Spis treści

- Laska z rogalem

- To jest magia

- Trzech Ryszardów

- Zielone poduszki

- Między imbrykami

- Jawa na Jawie

- Czerwony jak arbuz

- Szalony sen

- Na terminalu

- Cemoro Lawang

- Dalej?!! Wyżej?!!

- Zielona żaba o dwóch głowach

- Na szczycie wulkanu

- Bogowie zimna

- Podziemne królestwo

- Do wnętrza Ziemi

- Moja prawa stopa

- Ryżyzm, kurryzm i kokosizm

- Siedem na pięćdziesiąt

- Kobieta z dżingli

- Darwin na plaży

- Teoria osobistej windy

- Konkluzje i żaluzje

- Mordor

- Czas komety

- Och, Bali!

- Języki oswojone

- Jestem w raju

- Biały, czyli brązowy

- W kroplach deszczu

- Samotne podróże

- Nasi bubur

- Widok z kosmosu

- Turystyczna niewola

- W krainie Bali Aga

- Trzeba stąd wiać

- Magia gamelanu

- Dzwonek. Kwiaty. Woda.

- Licha sałata

- Wieczne Łowy

- Dziesięć sekund

- W domu drwala

- Zwierzęta i bogowie

- Korpus Nadludzkich Mocy

- Więcej nie będzie

- W Sidemen

- Pawiany, koczkodany i inne małpy

- Las największych strachów

- Kryminalna sprawa

- Z powrotem na plaży

- Moja wyspa Bali

- Moja wyspa Bali

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

ROZDZIAŁ 1
Laska z rogalem

Indonezja miała smak gorącego ryżu. Biały, parujący, prosto ze specjalnego garnka i z najbardziej niezwykłą przyprawą, jaką jest głód. Lubiłam siadać w ulicznym warungu^1 i czekać aż pojawi się kucharka. Bo w takich zwykłych ulicznych barach dla tubylców nie ma kelnerów ani sprzątaczek. Jest to część prywatnego domu, gdzie gotuje, podaje i sprząta gospodyni.

– Selamat sore^2 – mówię.

Rozterka. Zdumienie. Skąd się tu wzięła biała laska z rogalem na twarzy?

– Sore – odpowiada po sekundzie.

– Ada nasi? – pytam i śmieję się coraz szerzej, bo codziennie wygłaszam ten sam refren w języku indonezyjskim. Ada nasi? znaczy „Czy jest ryż?”.

– Ada, ada – odpowiada gospodyni, bo ryż zawsze jest. Tylko raz mi się zdarzyło, że go nie było, ale dlatego, że pomyliłam sklep z warungiem.

– Ada nasiputih? Czy jest biały ryż? – uściślam.

– Ada, ada - odpowiada gospodyni i ona też zaczyna się śmiać. – I co jeszcze do ryżu? – pyta mnie po indonezyjsku.

– Jajko? Ser tofu? Saya tidak makan daging^3 – dodaję bez zająknięcia, bo ćwiczę to zdanie codziennie od dwóch tygodni.

– A może ryba?

– Ryba! Tak!

– Coś do picia?

To skromny obiad – pieczona ryba i górka gorącego ryżu, ale kiedy jesteś bardzo głodny i trafiasz do baru, gdzie możesz zjeść gorący posiłek, jesteś wdzięczny za każde najmniejsze ziarenko na talerzu

– Teh pahit^4.

Na początku czasem mi się myliło pahit i putih, ale w końcu zapamiętałam. Pahit znaczy gorzka, bez cukru, a putih to „biały”.

Bosko. Siadam przy brązowym stoliku i patrzę na ulicę. Lubię czasem wyłączyć się z ruchu i stanąć z boku, żeby popatrzeć. Rikszarz w kapeluszu zwinięty w kłębek na siedzeniu swojej kolorowej rikszy. Czy to znaczy, że nie ma klientów? Czy też może raczej, że w ogóle przestało go to interesować, bo miał ochotę na sen? Po ulicy pędzą motocykle i samochody, ponaglając się wzajemnie klaksonami i błyskiem świateł. Czy każdy z nich naprawdę ma do załatwienia sprawę wagi życia i śmierci, czy po prostu śpieszą się, bo wszyscy inni też gnają dookoła?

Była sobota, 31 grudnia. Miasto Yogyakarta w samym sercu Jawy. Rano poszłam do kratonu, czyli siedziby obecnego sułtana Hamengkubuwono X. Byłam w Wodnym Pałacu Taman Sari, gdzie sułtani zażywali odpoczynku wśród fontann, w cieniu drzew i kwiatów. Trafiłam do warsztatu lalek wayang, gdzie sympatyczny tubylec wyjaśnił mi jak widzieć to, co jest niewidoczne^5.

A potem poczułam, że w moim wnętrzu szaleje stado dzikich mustangów. Bardzo głodnych mustangów. Musiałam je czym prędzej nakarmić.

Weszłam do baru. Pytam gdzie jest toaleta. Pani prowadzi mnie do kuchni – tam z boku jest rodzinna łazienka. Stoją szczoteczki do zębów, szampony, wiszą ręczniki. Jest arabska toaleta i wąż z wodą, i właściwie gdybym chciała, mogłabym się wykąpać. O tak, to jest dokładnie to, czego potrzebuję. Kiedy przyjechałam do środkowej Jawy, wieczorem w ciemnościach na jednym z budynków termometr pokazywał +29 stopni. W nocy! Idealny grudzień.

Usiadłam przy chwiejącym się stoliku. To lubię najbardziej! Te zwykłe, prawdziwe rzeczy, które stanowią żywy element codzienności tutejszych ludzi. Nie restaurację z białymi obrusami i kelnerami wyglądającymi jak pingwiny. Tylko taki domowy bar otwarty na ulicę z trochę klejącym się stolikiem, którego dotykały miliony rąk Jawajczyków. Przyszli tu głodni, a wyszli najedzeni. I te fajne gliniane miseczki i to, że ryż jest podany na kawałku papieru w koszyku. I to, że to jest czyjś prawdziwy dom.

Ach, cudownie, cudownie! Gorący ryż! Pieczona ryba! Ryba jest taka malutka, że wyssałam każdą osteczkę. I dlatego właśnie czasem dobrze jest w podróży zjeść skromnie – bo dopiero wtedy możesz docenić każdy kęs. Smakujesz ten lekko lepki gorący ryż jak największy przysmak, a malutka ryba, na której jest tyle mięsa, że całe zmieściłoby się na łyżce od zupy, smakuje tak wybornie, że śpiewam z radości i nie żałuję, że nie ma go więcej – bo ona miała tylko nadać smak kopczykom białego ryżu. I ponieważ jest taka malutka, dokładnie wyssałam każdą osteczkę i byłam wniebowzięta, że trafił mi się taki przysmak. Jadłam ją powoli, ciesząc się tym, że JEST.

Przede mną na ulicy mijają się nieprzerwanie dwa strumienie pojazdów – riksz, motorów i samochodów. Jedni jadą w lewo, inni jadą w prawo, a ja siedzę pośrodku i cieszę się moim obiadem – po całym dniu chodzenia w bardzo wielkim upale.

Mój super obiad kosztował 10 000 rupii, czyli nieco powyżej jednego dolara.

Ach, nasiputih i ikan bakar^6!Jak miło było spotkać was dzisiaj w podróży!

ROZDZIAŁ 2
To jest magia

Od dwóch tygodni byłam w samotnej podróży po Indonezji. Tak najbardziej lubię podróżować. Tam, gdzie nie ma turystów, daleko od klimatyzowanych hoteli i autobusów, daleko od shuttle busów^7 oraz wszelkich atrakcji turystycznych.

W męskiej koszuli! Bo męskie koszule są wygodne i praktyczne, podczas gdy damskie wydają się uszyte tylko po to, żeby ładnie w nich wyglądać. Mają zwykle wcięcie w talii, są krótkie i dopasowane, przez co krępują ruchy i nie pozwalają na przykład wskoczyć na dach odjeżdżającego pociągu. Nie żebym od razu chciała biegać po pociągach, ale w codziennej podróży jest mnóstwo sytuacji, kiedy trzeba reagować szybko i mieć swobodę ruchów. Choćby wtedy, kiedy wciskasz się do zatłoczonego miejscowego autobusu i w oczekiwaniu na wolne miejsce zawisasz między sufitem a uśpionym muzułmaninem z kogutem na kolanach.

Damskie bluzki w takich sytuacjach odsłaniają to, czego wcale nie miałabyś ochoty pokazać (zwłaszcza w autobusie pełnym wyznawców islamu), pękają w szwach albo opinają się boleśnie, ściskając ci ręce, szyję oraz biust. Przeszkadzają zamiast pomagać i utrudniają zamiast ułatwiać.

Dlatego od wielu lat podczas samotnych wypraw noszę męską koszulę z długimi rękawami, która jest trochę na mnie za duża, ale dzięki temu lepiej mnie chroni i pozwala wtopić się w otoczenie.

Tak lubię najbardziej. W męskiej koszuli, krótkich spodenkach, w słońcu i deszczu, kurzu i znoju, śpię w zwykłych hotelach dla tubylców, podróżuję razem z nimi zatłoczonymi minibusami i najtańszą klasą pociągu, jem na ulicy w przydrożnym barze, smakuję i doświadczam wszystkiego tak mocno i intensywnie, jak to tylko możliwe.

Zwykły codzienny bar, na ścianie – lista najbardziej popularnych dań, od „nasi campur”, czyli ryżu z dodatkami, aż po „ikan”, czyli rybę

Zawierzam swoje życie nieznajomym ludziom i Bogu – i zawsze cudem docieram do celu, znajduję właściwą drogę i z wdzięcznością zasypiam wieczorem w tropikalnym pokoju, gdzie ramiona wiatraka kręcą się pod sufitem, szepcząc i wspominając wszystkich gości, którzy wcześniej spali w tym samym łóżku, w którym dzisiaj zasypiam ja.

Budzą mnie o świcie ptaki i pierwsze delikatne promienie słońca, które przeciskają się przez szparę pod sufitem zwaną oknem. Jest plus dwadzieścia osiem stopni. Wstaję, biorę plecak i ruszam dalej – znów z nadzieją, że dotrę tam, gdzie pisane mi było być i zasnę na poduszce, z której wzór znikał stopniowo przez pięćdziesiąt lat używania. W niej też są zapisane sny tych, którzy byli tu wcześniej.

To jest magia.

ROZDZIAŁ 3
Trzech Ryszardów

Ja jestem Richard – powiedział młody Amerykanin.

– O! Ja też jestem Richard – odrzekł Australijczyk.

Obaj spojrzeli na mnie z dziwnym oczekiwaniem.

– Tak. Ja też jestem Richard – zgodziłam się bez mrugnięcia okiem.

Siedzieliśmy na dachu Lotus Losmen, czyli hotelu Lotos, choć słowo „hotel” jest tu nie bardzo na miejscu. Pewnie wyobrażacie sobie masywny budynek z dużym szklanym wejściem, ciężki kontuar na recepcji i szufladki z kluczami na ścianie. Nic z tych rzeczy. Losmen to specjalność indonezyjska, która oznacza to samo co casa particular na Kubie, czyli możliwość wynajęcia specjalnie przygotowanego pokoju w prywatnym domu.

W Yogyakarcie przy dworcu kolejowym jest cała dzielnica pocięta na wąskie uliczki, przy których tłoczą się małe piętrowe domy. Prawie w każdym znajduje się losmen z kilkoma pokojami dla turystów. Korzystają z nich zarówno tubylcy, jak i goście z daleka. Tacy jak my.

Popatrzyliśmy na siebie. Trzech Ryszardów na dachu w ostatni dzień roku 2011.

– So^8… – zagadnął pierwszy Ryszard. – Jesteś sama?

– Tak.

– I dokąd jedziesz?

– Kupiłam dzisiaj bilet do… – zmarszczyłam czoło, próbując sobie przypomnieć. Już na dworcu nie mogłam sobie przypomnieć nazwy miasta, które wybrałam.

Pytałam w kasie jak się nazywa miasto słynne z produkcji goździkowych papierosów, ale kasjerka kręciła głową z powątpiewaniem.

Prambanan – zespół hinduistycznych świątyń z IX wieku. Prawda, że wyglądają jak rakiety kosmiczne gotowe do startu?

Musiałam więc znaleźć mapę Jawy i odczytując kolejne miasta odszukać w pamięci to, do którego chciałam jechać.

– Muszę zrobić koło – wyjaśniłam. – Wylądowałam na Bali, tam spędziłam trochę czasu, potem ruszyłam na zachód i przyjdzie moment, kiedy będę musiała zawrócić, bo powrotny samolot też mam z Bali. A ty, Ryszardzie? – zapytałam drugiego.

– Ja tu się zatrzymałem na pewien czas – odrzekł wymijająco.

Odniosłam wrażenie, że nie chce o tym mówić.

– Byłaś już w Borobudur? – zapytał pierwszy Ryszard.

– Byłam wczoraj. Wspaniałe! I Prambanan też.

– Właśnie się zastanawiałem czy tam jechać, czy odpuścić sobie.

– Jedź koniecznie! – namawiałam żarliwie. – To jedno z takich miejsc, które w rzeczywistości wygląda lepiej niż na fotografiach czy filmach. Szczególnie Prambanan. Na zdjęciu jest po prostu świątynią, ale kiedy tam jesteś i chodzisz od jednej wieży do drugiej, ja miałam wrażenie, że jestem na kosmicznym lądowisku.

O, o. To dziwnie zabrzmiało. Nawet dla mnie, kiedy usłyszałam sens własnych słów.

– Mam na myśli to – pośpieszyłam z wyjaśnieniem – że te wieże wyglądają jak rakiety kosmiczne.

Aaaaa, to chyba wcale nie zabrzmiało lepiej!

Nie chodziło mi oczywiście o to, że to są kosmiczne pojazdy, tylko o to, że z daleka hinduistyczne wieże Prambanan wyglądają jak niezwykłe karbowane kapsuły. I są naprawdę ogromne.

– Hm – pierwszy Ryszard spojrzał na mnie takim wzrokiem, jakim spogląda się na smoka świeżo wyklutego z kurzego jaja. – A skąd jesteś?

– Jestem z Polski.

– Hm – mruknął jeszcze raz i przekrzywił głowę, tak jakby chciał lepiej mi się przyjrzeć.

Na całe szczęście niespodziewanie pojawił się czwarty Ryszard. Tubylec. Usiadł przy stoliku z drugim Ryszardem i zaczęli rozmawiać. A ja nadstawiłam uszy jak Sherlock Holmes. Ryszardowie rozmawiali po indonezyjsku! Ryszard drugi chociaż był z Australii, biegle posługiwał się miejscowym językiem, co może oznaczać tylko jedno: najprawdopodobniej mieszka tu na stałe, czyli jest kopalnią fascynujących informacji.

Przysunęłam się trochę bliżej.

– Ha, ha, ha – śmiał się drugi Ryszard.

– Hi, hi, hi hi, hi! – wtórował mu tubylec.

Ach! Co bym dała, żeby zrozumieć, o czym rozmawiają! Moja znajomość języka indonezyjskiego ograniczała się do kilkunastu zwrotów i ze stu słów. To za mało, żeby zrozumieć zwykłą rozmowę prowadzoną od niechcenia na dachu Lotus Losmen w Yogyakarcie.

– Ach, no dobrze – tubylec nagle wstał. – Życzę ci miłego wieczoru, Ryszardzie. Wybierasz się gdzieś w nocy?

Mówił po indonezyjsku, ale to było oczywiste i bez problemu go zrozumiałam. Jest jedna ważna rzecz jeżeli chodzi o języki obce. W gruncie rzeczy nawet najbardziej dziki i nieoswojony język wyraża dokładnie te same emocje. Kiedy bardzo starasz się zrozumieć co ktoś mówi, spinasz się i usiłujesz panicznie wyłapać jakiekolwiek znane ci słowa, najprawdopodobniej nie zrozumiesz nic.

Spróbuj w takiej sytuacji zupełnie innej metody. Przyznaj przed sobą, że nie znasz tego języka i nie będziesz nawet próbował go rozszyfrować. Stań swobodnie, nie spinając ciała. Rozluźnij mięśnie, lekko ugnij kolana i po prostu patrz. Nie staraj się rozumieć. Tylko przyglądaj się i pozwól, żeby rozmowa przepływała przez ciebie. I nagle okaże się, że wszystko rozumiesz. Oczywiście nie konkretne słowa czy zwroty, ale dokładnie wiesz o czym toczy się ta rozmowa i jakie jest zdanie i nastawienie do tematu każdej ze stron.

Tej metody nie da się zastosować do rozmowy o różnych rodzajach mąki używanej do wypieku chleba albo do historycznego streszczenia dziejów sułtana Hamengkubuwono X, ale świetnie się sprawdza w codziennych zdarzeniach, szczególnie wtedy, kiedy ludzie rozmawiają o czymś, do czego mają żywy emocjonalnie stosunek.

– Ach – Ryszard strzepnął popiół z papierosa. – Może przejdę się popatrzeć na fajerwerki.

Ostatni dzień w roku. Właśnie zaczynała się sylwestrowa noc.

– A ty? – zapytał mnie niespodziewanie pierwszy Ryszard. – Wybierasz się na imprezę w mieście?

– Raczej nie. Jutro wcześnie rano mam pociąg.

Jak się nazywało to miasto?… Znalazłam w przewodniku krótki opis, który mnie zaciekawił, ale nazwa kompletnie uleciała mi z pamięci.

Pochyliłam się nad notatnikiem. Uzupełniłam kalendarz. Codziennie zapisuję gdzie jestem i co znaczącego się zdarzyło, co odkryłam, zrozumiałam, zobaczyłam. Przypomniały mi się niesamowite drzwi, które sfotografowałam w ogrodach sułtana. Były zrobione ze zwykłych desek, ukryte w murze między pękami opadających kwiatów, ale jednocześnie wyglądały tak magicznie, jakby każdy, kto odważy się nacisnąć klamkę i przekroczyć próg, wędrował natychmiast do krainy bajek.

Ale najbardziej fascynujące w tym wszystkim jest to, że nie każdy będzie chciał przejść na drugą stronę. Bo nie dla każdego ta podróż zakończyłaby się szczęśliwie. I o to właśnie chodzi. Nie trzeba być w życiu zawsze zdobywcą. Czasem dobrze jest być obserwatorem. Zatrzymać się, patrzeć i pozwolić, żeby czas płynął pod twoimi stopami. A kiedy będzie chciał cię porwać gdzieś dalej, będziesz wiedział, że to jest właśnie ten moment. I bez wahania naciśniesz klamkę.

– Żeby zostać policjantem, musisz zapłacić sześćdziesiąt milionów! – usłyszałam nagle z boku.

O, chyba coś mi umknęło! Ryszard pierwszy pokiwał głową, a drugi Ryszard zapalił papierosa i mówił dalej:

– Tu mnóstwo rzeczy dzieje się w podziemiu!

Czym prędzej przysunęłam się bliżej. To było właśnie to, na co czekałam! Miałam zamiar sama wypytać Ryszarda o życie w Indonezji, ale zdaje się, że zrobił to właśnie pierwszy Ryszard.

– Sześćdziesiąt milionów? – podchwyciłam.

– Pod stołem!

– Trzeba zapłacić sześćdziesiąt milionów, żeby zostać policjantem? – powtórzyłam.

Myślałam, że źle usłyszałam. Może chodzi o to, że policjant zarabia sześćdziesiąt milionów? Rocznie?

Świeże ryby. Złowione dziś rano, sprzedawane od razu na ulicy

– To bardzo skorumpowany kraj.

Czyli dobrze usłyszałam.

– Kiedy chcesz być policjantem i składasz papiery, mówią ci, że się nie nadajesz – wyjaśnił Ryszard. – Wtedy musisz wrócić z sześćdziesięcioma milionami i będziesz się nadawał.

– Sześćdziesiąt milionów rupii? – usiłowałam bezradnie przełożyć to w mojej głowie na bardziej znajomą walutę.

– Więc jeśli chcesz zostać policjantem, musisz pożyczyć te pieniądze. A potem musisz je oddać. I stąd się właśnie bierze korupcja.

– Naprawdę? – zdumiałam się.

– Tak działa system.

– Widziałeś to na własne oczy?

– Bo to raz!

– Naprawdę?? Znasz kogoś, kto chciał zostać policjantem?

– Oczywiście. To, o czym mówię, to wiedza powszechna. Każdy o tym wie.

– Ale czy tak nie jest właściwie wszędzie na świecie? – wtrącam nieśmiało.

– Tak! – zgadza się niespodziewanie Ryszard i uderza ręką w stół. – Mówi się, że w Australii nie ma korupcji, ale! Przychodzi jeden pan do drugiego pana i chce coś załatwić. Nie da się. Sprawa nie do załatwienia. Ale rozmawiają dalej. Okazuje się, że ten drugi pan ma firmę i chętnie zatrudni syna tego pierwszego. Ach, i nagle wszystko jest możliwe! Niezałatwialna sprawa też!

– W Ameryce też tak jest – mówi pierwszy Ryszard.

Ja notuję, żeby nie uronić ani jednego słowa. A drugi Ryszard wyraźnie się rozkręca i mówi coraz szybciej:

– Tutaj ludzie przez cały czas grają, noszą maski, nigdy nie pokazują prawdziwej twarzy, bo mają głęboko wpojoną hierarchię ważności pewnych osób. Tutaj nigdy nie jesteś sobą. Jesteś tylko elementem hierarchii. Oni nigdy o tym nie zapominają. Na przykład gdybym ja, kaka, podszedł do kogoś i zapytał: „Czy mogę zjeść twoje ciastko?”. On by natychmiast odpowiedział: „Tak jest, proszę bardzo!”. Mimo tego, że w głębi duszy uważa, że to bardzo niegrzeczne i chamskie. Ale nawet najmniejszy mięsień nie drgnie mu w twarzy i nie pokaże tego po sobie. Bo ja jestem kaka.

– Kaka to jest biały?

– Tak. Kaka to jest ktoś lepszy od ciebie. A jeśli masz białą skórę, to uważają, że jesteś lepszy.

Skąd ja to znam. Krzysiu Kolumb też tak myślał, bo miał zbroję i arkebuz, z którego strzelał jak szalony. Pokojowo nastawieni Indianie z łukami i strzałami nie mieli szans. Z perspektywy historycznej Kolumb z kolegami byli silniejsi. Z kryminalnego punktu widzenia byli mordercami, którzy z premedytacją, w jawny i ohydny sposób dokonali masowego ludobójstwa. Jako ludzie byli pełni pychy, zaślepieni chciwością i przekonaniem o swojej wyższości. Tak zdobyli status „lepszych”.

– A telefony?! – zaśmiał się drugi Ryszard. – Czy widzieliście tu kogoś z fajnym telefonem?

– Fajnym telefonem?… – powtórzyliśmy razem z Ryszardem.

– No, z fajnym, nowym modelem komórki. Nie widzieliście! To bardzo proste! Tutaj jest tak, że każdy starszy w rodzinie może podejść do młodszego i zapytać: „Czy mogę pożyczyć twoją komórkę?”. A młodszy musi się zgodzić. Nie może powiedzieć „Nie”. To po prostu nie do pomyślenia! Teraz rozumiecie dlaczego tylu ludzi ma zwykłe, najtańsze komórki?

– Żeby nikt nie chciał ich pożyczyć?…

– Tak! Starszy pożycza, zużywa impulsy, rozbija wyświetlacz, wyczerpuje komórkę do cna, potem ją oddaje, a młodszy mówi: „Dziękuję”.

– Naprawdę?…

– Tak. Młodszy nie może powiedzieć co naprawdę myśli, że ten starszy go wykorzystał i że to jest nieuczciwe. Musisz się uprzejmie zgodzić i podziękować.

– Ale czy to nie działa w dwie strony? Może starsi nie robią tego dla kaprysu?

– A jasne, że robią! Oni mają władzę i chcą tę władzę pokazać!

Zapisuję. Stawiam znaki zapytania. I pytam go skąd się tu wziął.

Drugi Ryszard od dwudziestu lat przyjeżdża tu z Australii. Był w Malezji, Singapurze, na Tajwanie, ale mówi, że nigdzie ludzie nie są tak niezwykle otwarci jak w Indonezji. Zapraszają cię do domu, oferują nocleg, gościnę.

– Ale jeżeli ludzie są tacy jak mówisz – pytam w końcu nieśmiało – ukrywają się pod maską uprzejmości, wykorzystują swoją pozycję, lubią nadużywać swojej władzy, to. To dlaczego tak często tu przyjeżdżasz?

– Prawdę mówiąc nie wiem! Kiedy przyjechałem tu po raz pierwszy, nic nie wiedziałem o tym jacy są ludzie ani jak tu jest. Dopiero teraz to wiem. Można powiedzieć, że jestem niewolnikiem przyzwyczajenia!

ROZDZIAŁ 4
Zielone poduszki

Oczy mi zabłysły. Między siedzeniami szedł konduktor z naręczem zielonych poduszek.

– Poduszka? – zapytał mnie uprzejmie.

– Tak! – zgodziłam się od razu.

Wow! Siedzę w pociągu do Surabaya z pyszną zieloną poduszką pod plecami! Wygodnie! Wszystko już wiem. W Indonezji można kupić bilet z wyprzedzeniem, ale tylko do klasy executive albo business. Jeśli chcesz jechać najtańszym wagonem, to niestety, żeby zaoszczędzić pieniądze, musisz zerwać się o świcie i przybiec na dworzec, stanąć w kolejce i mieć nadzieję, że wystarczy biletów. Bo kiedy zostaną sprzedane wszystkie miejsca w zwykłej klasie, okienko zostaje zatrzaśnięte do jutra. Jutro znów musisz przybiec o świcie i zająć miejsce w kolejce, poczekać na otwarcie okienka i poprosić o swój upragniony bilet. I zapłacić gotówką.

To dziwne. To niesamowite! To zdumiewające! Ha! Odkryłam właśnie coś oszałamiającego!

Pieniądze prowadzą do postępującego lenistwa i zaniku życiowej aktywności. Ten, kto ma pieniądze, podjeżdża taksówką pod dworzec w wygodnym dla siebie momencie. Kupuje bilet w klasie biznesowej, wraca taksówką do domu. Siada w fotelu i spędza resztę dnia na siedząco, z przerwami na jedzenie i alkohol.

Brak ruchu, tłusta, słodka dieta i alkohol po pewnym czasie zamieniają człowieka w nieruchliwego pulpeta, który marzy tylko o tym, żeby nigdy nie zabrakło mu tych kilku przyjemności. Alkohol pozwala zapomnieć o wszystkim, niezdrowe jedzenie tuczy, więc wbija głębiej w fotel, brak ruchu i tlenu wywołuje zmęczenie, znużenie i depresję. Koło się zamyka.

Tymczasem ten, kto nie ma pieniędzy, wstaje o świcie i idzie pieszo na dworzec. Jest świt. Radośnie śpiewają ptaki. Powietrze jest czyste, bo na ulicach nie pojawiły się jeszcze kłęby spalin samochodów i motocykli. Idzie sobie więc na dworzec, zażywając zdrowego, żwawego spaceru. Mózg się dotlenia, krew szybciej krąży, serce bije z zadowoleniem. Taki człowiek nie obrasta w tłuszcz, niechęć ani zmęczenie, bo jest aktywny. Zarówno duszą, jak i ciałem. I właśnie z tej aktywności czerpie siłę do działania.

Bo najbardziej męczące na świecie jest lenistwo. Uwierzcie mi. Im więcej odpoczywasz, siedzisz i jesz, tym mniej masz chęci do życia i siły, żeby cokolwiek ze sobą zrobić.

Tak, to po prostu niesamowite. Cywilizacja bogactwa, która miała każdemu obywatelowi dać gwarancję najniższej dopuszczalnej płacy, odpowiedniej ilości pożywienia i opieki, w rzeczywistości stworzyła drużynę pulpetów, które marzą tylko o tym, żeby nikt im nie przeszkadzał w dogadzaniu sobie jedzeniem i piciem.

To dlatego ludzie ciągle żądają, żeby dostać więcej. Nie myślą o tym, że mogliby pracować, zaoszczędzić, prowadzić bardziej racjonalny tryb życia. Oni siedzą w fotelach i domagają się, żeby im było wygodniej.

To dlatego nastolatki pytają mnie gdzie znaleźć sponsora, a ja za każdym razem się zdumiewam. Jakiego sponsora? Człowieku! Nie szukaj kogoś, kto ufunduje ci spełnienie marzeń, tylko zapracuj. Oszczędzaj. Włóż trochę wysiłku w zrealizowanie swojego marzenia. Ta siła zostanie z tobą do końca życia!

Wczoraj wieczorem rozmawiałam z dwoma Ryszardami i niespodziewanie rozmowa zeszła na środki transportu. Ach, chciało mi się śmiać! Teraz też zaczęłam się uśmiechać patrząc na pola ryżowe za oknem.

Był tam też tubylec, który później zresztą okazał się być właścicielem całego hotelu. Zapytałam czy Ryszardowie dużo jeździli pociągami po Indonezji.

– Tak – odrzekli zgodnie – ale oczywiście tylko w klasie executive.

– Naprawdę? – zdumiałam się.

Hm, może ja coś źle wiem?… Może niepotrzebnie upieram się, żeby podróżować tylko najzwyklejszymi wagonami, bo… Czy ja wiem? Może różnica polega na przykład na rozstawie kół pociągu?

– A jak tam jest? Czy tam też przez cały czas krążą sprzedawcy jedzenia? – zapytałam z nadzieją.

– Och, nie, na szczęście nie! – zawołał drugi Ryszard. – W klasie executive jest spokojnie, nie musisz się martwić.

– Martwić?!… Ja to właśnie lubię!

Tubylec się śmieje. Richardowie patrzą na mnie jak na UFO.

– To jest prawdziwe życie! – mówię. – Tak właśnie poznaje się prawdę, codzienność ludzi, którzy tu mieszkają!

Tubylec nie przestawał się śmiać, a Richardowie kręcili głowami. Nie będę ich przekonywać. Niech każdy robi jak uważa.

– Cztery tysiące, miss – powiedział nagle konduktor.

– Słucham??

– Cztery tysiące. Za poduszkę.

Och, Indonezja!

– Naprawdę myślałaś, że dostałaś zieloną poduszkę pod plecy ZA DARMO?? – zawołałam do siebie w duchu.

Gdyby była za darmo, wszyscy by ją mieli! A ja się dziwiłam dlaczego inni pasażerowie kręcą przecząco głowami. Tylko ja uradowana wyciągnęłam rękę po poduszkę. Pół godziny później inny pan konduktor przyszedł po kasę.

I tak właśnie rozpoczął się Nowy Rok. Jak dokładnie? Nie wiem, bo spałam, ale już od ósmej wieczorem strzelały fajerwerki, grała muzyka i miasto ruszyło w tan.

Obudziłam się wcześnie. Wstałam o 5.30. O szóstej byłam na dachu, żeby zjeść śniadanie. Mżył drobny deszcz. O 6.30 wyszłam na stasion tugu (dworzec kolejowy), zza chmur prześwitywało słońce. Mój pociąg stał już gotowy do drogi. Wsiadłam. Zajęłam miejsce. Pół godziny przed czasem. I nagle zaczęło lać!!!

Niespodziewanie niebo pękło i lunęła z niego niepohamowana tropikalna ulewa, która bardziej przypominała powódź niż zwykły deszcz. A ja siedziałam sucha i ciepła w wagonie! Ale gdybym nie przyszła pół godziny wcześniej, to teraz stałabym wciśnięta pod jakąś ścianę z mikroskopijnym daszkiem, rozglądając się po pustej ulicy w poszukiwaniu choćby najmniejszego środka transportu.

Był pierwszy stycznia! Wszyscy spali po sylwestrowej imprezie. Nie było ani jednej rikszy czy samochodu. Musiałabym w tej ulewie przyjść pieszo na dworzec albo zrezygnować z podróży.

Pociąg drgnął. 7.40. Leje. Pewnie dlatego nie ruszamy, choć jest już dziesięć minut opóźnienia. Siedzę w klasie executive, bo innej nie było. Biznesowa klasa różni się od zwykłej tym, że jest więcej miejsca – na nogi, na siedzenie, na bagaż. Pociąg wcale nie jest bardziej czysty, nie ma klimatyzacji (na szczęście!), jadą w nim normalni tubylcy, tyle że na podwójnym siedzeniu są dwa miejsca – a nie trzy jak w tańszej klasie.

Najbardziej zabawne jest to, że pomyliły mi się dwa miasta na literę „S”. Podczas samotnej wyprawy nie planuję dokładnie trasy. Rozglądam się, czytam znaki, szukam czegoś, co zwróci moją uwagę i tam jadę. I tak właśnie postanowiłam pojechać do miasteczka w pobliżu miasta Semarang, gdzie znajduje się słynna fabryka papierosów z goździkami. Przyszłam na dworzec. Stanęłam w kolejce. Wypełniłam kupon, w którym składa się zamówienie biletu. Nie sądzę, żeby to było komukolwiek realnie do czegoś potrzebne, ale być może tworzy dodatkowe miejsce pracy. Zanim kupisz bilet, musisz wypełnić coś w rodzaju ankiety – jak się nazywasz, gdzie mieszkasz, dokąd jedziesz, kiedy, o której godzinie. I z tym zamówieniem idziesz do kasy, żeby kupić bilet.

Napisałam, że mieszkam na Zamku Królewskim w komnacie numer 1. Czasami piszę, że mieszkam w Zamku Królewny Śnieżki albo w Żółtej Łodzi Podwodnej. Nikt tego przecież nie sprawdzi. I nikt nie ma takiego zamiaru. Ciekawe co się dzieje z milionami tych karteczek wypełnionych przez posłusznych pasażerów. Pewnie trafiają do śmieci, bo nie istnieje taki dworzec, który miałby wystarczająco dużo szaf, żeby je przechowywać.

Wsiadłam do pociągu, ruszyliśmy z opóźnieniem, dostałam zieloną poduszkę pod plecy, a potem niespodziewanie odkryłam, że jadę zupełnie nie tam, gdzie chciałam. Pomyliły mi się dwa miasta na „S”. Wczoraj na dworcu wpatrywałam się w mapę Jawy i usiłowałam odtworzyć w pamięci nazwę miasteczka z fabryką papierosów. Surabaya – to brzmiało znajomo. Kupiłam bilet. I dopiero teraz, siedząc w rozpędzonym pociągu, sprawdziłam gdzie znajduje się to miasto. Leży dużo dalej na wschód. A ja chciałam jechać do Semarang! Semarang leży w prostej linii na północ od Yogyakarty. Miasto z fabryką nazywa się Kudus. No tak, teraz sobie przypomniałam! Ale było już za późno. Pociąg gnał w ulewnym deszczu na wschód, do miasta Surabaya. No cóż. Widać tak miało być. Z każdą godziną byłam znów coraz bliżej Bali, z którego przyjechałam. Widać Bali wzywa mnie z powrotem.

ROZDZIAŁ 5
Między imbrykami

Pociąg staje na malutkiej stacji. Pod rozpadającym się budynkiem dworca czeka grupka kolorowo ubranych ludzi. Siedzę przy oknie, patrzę i myślę, że to niesamowite. Ten pociąg wjeżdża na moment w ich życie, na mgnienie znajduje się w centrum ich uwagi. Jest jak żelazny wąż wślizgujący się między warstwy czasu i przestrzeni, nienasycony w pogoni za czymś, co wiecznie mu ucieka.

A potem znów pola ryżu. Patrzę na ludzi, którzy pracują zgięci w pół, skrywając głowy pod kapeluszami, zanurzeni w zieloności, która jest ich chwilą obecną i ich przyszłością, bo dzięki temu, co robią dziś, jutro przeżyją.

Siedzę sobie w pociągu, patrzę na białe kozy na skraju zielonego pola i cieszę się. I myślę sobie, że te kozy i ludzie w kapeluszach, i ja nie spotkamy się nigdy więcej, ale teraz przez kilka sekund, kiedy pociąg stanął, wymieniliśmy spojrzenia i gdzieś w jakiś tajemniczy i nieodgadniony sposób być może nasze życie zostało dzięki temu odmienione.

Spędziłam w Yogyakarcie dwa dni i trzy noce. Lubię wracać do tego samego miejsca, gdzie robią dobrą herbatę albo gdzie kucharka ciągle się uśmiecha.

Tak było w Malang we wschodniej Jawie, gdzie codziennie wracałam do wesołego warungu na śniadanie.

I tak samo było w Yogya. W uliczce pod czerwonym murem codziennie ustawiały się cztery budki. W ostatniej pracował chłopak około trzydziestki. Żwawy, skupiony, uśmiechnięty, z lekko wystającymi zębami. Czasem przysiadał na stołku na papierosa – ale już ktoś podchodził, brał zawiniątko w liściu bananowca i prosił o herbatę. Chłopak zrywał się natychmiast, tańczył z czajnikami, gotował wodę, zagrzewał, przelewał przez sitko, kopiastymi łyżkami sypał cukier, przyjmował pieniądze, zbierał śmieci z wąskiej deski służącej za ladę, podstawiał komuś stołek, sprzątał, porządkował, poprawiał, przesuwał. Przez cały czas w ruchu. Skupiony na tym, co robi. Pierwszego wieczoru poprosiłam o tehpahit, czyli herbatę gorzką, bez cukru, a drugiego wieczoru już sam pamiętał. Uśmiechał się. Od razu go polubiłam i przyjemność sprawiało mi to, że po południu przychodzę do niego coś zjeść.

Siadałam na stołku. To nie był nawet bar. To był wózek powierzchni dużego stołu, na którym mieścił się podwójny palnik i gotowe drobne przekąski. Dookoła na obrzeżach wózka zostało trochę miejsca, żeby postawić szklankę z herbatą.

– Saya tidak makan daging^9 – upewniam się.

– Spokojnie – odpowiada chłopak. – Tu nie ma mięsa!

Biorę zawiniątko w liściu bananowca. W środku jest mała porcja ryżu, garsteczka makaronu i kilka okrawków smażonego tofu.

– Dobre! – kiwam głową do chłopaka, uśmiechamy się.

Jest też druga wersja zawiniątka, która nazywa się nasi sambal. Miałam dziwne przeczucie, żeby omijać je z daleka, ale pewnego dnia z ciekawości spróbowałam. Aaaaaa!!!! Ogień!!! Nasi to po indonezyjsku „ryż”. Natomiast słowo sambal znałam z Indii, Malezji i Sri Lanki, gdzie kojarzyło się tylko z jednym: piekielnie ostrą, czerwoną pastą z papryczek. I tutaj było tak samo. Całe danie składało się z górki ryżu i obfitego maźnięcia czerwoną pastą, która miała diabelską moc. Siedziałam z otwartymi ustami i dyszałam, usiłując ulżyć choć odrobinę mojemu spalonemu językowi.

I tak właśnie toczy się życie. Dwa mosiężne imbryki, dwa metry kwadratowe przestrzeni, na których zmieści się dowolna liczba głodnych, góra zawiniątek z ryżem i kilka szklanek z plastikowymi przykrywkami. I nawet ja, mimo że przybywam z bardzo daleka i teoretycznie należę do zupełnie innego świata. Ale kiedy wracam wieczorem do hotelu Lotos i zatrzymuję się na kolację, jestem tak samo ważna i tak samo tutejsza jak każdy z tubylców siedzących obok.

Budki z jedzeniem, gdzie zatrzymywałam się codziennie w Yogya na szklankę gorącej herbaty i zawiniątko z ryżem

Kretek, czyli słynne indonezyjskie papierosy z goździkami.

Na dolnym zdjęciu: goździki suszące się na słońcu

ROZDZIAŁ 6
Jawa na Jawie

Szczytem marzeń na Jawie była Jawa. Bogaty właściciel fabryki mógł sobie pozwolić na to, żeby sprowadzić ją z Czechosłowacji. Wyobrażacie sobie? Przedsiębiorca z Jawy musiał swoją Jawę sprowadzić z innego kontynentu, bo w Indonezji jeszcze takich fajnych motocykli nie było. A pieniędzy mu nie brakowało, bo posiadał największą w Indonezji wytwórnię goździkowych papierosów.

Ich historia zaczyna się w mieście Kudus na Jawie, gdzie mieszkał niejaki Haji Jamahri, który nie wyróżniał się spomiędzy innych obywateli niczym szczególnym. Cierpiał na astmę, ale pod koniec XIX wieku nie było to wyjątkowo rzadkie schorzenie. Z powodu bólu w klatce piersiowej Haji pytał o radę różnych lekarzy, aż w końcu jeden poradził mu robienie inhalacji z goździków.

– Z goździków? – zapytał pewnie Haji zaskoczony, bo co przyprawa kuchenna może mieć wspólnego z medycyną?

Ma dość wiele. Używano jej w hinduskiej ajurwedyjskiej, starożytnej chińskiej i tradycyjnej medycynie ziołowej jako środek przeciwbólowy, rozgrzewający, antybakteryjny i poprawiający trawienie. Dentyści chętnie stosowali olejek goździkowy na uśmierzenie bólu zęba. Przepisywano go też na pasożyty i gorączkę.

Haji wrócił do domu, zrobił inhalację i rzeczywiście poczuł się lepiej. Podczas drugiej inhalacji zaczął się zastanawiać jak mógłby uprościć sobie życie. Wdychanie goździkowych oparów rzeczywiście pomagało, ale strasznie dużo zachodu było z rozstawianiem całego sprzętu, przygotowaniem wody, siedzeniem z kocem na głowie. Jak by to można było zrobić prościej?

I nagle wpadł na genialny pomysł. Wdychać goździki można przecież prościej! Wystarczy zwinąć papierosa z dodatkiem goździków. I wtedy inhalacja będzie następowała nie dwa razy dziennie, tylko za każdym razem! Dwadzieścia razy dziennie! Czterdzieści!

I miał rację. Wynalazł w ten sposób pierwsze indonezyjskie papierosy goździkowe. Wtedy, czyli pod koniec XIX wieku, zwijano je ręcznie z tytoniu i liści bananowca. Wyglądały jak rozszerzające się z jednej strony brązowe tutki. Sąsiedzi Hajia też zaczęli palić goździkowe papierosy. Potem sąsiedzi sąsiadów.

Haji pomyślał, że właściwie mógłby na tym zrobić świetny interes. Wystarczy tylko zatrudnić kogoś do skręcania papierosów i reklamować je jako pierwsze leczące papierosy świata! Przypominam, że ponad sto lat temu nikt jeszcze nie zdawał sobie sprawy z tego jak na ludzki organizm działa nikotyna, smółki i inne szkodliwe substancje. Uważano to za sympatyczne hobby, tak samo oczywiste i naturalne jak jedzenie owoców latem.

Myślę, że Haji miał wielkie szanse na odniesienie sukcesu, niestety, zmarł. Na raka płuc wywołanego paleniem papierosów, ale wtedy jeszcze nie łączono tych dwóch faktów ze sobą.

Pomysł podchwycił inny Indonezyjczyk, Nitisemito. Papierosy goździkowe były już wtedy bardzo popularne, można je było kupić na sztuki w aptece jako lekarstwo. Nie posiadały marki, opakowania ani receptury. Każdy robił je tak, jak uważał. Nitisemito postanowił przejąć biznes i wprowadzić papierosy goździkowe na szeroki rynek.

Dzisiaj właściciel najsłynniejszej marki goździkowych papierosów jest jednym z najbogatszych ludzi w Indonezji, a jego majątek ocenia się na dwa i pół miliarda dolarów. Nieźle jak na kontynuację pomysłu biedaka chorego na astmę.

Spojrzałam w oczy łagodnego mężczyzny w białej koszuli. Miał okulary i zdecydowany wyraz ust. Był Chińczykiem, który przyjechał do Indonezji z rodzicami. Byli tak ubodzy, że ojciec chętnie zgodził się oddać starszą córkę do adopcji. Nikt nie sądził, że kiedykolwiek staną się najpotężniejszą rodziną na Jawie. A ten gość z portretu, który jako pięcioletni chłopiec wylądował na Jawie, założył później firmę Sampoerna, która jest dzisiaj największym producentem goździkowych papierosów.

Lubię takie historie. One pokazują prawdę o życiu, przeznaczeniu i ludzkiej naturze. Są też dowodem na to, że jeśli jesteś odważny i uczciwie, ciężko pracujesz, na pewno zdobędziesz cel swojego życia. I niekoniecznie będzie on tym, co sobie wymarzyłeś czy postanowiłeś. Będzie jednak czymś, co jest absolutnie dla ciebie najlepsze i czego sam pewnie nie dałbyś rady wymyślić i zaplanować.

Ta historia zaczyna się w 1898 roku, kiedy Liem Toe postanawia wyjechać z Chin. Trzeba mieć odwagę, żeby porzucić miejsce, które zna się od urodzenia i zacząć wszystko od nowa w zupełnie obcym kraju. Córka oddana do adopcji. A syn, pięcioletni Liem Seeng Tee, za chwilę sam będzie musiał sobie radzić. Jego ojciec umiera na malarię. Chłopiec wychowuje się w rodzinie chińskich imigrantów w miasteczku, dookoła którego rosną wielkie pola tytoniu. Nikogo nie stać na to, żeby go wysłać do szkoły, ale chodzenie po polach i pomaganie rolnikom ma swoje dobre strony. Choćby takie, że można nauczyć się skręcać papierosy i sprzedawać je pasażerom pociągów przyjeżdżających do wschodniej Jawy z miasta Surabaya. Po kilku latach Liem Seeng Tee poszerzył swój pociągowy biznes, dodając do niego handel drobnymi przekąskami.

Był samodzielny i przedsiębiorczy. Zaczął pracować w wieku pięciu lat. Nic więc dziwnego, że w końcu zakochał się, ożenił i dostał pracę w fabryce. Oczywiście była to fabryka papierosów. Nie czuł się zbyt dobrze w roli kontrolowanego robotnika. Ostatecznie rzucił tę pracę i zajął się tym, co go najbardziej fascynowało – skręcaniem papierosów. Rozwoził je po mieście na rowerze, sprzedawał w małym kramie i czekał tylko na moment, kiedy będzie go stać na rozszerzenie działalności. Mam mówić dalej?

Liem Seeng Tee z żoną. To on założył największą fabrykę papierosów goździkowych na Jawie

Kupił dom. Założył w nim fabrykę. Dobudował jedno skrzydło. Potem drugie. Dom się rozrastał razem z halami produkcyjnymi, a on lubił z okna swojej jadalni obserwować co się dzieje w pracy. A kierowników zapraszał na lunch.

W 1932 r. przeniósł firmę do nowej posiadłości, którą nazwał House of Sampoerna. Wcześniej mieścił się tam sierociniec i kino, gdzie wyświetlano nieme filmy. Jednym z jego ostatnich gości był Charlie Chaplin. I to on właśnie (on, czyli Liem, nie Charlie) sprowadził sobie z Czechosłowacji motocykl, żeby Jawą jeździć po Jawie.

I właśnie w tym budynku stałam i gapiłam się na jego portret.

Myślę, że łatwo jest odnieść sukces. A jego największą tajemnicą jest siła, która go napędza. Ten, kto pragnie zrobić karierę, zabłysnąć, zostać docenionym i zarobić wielkie pieniądze, nie ma wielkich szans. Po prostu dlatego, że zbyt wiele energii wkłada w żądanie, żeby tak się stało.

Zupełnie inaczej jest wtedy, kiedy zajmujesz się czymś, co cię pasjonuje, porywa i pociąga, i przynosi niesamowitą radość. Jeśli robisz to dlatego, że to kochasz i robisz to z miłością, bez oczekiwań i żądań, to prędzej lub później dostaniesz od świata wszystko, czego potrzebujesz do szczęścia.

ROZDZIAŁ 7
Czerwony jak arbuz

Wszyscy kiedyś palili papierosy. To niesamowite w jak subtelny, niezauważalny sposób pewne rzeczy przedostają się do ludzkich umysłów, a potem zaczynają nimi rządzić. Kto mógł wiedzieć, że nikotyna wywołuje uzależnienie? Nawet teraz, w XXI wieku, po latach potwierdzonych badań i po upowszechnieniu stuprocentowych dowodów na to, że palenie papierosów wywołuje raka płuc, gardła i innych organów, ludzie wciąż upierają się, że to im nie szkodzi!

Mam znajomą, która pali papierosy od kilkudziesięciu lat i za każdym razem, kiedy rozmowa schodzi na ten temat, odpowiada:

– Ależ co ty mówisz! Mam płuca czyste jak kryształ! Robiłam prześwietlenie! Tak samo jest z alkoholem, który szybko i niepostrzeżenie obejmuje w posiadanie ludzkie umysły i zaczyna nimi kierować.

Na obrazach w Domu Sampoerny wszyscy palili papierosy. A najbardziej uderzający był portret mężczyzny w trzcinowym kapeluszu, który z papierosem w ustach pochylał się ku płonącej zapałce z wyrazem takiej miłości i czułości, jak gdyby pozował do zdjęcia ślubnego ze swoją żoną.

Dzisiaj w Indonezji też wszyscy palą i robią to wszędzie – w barze, na dworcu, w autobusie i w pociągu, na ulicy i przystanku, gdzie chcesz. A dookoła trwa kolorowa akcja billboardowa zachęcająca do tego, żeby palić jeszcze więcej.

Codziennie spotykałam Apacza. Miał uderzająco prosty nos, ogromny indiański pióropusz i intrygujący wyraz twarzy. Szelmowski, łobuzerski uśmiech, lekko zaciśnięte usta, wystające kości policzkowe. Patrzył gdzieś w dal na góry i pustkowia Dzikiego Zachodu. Tylko 5500 rupii za 12 batang^10. Kup!

Był bardzo przekonujący.

Tak samo jak jedyny plakat informujący o zagrożeniach, który widziałam podczas wyprawy do Indonezji. Wisiał nad jednym z dworców autobusowych. Prosty i bardzo sugestywny. Pokazywał papieros, z którego resztką sił wyczołguje się oblepiony smółkami człowiek.

Kurczę, ja też kiedyś paliłam papierosy. Dlaczego? Skoro wiedziałam, że to szkodzi, zabija i wywołuje raka. Paliłam, bo czułam się bezradna. Miałam podświadome wrażenie, że nie mam siły, żeby coś zmienić. Ani na świecie ani tym bardziej w sobie samej. Więc ulegałam destrukcyjnej ochocie na papierosy i alkohol, a one utwierdzały mnie w przekonaniu, że słusznie robię. Zamknięte koło.

Myślę, że można się z niego wyrwać wtedy, kiedy człowiek świadomie zdecyduje, że chce przejąć odpowiedzialność za własne życie. Jestem, kim chcę być. To, co robię dzisiaj, staje się moim jutrem.

Słyszę jak moje kroki odbijają się echem od muru. Przyjechałam tu miejskim autobusem, który jak rakieta pędził przez miasto. Wysiadłam przy moście Jembatan Merah i dalej poszłam piechotą, a droga była równie ciekawa, co muzeum imperium Sampoerny, bo prowadziła przez biedną dzielnicę, gdzie ludzie mieszkają w domkach skleconych z desek i blachy. Lepsze były zrobione z betonu, ale to komóreczki o powierzchni do dziesięciu metrów kwadratowych, na których mieści się cała rodzina. Na zewnątrz stoi rozpadający się fotel, są drzwi z dykty, mała kłódka. Dziecko kąpane pod kranikiem na dworze. Na parapecie coś, co wygląda jak talia kart albo kolekcjonerski zbiór papieru.

Kiedy mieszkasz w takim maleńkim miejscu, nie gromadzisz przedmiotów, bo gdzie miałbyś je trzymać? Im więcej masz rzeczy, tym mniej miejsca dla ciebie.

Wracam tą samą drogą. Ten pan, co spał na dykcie przed domem, obudził się i siedzi. Rozczochrany. Na niebieskim rozsypującym się fotelu siedzi sędziwa pani w długiej sukni. Docieram bez błądzenia (!!!) z powrotem do miejsca, gdzie wysiadłam z autobusu. Dojść bez błądzenia to sukces, bo mapa w mojej głowie zawsze wygląda inaczej niż na papierze.

Pewnie tą samą trasą do pracy codziennie przychodzi dwa tysiące robotników zatrudnionych w fabryce Sampoerny. Pracują od szóstej do piętnastej w dzień roboczy, w sobotę od szóstej do dwunastej. Każdy ma do wykonania ściśle określoną normę. W dziale zwijania każdy musi zrolować minimum 320 papierosów na godzinę. Pakowacze muszą pracować w tempie co najmniej stu opakowań na godzinę. A ci, którzy obcinają końcówki, muszą to robić nie wolniej niż tysiąc sztuk na godzinę.

Wsiadam do autobusu. Kierowca pali papierosa. Wygląda jak koń, który przez cały dzień chodzi w uprzęży dookoła placu. Tak samo zmęczony i z uśpioną duszą, która zasnęła, żeby nie zwariować. Jest zahibernowana w oczekiwaniu na lepsze czasy – kiedy wolno będzie coś czuć, bo w doświadczanym świecie pojawi się coś więcej niż znużenie i rutyna.

Reklama nowej marki papierosów z goździkami o nazwie Apacz

W Chinatown jest pusto jak w wymarłym mieście. Zapomniałam! Jest przecież podwójne święto! Pierwszy stycznia i w dodatku niedziela!

Siedzę w autobusie i czekam aż wypełni się pasażerami. Na chodniku stoi budka z przeszkloną górną częścią. Jawajczyk w sarongu sprzedaje owoce. Przez cały dzień stoi w hałasie ulicy i delikatnymi ruchami, czule obiera następnego melona. Potem kroi go ostrożnie na łódki i układa w lodzie. I sprzedaje po tysiąc rupii za sztukę. Przez cały dzień!

Przygląda się ludziom, poprawia grudki lodu, patrzy w niebo. Znowu wyciąga łódkę melona. Arbuza. Ha!! Otwieram usta ze zdumienia. Czy zwróciliście kiedykolwiek świadomie uwagę na to, że arbuz jest CZERWONY? Czy to nie jest nadzwyczajne? Zamknięty w zielonej kuli mógłby być w środku szary, ziemisty albo bez żadnego koloru. A jednak on jest czerwony. Czerwony! Przecież nikt nie widzi, że on jest czerwony w środku, a jednak on taki jest. Dla samego siebie. Czy to nie jest dokładnie tak samo jak ze szczęściem i dążeniem do sukcesu?

Gdyby arbuz od początku wołał do wszystkich:

– Hej! Patrzcie na mnie! Jeśli mnie otworzycie, zobaczycie, że jestem w środku różowy!

Miesiąc później:

– Halo!! Nie zajrzeliście do mnie wcześniej kiedy byłem różowy, ale teraz koniecznie to zróbcie! Jestem już ciemnoróżowy, znacznie różowszy niż byłem wcześniej!!

Po dwóch tygodniach:

– Ludzie! Błagam, popatrzcie na mnie! Nie zwracajcie uwagi na te głupie zielone ogórki, kłamliwe żółte fasolki i żądne sławy fioletowe bakłażany! Patrzcie na mnie! Na mnie! Ja mam dla was coś niesamowitego, co jest więcej warte niż wszystkie fasolki, ogórki i pieczarki razem wzięte! Ja! Ja jestem czerwony! Właśnie zacząłem z różowego coraz bardziej się czerwienić. Ja jestem niezwykły! Patrzcie na mnie!

Niektóre arbuzy wrzeszczą.

A inne czekają spokojnie aż dojrzeją, a od środka wypełni je chrupki, czerwony, cudowny miąższ pełen słodkiego soku. Wtedy na pewno znajdzie się ktoś, kto taki arbuz kupi. I będzie sławił jego doskonałość na cały świat.