Spis treści

- OD AUTORÓW

- Gambia w pigułce

- Położenie

- Gambia znaczy rzeka

- Klimat

- Jak dotrzeć?

- Podróżowanie na miejscu

- Co zobaczyć, jeśli ma się tylko tydzień?

- Co zobaczyć, gdy mamy więcej czasu?

- Elektryczność i dostęp do Internetu

- Wizy

- Zdrowie

- Bezpieczeństwo i przepisy

- Mały kraj z wielką historią

- Język

- Rośliny i zwierzęta

- Jedzenie

- Tradycyjna kuchnia

- Ludzie

- Muzyka

- Sztuka

- Historia

- Szlaki handlowe

- Walka o kolonie

- Szlaki przewozu niewolników z Afryki do Nowego Świata.

- Niewolnictwo

- Kolonia korony brytyjskiej

- II wojna światowa

- Droga do niepodległości

- Ustrój polityczny

- Prezydent

- Wybrzeże atlantyckie

- Plaże

- Plażowy savoir-vivre

- Tanji

- Kotu Craft Market

- Kotu Bridge

- Kachikally Crocodile Pool

- Bijilo Forest Park

- Fauna

- Flora

- Kartong. Farma węży

- Serrekunda

- Bandżul. Nietypowa stolica

- Łuk Triumfalny

- Albert Market

- Muzeum Narodowe

- Stare miasto

- Delta Gambii

- Brikama

- Lamin Lodge

- Makasutu Culture Forest

- Bezpieczeństwo

- Abuko Nature Reserve

- Barra

- Korzenie

- Kunta Kinte

- Albreda i Jufureh

- James Island – Kunta Kinteh Island

- Festiwal Korzeni

- W górę Gambii

- Tendaba Camp

- Kamienne kręgi Wassu

- Janjanbureh (Georgetown)

- Park Narodowy Gambii

- Basse Santa Su

- Informacje praktyczne

- Kiedy jechać?

- Na granicy

- Czas

- Elektryczność

- Taksówki

- Etykieta i zwyczaje

- Godziny otwarcia urzędów

- Religia

- Napiwki

- Informacja turystyczna

- Pieniądze i karty płatnicze

- Woda pitna

- Media

- Telefony

- Święta i festiwale

- Pomoc medyczna

- Ważne telefony

- Bezpieczeństwo

- Zguby i kradzieże

- Narkotyki

- Turystyka seksualna

- Zakupy

- Supermarkety

- Rozrywki

- Polecane hotele i restauracje

- O autorach

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

OD AUTORÓW

Zachodnia Afryka rzadko kojarzy się z turystycznym rajem. W mediach dominują zatrważające informacje o groźnych wirusach, wojnach domowych, w których lokalni watażkowie dają karabiny dzieciom, czy tajemniczych magicznych rytuałach voodoo. Większość polskich turystów atlantyckie wybrzeże Afryki zna jedynie z Maroka. Na południe znajdują się już tylko leżące geograficznie w Afryce, ale należące do Hiszpanii Wyspy Kanaryjskie. A dalej? Kibice piłkarscy wymienią Senegal, Wybrzeże Kości Słoniowej i Nigerię, jednak panuje opinia, że zapuszczanie się w te rejony to szaleństwo. Gdy więc pierwsze polskie biuro podróży zaczęło wysyłać turystów do zachodnioafrykańskiej Gambii, podświadomie czekaliśmy na wiadomości mrożące krew w żyłach. Tymczasem wczasowicze wracali zadowoleni, a z ich opowieści wyłaniał się obraz kraju spokojnego, bezpiecznego, dobrze skomunikowanego z Europą, niezwykle ciekawego przyrodniczo i historycznie. Musieliśmy to sprawdzić osobiście.

I rzeczywiście Gambia zachwyciła nas od pierwszego dnia. Poznawaliśmy ją jednak powoli, stopniowo, najpierw sami, a potem przy pomocy nieocenionych współpracowników, którzy z czasem stali się naszymi przyjaciółmi, Lazara Kujabiego z Gambia Tourism Board i Ousmana Senghorego, którym z całego serca dziękujemy za wysiłek włożony w powstanie tego przewodnika.

Kraj, który na mapach Afryki wygląda jak nitka, ma powierzchnię niewiele większą od najmniejszego polskiego województwa, opolskiego, za to wpisany w kontury Polski ciągnąłby się wzdłuż Wisły z Warszawy do Gdańska, jest zarazem niesłychanie ważny geopolitycznie, strategicznie i historycznie. To tu mieliśmy naszą jedyną zamorską kolonię. Wprawdzie było to w XVII w. za czasów panowania Jana Kazimierza, a podboje w naszym imieniu prowadzili żeglarze z zależnej od Rzeczpospolitej Obojga Narodów Kurlandii, ale gdyby nie tragiczne w skutkach wojny ze Szwecją, to kto wie, jak by się losy potoczyły. A tak „naszych” Kurlandczyków wyparli Holendrzy, a następnie Anglicy, którzy założyli tu swoją pierwszą stałą osadę na afrykańskim kontynencie. Handlarze niewolników, wykorzystując przyjazną dla żeglugi rzekę Gambia, wdzierali się w głąb Czarnego Lądu, wywożąc nawet 3 mln Afrykańczyków na plantacje w Ameryce Północnej. Jednym z porwanych za młodu był należący do ludu Mandinka niezłomny wojownik Kunta Kinte. Jego historia wyciskała łzy widzom serialu Korzenie w czasach, gdy telewizja w Polsce miała jedynie dwa kanały, a amerykańskie filmy były w niej rzadkością.

Dzisiejsza Gambia to kraj, który doskonale sprawdza się jako brama do Czarnej Afryki. Turystom spragnionym luksusu i wypoczynku oferuje spokój i ekskluzywne resorty, w których można bez końca sączyć drinki nad basenem. Jeśli tylko będą mieli ochotę wstać z leżaka, w granicach krótkiego spaceru bądź kursu taksówką zobaczą bajecznie kolorowe lokalne targi lub zajrzą w paszcze krokodyli. Globtroterzy mogą ruszyć w egzotyczną podróż w górę rzeki, by podziwiać nieskalaną przyrodę w licznych rezerwatach przyrody. Nic też nie stoi na przeszkodzie, by w ciągu tygodniowego (a jeszcze lepiej dwutygodniowego) pobytu spróbować zarówno uroków plażowania, jak i przeżyć afrykańską przygodę. To mały kraj naprawdę wielkich możliwości. Oddajemy w Państwa ręce pierwszy polski przewodnik po Gambii z nadzieją, że będzie źródłem inspiracji do podróży Waszego życia.

Magdalena i Sergiusz Pinkwartowie
oraz autor fotografii Dominik Skurzak

Gambia w pigułce

Plaże pokryte drobnym, złotym piaskiem, ciepły ocean, palmowe gaje, namorzynowe lasy w wypełnionej słoną, morską wodą delcie rzeki. Luksusowe hotele dla najbardziej wymagających turystów, ciekawe eco-lodges, które stanowią doskonałą bazę wypadową do obserwacji kilkuset gatunków ptaków, mroczne pozostałości dziedzictwa kolonialnego, a przede wszystkim niezwykle przyjaźni ludzie. To właśnie Gambia. Kraj o jednym z najwyższych na świecie współczynników bezpieczeństwa. Wyjątkowy nie tylko na tle Afryki Zachodniej, ale i całego kontynentu.

Ciepły, ale nie upalny subtropikalny klimat i niewielkie – w porze suchej – zagrożenie malarią czynią z Gambii turystyczny raj dla spragnionych zimą słońca Europejczyków z chłodnych, północnych rejonów naszego kontynentu. Największym bogactwem Gambii są jednak ludzie: przyjaźnie nastawieni do przybyszów, pomocni, pozbawieni agresji i szybko uczący się języków obcych. Już po pierwszym sezonie, w którym Polacy zaczęli przyjeżdżać do Gambii, do resortów turystycznych, w niektórych plażowych barach i hotelach można się było w najistotniejszych kwestiach handlowych dogadać po polsku, a widok Gambijczyków ćwiczących słówka z angielsko-polskich słowników wcale nie jest rzadki.

Położenie

Gambia to maleńki kraj w Afryce Zachodniej (zaledwie 11 295 km^2), wciśnięty wąskim klinem w Senegal. Od zachodu jej brzegi obmywa Ocean Atlantycki, pozostałe sąsiedztwo – wschodnie, północne i południowe – stanowi Senegal. To najmniejsze państwo kontynentalnej Afryki jest jednocześnie krajem o wyjątkowo dziwacznym kształcie. Cały obszar kraju to pas ziemi długi na 400 km i rozległy w najszerszym miejscu na nieco ponad 50 km wokół delty Gambii i wzdłuż jej biegu. Rzeka całkowicie dominuje w krajobrazie kraju. Takie warunki geograficzne powodują, że na podróż kilkusetkilometrowej długości przesmykiem w górę rzeki decydują się nieliczni, a większość turystów odwiedzających Gambię poprzestaje na wizycie na jej wybrzeżu. Gambia posiada również inny rekord – ma najmniejszą wysokość maksymalną ponad poziomem morza, dochodzącą do 53 m n.p.m, spośród państw kontynentalnych na świecie. Administracyjnie kraj podzielony jest na 5 okręgów, a te na 37 dystryktów. Podział kraju obejmuje jedno miasto wydzielone – Greater Banjul Area ze stolicą państwa Bandżulem.

Dzieci pomagają rodzicom w pracy w gospodarstwie domowym.

Gambia to przede wszystkim rzeka. Z każdego zakątka kraju jest do niej blisko.

Rybacy wypływają na połów na szerokie wody Gambii małym czółnem. Nie zawsze jest to bezpieczne. Tu załodze zabrakło paliwa. Uratował ich nasz fotograf.

Gambia znaczy rzeka

Rzeka Gambia stanowiąca kluczowy element krajobrazu kraju, nazywanego „państwem rzeki”, płynie szerokim korytem w dolinie otoczonej przez niewysokie wzgórza i piaszczysty płaskowyż. Około 200 km w głąb lądu woda w rzece nadal jest słona, żyje w niej fauna charakterystyczna dla wód morskich (można obserwować m.in. delfiny i pelikany), a także porasta ją flora typowa dla wybrzeża, jak gęste lasy namorzynowe. Wielkie pola mangrowców są wykorzystywane jako atrakcja turystyczna (obserwowanie ptaków, rejsy łodziami), a także jako hodowle kolonii ostryg gęsto oblepiających wystające z wody korzenie tych słonowodnych roślin.

Rzeka bywa niebezpieczna. Mimo tego niewielkie łódki wyprawiają się w sam środek jej nurtu.

Krokodyl w porośniętym rzęsą świętym stawie Kachikally.

W słodkich wodach w górze rzeki żyją krokodyle i hipopotamy. Po Gambii pływają potężne statki handlowe, promy turystyczne, a także niewielkie, kolorowe łodzie miejscowych. Gambijczycy mówią: „Gambia znaczy rzeka”, bo to ona przez wieki była najważniejszym szlakiem komunikacyjnym. I do dziś żywi ich, dostarcza ryb i owoców morza, a przede wszystkim jest ogromną atrakcją turystyczną. Na całej długości rzeki nie ma w Gambii ani jednego mostu.

Łodzie rybackie na brzegu szerokiej na kilkanaście kilometrów rzeki.

Ogólne informacje o kraju

Powierzchnia: 11 295 km^2

Ludność: 1 690 000

Stolica: Bandżul

Język urzędowy: angielski

Plemiona/główne języki plemienne: Mandinka, Fula, Wolof, Jola

Religia dominująca: islam

Waluta: dalasi (GMD) (1 złoty to ok. 12 dalasi)

Strefa czasowa: czas uniwersalny (GMT), cały rok (latem odejmujemy 2 godziny od czasu polskiego, a zimą 1 godzinę)

Numer kierunkowy: +220

Ustrój: republika

Głowa państwa: prezydent Yahya Jammeh

Stolica państwa, Bandżul.

Tancerz z plemienia Wolof. Spektakle nawiązujące do tradycji i tańce rytualne są istotnym elementem kultury.

Jak ugasić pragnienie w wysokiej temperaturze i ile to kosztuje?

Klimat

Zimą baobaby tracą liście. Zazielenią się z początkiem pory deszczowej.

Kraj leży w strefie klimatu zwrotnikowego, który charakteryzuje się dużą amplitudą temperatur dobowych, a także sporym zróżnicowaniem średnich temperatur w ciągu roku. O ile średnie roczne temperatury w tej strefie klimatycznej przekraczają 20°C, o tyle temperatura najchłodniejszego miesiąca wynosi między 10 a 20°C, najcieplejszego przekracza zaś 30-35°C.

Duże opady występują najczęściej w porze deszczowej (letnie półrocze, od czerwca do października). Roślinność na terenie kraju to w większości sawanna, a w górnym biegu rzeki lasy galeriowe – rosnące nad brzegiem i w dolinach zalewowych tropikalne rośliny czerpią wodę z płytko położonych wód gruntowych. W dolnym biegu rzeki dominują lasy namorzynowe i rozległe tereny bagniste. U ujścia rzeki jest chłodniej i występują większe wiatry. To efekt bliskości oceanu. Gambia żyje z rybołówstwa i rolnictwa. Uprawia się tu orzeszki ziemne, ryż, kukurydzę, proso i sorgo. Są także plantacje palmy oleistej, wykorzystuje się również rafie i baobaby.

Afrykańskie drogi pokryte laterytową nawierzchnią to najczęściej spotykany trakt komunikacyjny.

Segregacja ryb po porannym połowie na wybrzeżu w Fajarze.

Jak dotrzeć?

Najłatwiej jest skorzystać w sezonie z lotów czarterowych wraz z pobytami wakacyjnymi. Z Warszawy do Bandżulu dotrzemy czarterami biur podróży operujących na tej trasie. Przelot odbywa się z międzylądowaniem technicznym na Wyspach Kanaryjskich lub w Afryce Północnej (najczęściej Maroko – Agadir lub Casablanca). Jeżeli chcemy dotrzeć do Bandżulu na własną rękę regularnymi liniami, możemy dolecieć z Polski z przesiadkami na przykład przez Brukselę, Lizbonę lub Wyspy Kanaryjskie. Podróż trwa około 10-12 godzin. Są też loty tanich hiszpańskich linii Vueling bezpośrednio z Warszawy do Bandżulu (zazwyczaj ok. 500 euro od osoby w dwie strony). Nieco taniej będzie, jeśli wykupimy bilet z Barcelony. Międzynarodowe lotnisko znajduje się 20 km od stolicy Gambii.

Ze stolicy Senegalu, Dakaru, można się tu dostać taksówką lub busem.

Gambijscy kierowcy muszą wykazywać się nie tylko refleksem, ale i cierpliwością.

Podróżowanie na miejscu

Po Gambii najwygodniej jest poruszać się taksówkami. W strefach turystycznych i przed hotelami na podróżnych czekają zielone taksówki turystyczne rekomendowane przez rząd Gambii. Tymczasem po ulicach jeżdżą żółte taksówki, z których korzystają miejscowi. Są one często dziesięciokrotnie tańsze od certyfikowanych pojazdów przeznaczonych dla turystów (cenę należy negocjować przed podróżą). Oficjalne przedstawicielstwo turystyki Gambii przestrzega jednak, że tylko zielone taksówki są certyfikowane, zarejestrowane i w razie wypadku lub kradzieży można odnaleźć konkretny pojazd. Kierowcy żółtych taksówek, przejeżdżając koło turystów, trąbią i można z łatwością ich zatrzymać. Nie ma jednak gwarancji, że będziemy podróżować sami. Przeciwnie, Gambijczycy, podobnie jak my w czasach PRL-u, korzystają z taksówek, dosiadając się do auta z innymi podróżnymi.

Alternatywnym środkiem transportu są busiki galla galla, które kursują zarówno na bliskich, jak i na dalszych trasach.

Wersja jeszcze bardziej lokalna to zwykłe samochody osobowe lub mocno wysłużone terenówki zwane bush taxi. To najbardziej praktyczny sposób podróżowania dla niewymagających turystów.

Objuczona lokalna taksówka.

Aby przekroczyć rzekę Gambia, musimy zdecydować się na rejs promem kursującym między Bandżulem a Barrą na zachodzie lub między Somą a Farafenni w połowie biegu rzeki. Jednostki często są w złym stanie i pływają przepełnione, przez co nie uchodzą za bezpieczne. Promy kursują od wschodu do zachodu słońca. To jedyny sposób przeprawy, bo na całej długości rzeki nie ma ani jednego mostu.

Ponieważ Gambijczycy to szalenie przyjazny i otwarty naród, powszechne jest także podróżowanie z zaprzyjaźnioną rodziną czy nowo poznanymi ludźmi ich prywatnymi środkami transportu. Zanim jednak zdecydujemy się na taką podróż, powinniśmy zachować szczególną ostrożność. Turyści podróżujący samochodem (z uwagi na stan dróg najlepiej terenowym – równa asfaltowa nawierzchnia to rzadkość) powinni mieć międzynarodowe prawo jazdy, OC jest obowiązkowe. Stan dróg jest zły, większość pojazdów jest w kiepskim stanie technicznym umiejętności kierowców nie dorównują ich temperamentowi, drogi są źle oświetlone (lub nieoświetlone), często też tuż przed maskę pojazdu wybiegają zwierzęta.

Certyfikowana taksówka dla turystów.

Wioska rybacka Tanji to niezwykły plener fotograficzny.

Co zobaczyć, jeśli ma się tylko tydzień?

Co najmniej jeden dzień należy poświęcić na zwiedzanie Bandżulu i jego największych atrakcji – Muzeum Narodowego, Arch 22 i Albert Market. Aby doświadczyć autentycznego, kolorowego, pełnego chaosu nastroju Gambii, trzeba wybrać się do centrum największej aglomeracji kraju – Serrekundy. Warto tu zobaczyć kolorowy targ, gdzie sprzedaje się lokalne wyroby, ubrania z batiku, egzotyczne owoce i warzywa. Także jeden dzień zajmuje wycieczka promem z Bandżulu do wioski Jufureh i na Kunta Kinteh Island. Kolejny dzień to podróż do wioski rybackiej Tanji, zwiedzanie muzeum etnograficznego, a wieczorem spektakl o zachodzie słońca, podczas którego dziesiątki łodzi wracają z połowów, a na plaży odbywa się barwny i rozkrzyczany targ rybny. Można także wybrać się do Bijilo Forest Park, gdzie na wolności żyją małpy, jeżozwierze i wiele gatunków motyli, rosną rafie i imponujące baobaby. Koniecznie należy odwiedzić Kachikally Crocodile Pool, święte jezioro, gdzie żyje ponad setka krokodyli, które można pogłaskać i zrobić sobie z nimi zdjęcie. Kilka dni warto spędzić na szerokich piaszczystych plażach obmywanych falami Oceanu Atlantyckiego.

Zachód słońca w Tanji. Najbardziej mistyczny moment.

Widok z Kotu Bridge na pozostałości starego mostu.

Co zobaczyć, gdy mamy więcej czasu?

Poza atrakcjami wspomnianymi w poprzednim akapicie warto wybrać się na targ rękodzieła Brikama Craft Market lub pojechać do ekologicznego Sandele Lodge, gdzie można kupić suszone owoce i przetwory przygotowywane w zgodzie z naturą (i podpatrzeć, jak się je robi), wziąć udział w sesji jogi w buszu, a także nabyć pomysłową biżuterię ze znalezionych na plaży odpadków. Można pójść na spacer wzdłuż strumienia Kotu, gdzie oprócz obserwowania ptaków na obfitujących w zróżnicowane gatunki terenach w okolicach Kotu Bridge nie zaszkodzi skorzystać z wielu plażowych atrakcji oferowanych przez miejscowych, jak jazda konna, koncerty czy wycieczki tematyczne i tradycyjna kolacja w domu u gambijskiej rodziny. A także wybrać się w górę rzeki, by obejrzeć wpisane na Listę światowego dziedzictwa kulturalnego i przyrodniczego UNESCO kamienne kręgi Wassu. Można wykorzystać ten czas na odwiedzenie parków narodowych i rezerwatów przyrody, a także atrakcje oferowane przez niektóre hotele, jak na przykład karmienie sępów.

Typowa gambijska droga lokalna. W porze deszczowej zamieni się w grząskie błoto.

Pieniądze

Walutą w Gambii jest dalasi (GMD). Dzieli się na 100 bututów. Na początku lat 70. XX w. waluta zastąpiła funta gambijskiego. Według obecnego kursu 100 dalasi to 7,90 złotych. Nie można kupić ich w Polsce, ale przywiezione z kraju euro i dolary można wymienić na miejscu. Walutę wymienia się w kioskach sygnowanych przez Western Union i kantorach w strefach turystycznych. Trzeba bardzo uważać na kurs i wydawanie pieniędzy przez sprzedawcę, ponieważ po wymianie dostajemy gruby zwitek banknotów o niskich nominałach. Należy je dokładnie przeliczyć, bo powszechnie zdarzają się oszustwa. Najlepiej i najwygodniej płacić za wszystko gotówką. Płatność kartami w Gambii nie jest rozpowszechniona. Bankomatów nie ma wiele, podobnie jak terminali płatniczych, choć stale pojawiają się nowe w lepszych hotelach, restauracjach i sklepach. Wiele banków i kantorów jest na Kairaba Avenue w Serrekundzie. Używanie kart kredytowych wiąże się często z wysokimi opłatami i niekorzystnym kursem wymiany.

Ten plik banknotów to równowartość 400 złotych.

Tu, na straganie, handluje się kartami telefonicznymi.

Burda NG Polska

Sp. z o.o. Spółka Komandytowa

Licencjobiorca National Geographic Society

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst © 2014 Magdalena Pinkwart, Sergiusz Pinkwart

Zdjęcia © 2014 Dominik Skurzak

Redakcja: erte Korekta: erte

Okładka: www.aorta.com.pl

Projekt graficzny, skład i łamanie: www.aorta.com.pl

Redaktor prowadzący: Małgorzata Zemsta

Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Zdjęcia (okładka i środek): Dominik Skurzak poza wymienionymi poniżej:

archiwum prywatne Dominika Skurzaka: s. 7 (dolne);

East News: s. 162, 165;

Magdalena Pinkwart: s. 7 (środkowe);

Sergiusz Pinkwart: s. 7 (górne);

Shutterstock: s. 14-15 (górne), 34, 57, 61, 63, 65, 166, 202, 205;

Wikipedia: s. 9 (Eric Gaba [Sting]; polskie tłumaczenie Patrol110), 62 (górne; Moshe Pridan / Israeli National Photo Collection), 64 (Amanda Lucidon / White House)

Copyright for Polish edition © 2014 National Geographic Society. All rights reserved. National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

ISBN 978-83-7778-497-4

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

www.national-geographic.pl

www.burdaksiazki.pl

Od wydawcy

Z uwagi na ogromne tempo zmian przed wyjazdem radzimy osobiście sprawdzić aktualność niektórych informacji podanych w przewodniku, takich jak: daty, godziny otwarć, numery telefonów oraz ceny. Wszystkie dane zostały uważnie sprawdzone. Nie ponosimy jednak odpowiedzialności za ich zgodność z rzeczywistością i kompletność.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.