickiego. Na północ od Wzgórza Katedralnego leżą zabudowania Fromborka, który po wojennych zniszczeniach nie odzyskał swojego dawnego wyglądu. W sąsiedztwie murów obronnych stoi XIV-wieczna wieża wodna, pozostałość po dawnym systemie miejskich wodociągów. Nieco dalej znajdują się Rynek, gotycki kościół św. Mikołaja, który nie pełni obecnie funkcji liturgicznych, oraz przystań i port jachtowy. Mikołaj Kopernik pisał o Fromborku, że to sam koniec świata. Dziś to malownicze miasteczko z pewnością nie zasługuje na podobną opinię, szczególnie w sezonie letnim.

Muzeum Mikołaja Kopernika

14-530 Frombork, ul. Katedralna 8

tel. 55 244 00 71, www.frombork.art.pl

Gniew

zamek krzyżacki

Sylwetka ceglanego zamku i jeszcze wyższa od niego masywna wieża kościoła św. Mikołaja to widoczne już z daleka, dominujące elementy panoramy Gniewu. Osada została założona w średniowieczu na naturalnie chronionym przez mokradła wzniesieniu u ujścia rzeki Wierzycy do Wisły. Pierwsza wzmianka o Gniewie pochodzi z 1204 r. W 1229 r. osadę otrzymali od księcia Warcisława cystersi z Oliwy, ale stracili ją na rzecz Krzyżaków w 1276 r., co doprowadziło do konfliktu. Po zawarciu układu w 1282 r. i wypłaceniu cystersom odszkodowania Krzyżacy przejęli kontrolę nad Gniewem. Był to dla nich cenny nabytek i przyczółek dalszej ekspansji w kierunku Pomorza, które, podobnie jak Prusy, pragnęli wcielić do swojego państwa. Rycerze zakonni zbudowali tutaj warownię i w 1297 r. nadali osadzie prawa miejskie. W XVI w. Gniew przystąpił do Związku Pruskiego. W 1410 i 1454 r. kontrolę nad miastem przejęło na krótko Królestwo Polskie. Po pokoju toruńskim z 1466 r. Gniew został przyłączony do Rzeczpospolitej i do 1772 r. był siedzibą starosty; po rozbiorach powrócił w granice Polski. Miasto uniknęło zniszczeń w czasie II wojny światowej.

Zamek w Gniewie zbudowali Krzyżacy w latach 1283–1350. Największych zniszczeń zamek i miasto doznały podczas wojen szwedzkich w XVII  w. Pod koniec XVIII w. i w XIX w. władze pruskie starały się wykorzystać potężną i niezbyt użyteczną budowlę obronną, najpierw jako magazyn, a później jako więzienie. W trakcie przystosowywania zamku do nowych funkcji dokonano licznych zmian we wnętrzach, rozebrano budynki z przedzamcza oraz mury, a także zasypano fosy.

Ze średniowiecznego założenia zachował się czworobok korpusu zamku z wieżyczkami w narożnikach. Pierwotnie dziedziniec wewnętrzny ozdabiały krużganki, po których pozostały gotyckie portale, wiodące niegdyś do pomieszczeń zamkowych. Na dziedziniec zamkowy prowadzą dwie bramy; jedna z nich pochodzi z XV w. W skrzydle południowym, które na szczęście nie zostało przebudowane, zachował się – wprawdzie zamurowany – owal starszej, pierwotnej XIII-wiecznej bramy. Wokół zamku rozciąga się obszerne przedzamcze. Od zabudowy miejskiej Gniewu oddziela je neogotycki budynek bramny. Po przeciwnej stronie w pobliżu skarpy wiślanej znajdują się dawne zabudowania gospodarcze Pałacu Marysieńki zbudowanego na polecenie Jana Sobieskiego, który od 1667 r. sprawował urząd starosty gniewskiego. Sam pałac już nie istnieje – osunął się ze skarpy wiślanej. W odremontowanych zabudowaniach przypałacowych znajduje się hotel. W częściowo zrekonstruowanych pomieszczeniach zamkowych mieszczą się zaaranżowane na cele braci zakonnych schronisko młodzieżowe Dormitorium oraz oddział Muzeum Archeologicznego w Gdańsku z dwiema wystawami stałymi prezentującymi bitwę pod Grunwaldem i dzieje kowalstwa artystycznego. Do zwiedzania udostępniona jest kaplica zamkowa. Pieczę nad zamkiem w Gniewie sprawuje Fundacja „Zamek Gniew”, która jest organizatorem imprez historycznych dla gości hotelowych oraz innych przedsięwzięć kulturalnych na zamku. Co roku odbywają się pod jej auspicjami dwie imprezy historyczne: Międzynarodowy Konny Turniej Rycerski Króla Jana III Sobieskiego oraz Vivat Vasa! Bitwa pod Gniewem 1626.

Sam Gniew, położony u stóp zamku, to niezwykle malownicze miasteczko z piękną zabytkową zabudową i uroczym ryneczkiem. Warto zajrzeć także do wybudowanego przez Krzyżaków gotyckiego kościoła parafialnego św. Michała.

Fundacja „Zamek Gniew”

83-140 Gniew, ul. Zamkowa 3

tel. 58 535 25 37, www.muzeum-szreniawa.pl

Kwidzyn

zespół zamkowo-katedralny kapituły pomezańskiej

Kwidzyn położony jest na rolniczych terenach w szerokiej Dolinie Dolnej Wisły. Rozsławiają go zarówno produkty zakładu przetwórstwa owocowo-warzywnego, jak i zamek biskupów pomezańskich. Sam potężny gotycki zamek słynie z zachowanej niezwykłej średniowiecznej toalety umiejscowionej poza obrębem murów. Dojście do danskera, czyli gdaniska, jak nazywano taki element dawnych warowni, prowadzi pięcioprzęsłowym mostem ponadpięćdziesięciometrowej długości.

Diecezja pomezańska powstała w 1243 r., a 42 lata później utworzona została kapituła pomezańska, która działała na terenach należących do państwa krzyżackiego i była podległa Zakonowi. Kanonikami mogli zostać wyłącznie członkowie zakonu. Na przełomie XIII i XIV w. na miejscu wcześniejszych, skromnych zabudowań rozpoczęto wznoszenie okazałej siedziby kapituły. Budowę zamku oraz katedry Najświętszej Marii Panny i św. Jana Ewangelisty zakończono w drugiej połowie XIV w. Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 r. biskup pomezański Jan II złożył przysięgę wierności królowi Władysławowi Jagielle i oddał mu miasto wraz z zamkiem. W 1525 r. po złożeniu hołdu pruskiego książę Albrecht Hohenzollern przekształcił państwo zakonne w świeckie Księstwo Pruskie i przyjął protestantyzm. Za namową księcia biskup pomezański również zdecydował się na zmianę wyznania. W 1587 r. zmarł ostatni z protestanckich biskupów kapituły pomezańskiej. Przez kolejne wieki zamek był siedzibą rozmaitych urzędów.

Zamek nie zachował się do dziś w oryginalnej formie. Pierwotnie był zamkniętym czteroskrzydłowym kompleksem budynków z krużgankowym dziedzińcem wewnętrznym i czterema wieżami w narożnikach. Na przełomie XVIII i XIX w. rozebrane zostało skrzydło południowe i wschodnie, przylegające do zachodniej fasady katedry.

Dzisiaj zespół zamkowy tworzą zachowane dwa skrzydła z dwoma wieżami narożnymi (jedna jest także wieżą katedralną), katedra, dansker oraz wieża studzienna leżąca poza obrysem zamku i połączona z nim dwuarkadową galerią. Najcenniejszym elementem kompleksu jest gotycka katedra pw. Najświętszej Marii Panny i św. Jana Ewangelisty. Do jej zachodniej fasady od południa przylega wysoka wieża – dzwonnica, a od północy jedna z wież zamku. Na styku prezbiterium i nawy znajdują się ośmioboczne wieżyczki, połączone z obiegającym kościół gankiem strzelniczym. Gotyckie wnętrze jest urozmaicone pięknymi gwiaździstymi sklepieniami oraz fragmentami gotyckich mozaik i polichromii. Na zamku znajdują się częściowo odtworzone w XIX i XX w. dawne pomieszczenia. Są tu piękne wewnętrzne krużganki, refektarz ze sklepieniem wspartym na smukłych kolumnach, kaplica zamkowa i pomieszczenie mieszkalne. Opiekę nad zamkiem sprawuje Muzeum w Kwidzynie, które jest oddziałem Muzeum Zamkowego w Malborku. W poszczególnych częściach zamku prezentowane są rozmaite wystawy. W danskerze jest to wystawa etnograficzna, w piwnicach ekspozycja archeologiczna i wystawa dawnych narzędzi tortur, a w odrestaurowanych pomieszczeniach skrzydeł zamkowych znajdują się wystawy prezentujące historię diecezji pomezańskiej i kwidzyńskiej siedziby biskupów.

Muzeum w Kwidzynie

82-500 Kwidzyn, ul. Katedralna 1

tel. 55 646 37 80, http://zamek.kwidzyn.pl

Malbork

zamek krzyżacki, stolica państwa krzyżackiego

Malbork leży nad Nogatem, odnogą Wisły na południowym skraju Żuław Wiślanych. W średniowieczu w tym właśnie miejscu wyrosła stolica państwa zakonnego i najpotężniejszy zamek ceglany w Europie. Linia kolejowa z Warszawy do Gdyni przecina zewnętrzne pasmo murów zamku. Pasażerowie pociągu wpatrują się z niedowierzaniem w potężny jaskrawoczerwony kompleks wież, murów i masywnych budynków. Szczególnie piękny widok rozciąga się z mostu kolejowego – widać wtedy całą potęgę zamku krzyżackiego. Aby popatrzeć na twierdzę z jeszcze ładniejszej perspektywy, trzeba wysiąść na stacji w Malborku.

Zamek był budowany w latach 1274–1330, a prace wykończeniowe trwały do połowy XIV w. W 1410 r. oparł się oblężeniu wojsk polsko-litewskich. W trakcie wojny polsko-krzyżackiej w 1454 r. król Kazimierz Jagiellończyk wykupił zamek od jego załogi, nieopłacanej przez Krzyżaków; twierdza przeszła wówczas pod polską administrację. Cały region znalazł się w granicach Polski po pokoju toruńskim; zarządzał nim w imieniu króla starosta malborski. Od I rozbioru Polski Malbork leżał w granicach Prus. Kompleks zamkowy, przeznaczony na magazyny, fabrykę i koszary, uległ znacznej destrukcji. W 1817 r. władze pruskie rozpoczęły renowację zamku, która trwała ponad 100 lat. W czasie II wojny światowej Malbork został poważnie zniszczony. Sam zamek uległ zniszczeniu w 60 %. Po wojnie rozpoczęła się jego długoletnia odbudowa i renowacja, której efekt możemy podziwiać dzisiaj.

Najstarszą częścią stolicy zakonnej jest Zamek Wysoki budowany w dwóch etapach w latach 1276–1280 i 1334–1344. Ma on formę czworoboku z arkadowym dziedzińcem, refektarzem, kapitularzem oraz kaplicą Najświętszej Marii Panny. Najwspanialszym zachowanym elementem zamkowej kaplicy jest Złota Brama z końca XIII w., stanowiąca niegdyś główne wejście. Do najciekawszych elementów Zamku Wysokiego należy oddalona od murów i połączona mostem z jego zachodnim narożnikiem wieża obronna, tak zwany dansker, która pełniła funkcję zamkowej toalety. Zamek Wysoki obwiedziony jest murem obronnym. Kolejny obwód murów obejmuje kompleks Zamku Wysokiego i Średniego, a trzeci otacza cały zespół wraz z Zamkiem Niskim, czyli przedzamczem. Dodatkowo jeszcze jeden pas muru zewnętrznego z półokrągłymi basztami rozciąga się wzdłuż Kanału Juranda. Północno-wschodniego narożnika kompleksu zamkowego pilnuje dzisiaj samotna okrągła Wieża Maślankowa; to element dawnego systemu fortyfikacji położony najbliżej torów kolejowych. Zamek Średni to pierwotne XIII-wieczne przedzamcze, rozbudowane w pierwszej połowie XIV w. Znajduje się tu Wielki Refektarz, Pałac Wielkiego Mistrza i kaplica św. Bartłomieja. Gospodarcze przedzamcze, zwane Zamkiem Niskim, powstawało do połowy XIV w., równocześnie z Zamkiem Średnim. Znajdują się tu arsenał, zwany Karwanem, spichlerz, kościół św. Wawrzyńca oraz kilka innych budynków. Na przedzamcze prowadziła niegdyś droga przez Bramę Główną (obok arsenału) wbudowaną we wschodnią kurtynę murów. Druga potężna Brama Mostowa z dwoma bastejami po bokach znajduje się w zachodniej części murów od strony Nogatu. Z kładki spinającej brzegi tej rzeki można podziwiać wspaniały widok na zamek. W średniowieczu był tu most, którym poprzez Nogat wjeżdżało się do zamku.

Cały obiekt znajduje się pod opieką Muzeum Zamkowego w Malborku. Zwiedzanie twierdzy z zewnątrz i w środku zajmuje co najmniej pół dnia. Na trasie turystycznej znajdują się: Zamek Wysoki, Zamek Średni oraz przedzamcze. W wielu dawnych komnatach i salach zaaranżowano dodatkowe ekspozycje związane z dziejami zamku, na przykład wystawę archeologiczną, witrażową czy lapidarium. Resztę dnia zajmie zwiedzającym wizyta w mieście, które niegdyś było połączone z zamkiem w jeden system obronny. Pozostałością murów otaczających miasto są bramy: Garncarska i Mariacka, zwana też Sztumską, a w dawnym centrum znajduje się gotycki ratusz z drugiej połowy XIV w. oraz odbudowany po II wojnie światowej kościół św. Jana.

Zamek w Malborku jest tłem organizowanych corocznie imprez: czerwcowego Międzynarodowego Festiwalu Kultury Dawnej oraz Oblężenia Miasta odbywającego się w lipcu tydzień po rekonstrukcji bitwy pod Grunwaldem.

Muzeum Zamkowe w Malborku

82-200 Malbork, ul. Starościńska 1

tel. 55 647 09 78, http://zamek.malbork.pl

Lidzbark Warmiński

zamek biskupów warmińskich

Lidzbark Warmiński leży nad Łyną. W szerokim zakolu rzeki rozłożyło się miasto, natomiast w widłach Łyny i jej dopływu Symsarny wznosi się potężny zamek biskupów warmińskich. Gród o nazwie Lecbarg założyli tutaj Prusowie. W 1240 r. Lecbarg zdobyli Krzyżacy w ramach ekspansji chrystianizacyjnej na terenie Prus. Dziesięć lat później gród wraz z leżącą u jego stóp osadą został przekazany biskupom nowo utworzonej diecezji warmińskiej. W 1308 r. osada uzyskała prawa miejskie. Osadników sprowadzono ze Śląska, a specyficzną gwarę można było tu usłyszeć jeszcze na przełomie XIX i XX w. W latach 1348–1400 w miejscu pruskiego grodu biskupi wznieśli swoją siedzibę. Od 1350 do 1795 r. Lidzbark Warmiński był stolicą diecezji warmińskiej; w 1466 r. miasto wraz z całą Warmią przyłączone zostało do Królestwa Polskiego. Urząd biskupa warmińskiego sprawowali zasłużeni dla polskiej kultury: Jan Dantyszek, Stanisław Hozjusz, Marcin Kromer, Andrzej Batory i Jan Wydżga. Ostatnim biskupem warmińskim rezydującym na zamku był Ignacy Krasicki, który złożył urząd w 1795 r.; pełnił tę funkcję 28 lat, w tym 23 lata już pod zaborem pruskim. Po 1795 r. w zamku mieściły się magazyny, koszary, a następnie szpital i sierociniec. Wytwornej gotyckiej rezydencji cudem udało się przetrwać. Gorszy los spotkał budynki na przedzamczu; w czasie zaborów rozebrany został na przykład pałac biskupa Jana Wydżgi. Po latach zespół zamkowy biskupów warmińskich odzyskał swój dawny blask. Wyremontowano także budynki przedzamcza, w których dzisiaj znajduje się luksusowy hotel. Dostępu do zamku bronią od zachodu wody Łyny a od południa i wschodu szeroka fosa, wzmocniona dodatkowo od strony wschodniej nitką rzeki Symsarny. Gotycki zamek lidzbarski ma formę czworoboku z dwukondygnacyjnymi wewnętrznymi krużgankami i czterema basztami w narożnikach. Trzy baszty są czworoboczne, a jedna – wyższa i masywniejsza – dołem jest czworoboczna i przechodzi w ośmioboczną. Szczególną uwagę zwracają oryginalne XIV-wieczne sklepione krużganki parteru i piętra; są jedynym gotyckim zabytkiem tego typu z tego okresu w Polsce. Najpiękniejszy jest ciąg pomieszczeń na pierwszym piętrze. Znajdują się tu sklepione gwiaździście Wielki Refektarz i Mały Refektarz z zachowanymi we fragmentach gotyckimi malowidłami. Godne uwagi są także Sala Audiencyjna, Kapitularz, Komnata Letnia i Zimowa, Kredens Zamkowy ozdobiony malowidłami z XV i XVIII w. oraz rokokowa Kaplica Zamkowa i oryginalna Kaplica Domowa w wieży z XV-wiecznymi malowidłami zamówionymi przez Łukasza Watzenrodego, wuja Mikołaja Kopernika. Na południe od zamku wznosi się kompleks budynków przedzamcza z dawnym pałacem biskupa Grabowskiego i przylegającą do niego okrągłą Basztą Prochową. Znajduje się tu również barokowa figura św. Katarzyny. Zamek jest oddziałem Muzeum Warmii i Mazur. Odbywają się tu liczne imprezy, między innymi Biesiady Humoru i Satyry (na przełomie maja i czerwca) oraz sierpniowe Ogólnopolskie Spotkania Zamkowe „Śpiewajmy Poezję”.

W zakolu Łyny na zachód od zamku rozciąga się miasto, któremu nie udało się uniknąć zniszczeń w czasie II wojny światowej. Dzisiaj dominuje tu zabudowa blokowa. Najcenniejszymi pamiątkami dawnych lat są potężna gotycka dwuwieżowa Wysoka Brama, pozostałość po murach obronnych, oraz gotycki kościół św.św. Piotra i Pawła.

Muzeum Warmii i Mazur

11-100 Lidzbark Warmiński, pl. Zamkowy 1

tel. 89 767 21 11, http://lidzbark.muzeum.olsztyn.pl

Białystok

pałac Branickich

Nazywany „podlaskim Wersalem” zespół pałacowo-parkowy w Białymstoku został ograbiony w czasie zaborów, a następnie spalony przez hitlerowskich okupantów. Siedziba hetmana Czarnieckiego, Branickich i Potockich dopiero dzisiaj odzyskuje swój dawny blask.

Białystok, położony na szlaku handlowym z Warszawy do Grodna, nabrał większego znaczenia dopiero na przełomie XVII i XVIII w., a w 1749 r. otrzymał prawa miejskie. Miasto rozwijało się jako centrum sukiennictwa. Jeszcze pod koniec XVII w. pierwszej przebudowy gotyckiego zamku dokonał dla Branickich Tylman van Gameren. W latach 1728–1758 Jan Zygmunt Deybel i Jan Henryk Klemm na polecenie Jana Klemensa Branickiego przebudowali barokowy pałac w potężną magnacką rezydencję. Na dworze Branickich tętniło życie kulturalne i społeczne. Działały tu teatr, orkiestra dworska i zespół baletowy, a na występy przyjeżdżali liczni artyści. Odbywały się tu też przedstawienia operowe z udziałem największych ówczesnych gwiazd. Gośćmi pałacu do końca XVIII w. byli królowie i książęta. W czasie Rewolucji Francuskiej schronił się tu przyszły król Francji Ludwik XVIII. Spadkobiercy Klemensa Branickiego sprzedali posiadłość Fryderykowi Wilhelmowi III. W 1808 r. rezydencja przeszła w ręce cara Aleksandra I, który w 1836 r. przeznaczył ją na szkołę dla dziewcząt – Instytut Panien Szlacheckich, funkcjonujący tu aż do I wojny światowej. Był to czas grabieży majątku pałacu i jego pięknego otoczenia. Rzeźby, a nawet drzewa i krzewy z pięknego parku zostały stąd przetransportowane do Warszawy, Petersburga oraz rezydencji carskiej w Carskim Siole. Po odzyskaniu niepodległości zniszczony i ogołocony pałac stał się siedzibą władz wojewódzkich. Dzisiaj w wyremontowanej rezydencji mieści się Uniwersytet Medyczny. Wciąż trwają prace rewitalizacyjne, które mają przywrócić dawny wygląd ogromnemu przypałacowemu parkowi.

Od północnego wschodu do pałacu prowadzi Brama Gryfów zaprojektowana przez Deybla. Pomiędzy dziedzińcem wstępnym a honorowym znajdują się dwie monumentalne rzeźby Jana Chryzostoma Redlera: Herkules walczący ze smokiem i Herkules walczący z hydrą, wykonane w 1757 r. Kształtem pałac przypomina literę U – korpus główny flankują dwa wydłużone skrzydła boczne. Północne skrzydło jest połączone z budynkiem głównym kolumnadą, a południowe łączy się z nim galerią. Główny budynek ozdabiają dwie kopuły oraz trójkątny fronton zwieńczony figurami wojowników i Atlanta przytrzymującego kulę ziemską. We wnętrzach zrekonstruowany został częściowo wystrój sztukatorski i malarski, pierwotnie autorstwa między innymi Samuela Contessego, Antoniego Herliczki i Szymona Czechowicza.

Odtworzono także przylegający do pałacu taras dawnego parku Górnego z Pawilonem pod Orłem, bukszpanowymi parterami haftowymi wysypanymi białym i czerwonym żwirem oraz przyciętymi stożkowo i kuliście krzewami. Środkiem parku prowadzi od pałacu reprezentacyjna aleja ozdobiona rzeźbami bóstw, nazwana bulwarem Tadeusza Kielanowskiego. Łączy ona park Górny z parkiem Dolnym poprzez czteroarkadowy most przerzucony nad kanałem parkowym. Na balustradzie, przy wejściu na most, znajdują się rzeźby sfinksów z amorkami wykonane przez Jana Chryzostoma Redlera. Mur oporowy z balustradą oraz szeroki kanał w kształcie litery L odgradza od północy i zachodu ogrody parku Górnego od utrzymanego w stylu angielskim parku Dolnego. W północnym narożniku parku Dolnego zrekonstruowany został Pawilon Toskański. Na południe od parku pałacowego rozciąga się park Planty, powstały na terenach dawnego Zwierzyńca Branickich. Aleja Zakochanych z tańczącymi fontannami oraz zaciszny staw z rzeźbą Praczka Stanisława Horno-Popławskiego należą, wraz z parkiem pałacowym, do ulubionych miejsc weekendowych spacerów mieszkańców Białegostoku.

Pałac Branickich, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

15-089 Białystok, ul. Jana Kilińskiego 1

tel. 85 748 56 14