Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co.

Spółka Komandytowa

Licencjobiorca National Geographic Society

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 41-42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst: Piotr Kraśko

Redakcja: Katarzyna Szczypka

Korekta: Dorota Sideropulu

Projekt okładki: Piotr Grabowski, Studio Graficzne AORTA, www.aorta.com.pl

Projekt graficzny, skład i łamanie: Hanna Szeliga-Czajkowska

Redaktor prowadząca: Małgorzata Zemsta

Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Zdjęcie Piotra Kraśko na okładce: Mariusz Martyniak / www.matys-studio.com ;

pozostałe zdjęcia na okładce: Corbis (2), Shutterstock.

Zdjęcia wewnątrz:

Shutterstock: IV (dół)-VII, IX (dół), X-XVI (góra), XX-XXIII (góra), XXIV, XXXI; Marcin Peresada: XXXVIII-LXIV; Wikipedia: II – Angela Sevin, III – Dimitri Markine, IV (góra), XXIII (dół), XXXIII (dół) – Fanny Schertzer, XXXIV-XXXVI I; Domena publiczna: I – NASA, VIII, IX (góra), XVI (dół), XVII-XIX, XXV-XXX, XXXII, XXXIII (góra) – NASA

Copyright for the edition branded by National Geographic

© 2011 National Geographic Society. All rights reserved.

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

Text © 2011 by Piotr Kraśko.

ISBN 978-83-7596-253-6

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Konwersja do formatu MOBI: Virtualo Sp. z o.o.

virtualo.eu

Z jakiego szczepu jesteś i dlaczego masz tylko jedną żonę?

- Mister, skąd jesteś?

- Z Polski.

- A ile tam macie szczepów?

- Szczepów? – o różne rzeczy dotyczące Polski pytano mnie już na świecie, ale jeszcze nigdy o „szczepy”. – No, jeden.

- To jakiś mały kraj, mister. My mamy Kikuju, Masajów, Samburu, Wabanga, Luhja, Kamba, Turkana. A u ciebie w kraju jest tylko jeden szczep?

Sytuacja robiła się poważna. Źle to wyglądało. Żeby ratować reputację ojczyzny, uznałem, że np. naszych górali można uznać za osobny szczep. Na pewno są nimi kibice Legii i Polonii Warszawa. Uznałem, że dziesięciu da się spokojnie doliczyć.

- No, lepiej. 10 to już rozumiem.

Mój nowy przyjaciel o imieniu Sunday (czyli „niedziela”) uśmiechnął się z zadowoleniem i poklepał mnie jak równy równego.

Już myślałem, że w starciu Kenia-Polska wywalczyłem remis, gdy padło pytanie, po którym nie miałem nawet szans nawiązać walki.

- A ile masz żon?

Czułem, że moja odpowiedź będzie dla niego chwilą triumfu.

- Jedną.

- Tylko jedną? Nie wiesz, co dobre. Mężczyzną stałem się, jak poślubiłem drugą, ale dopiero trzy żony to jest prawdziwe życie.

Przypomniało mi się rosyjskie powiedzenie „Bog troicu ljubit”, ale na pewno nie odnosiło się do tej sytuacji.

- Odwiedź mnie w domu. Zobaczysz. Jesteśmy wspaniałą rodziną.

Właśnie jeżdżąc po Afryce, nauczyłem się, że zawsze lepiej najpierw wysłuchać historii do końca, a potem oceniać niż odwrotnie. W wielu częściach świata „posiadacz” trzech żon uważany byłby po prostu za przestępcę, szaleńca i człowieka niegodnego szacunku. Tam wszystko jest bardziej skomplikowane i to nie tylko w osadach, gdzie nie ma chrześcijan. Jednym z ulubionych bohaterów biblijnych jest Salomon, który według Ksiąg Królewskich miał siedemset żon. Król Dawid na pewno miał więcej niż cztery. Stary Testament ustalał zasady podziału spadku pomiędzy synów z kolejnych żon. Wielożeństwa oczywiście nie akceptuje w Kenii Kościół Katolicki, ale wyznania protestanckie są już bardziej tolerancyjne. Jeden z kapłanów uznał nawet, że jest ono bardziej chrześcijańskie niż rozwód, opuszczenie żony i dzieci, a potem kolejne małżeństwo.

Gdy w Nigerii przeprowadzono sondaż, okazało się, że 60% kobiet byłoby zadowolonych, gdyby ich mężowie wzięli sobie drugie żony. Tylko nieco ponad 20% złościło się na myśl o dzieleniu się mężem. W Kenii 76% kobiet uznało wielożeństwo za lepszy pomysł na życie niż monogamia, poza wielkimi miastami popiera je aż 90% kobiet. Ktoś może powie, że innego świata ani życia nie znają. Ale to raczej my nie znamy ich świata.

Wielekroć to raczej sposób na życie i przetrwanie niż wynik wielkiej namiętności. Co ma robić kobieta z dziećmi, gdy jej mąż umrze albo, co bardziej prawdopodobne, zginie na jednej z dziesiątek większych lub mniejszych wojen bez przerwy toczących się w Afryce? A nie ma tu zasiłków, opieki społecznej, ZUS-u ani OFE. Rola drugiej czy trzeciej żony przyzwoitego człowieka jest najlepszym rozwiązaniem w tamtych warunkach. Kobiety dzielą się zajęciami, razem wychowują dzieci, a obowiązkiem męża jest zapewnić im środki do życia. Koran liczbę żon ogranicza do czterech, ale nakłada też obowiązek absolutnie równego ich traktowania. Przestrzega, że jeśli mężczyzna nie ma pewności, czy którejś z nich by nie faworyzował, powinien zostać tylko z jedną.

W Nairobi wdałem się w długą rozmowę na ten temat z menedżerem hotelu. Miał jedną żonę i nie zamierzał tego zmieniać, ale rozumiał swoich rodaków, którzy dokonali innego wyboru.

– My, chrześcijanie tak się szczycimy naszymi zasadami. Ale ilu z nas oszukuje swoje żony, zdradza je latami, potem się rozwodzi i zostawia dzieci. Odwiedza je raz na jakiś czas, kupuje prezenty i uważa, że wypełnia swoje obowiązki. Jaka logika pozwala prawu w wielu krajach karać za bigamię, ale nie za zdradę i kłamstwa. Czy nie lepiej, kiedy wszyscy żyją razem, pod warunkiem że nawzajem się szanują i uczciwie dzielą obowiązkami. Nie potrafiłbym tak, ale na pewno nie oceniałbym tego surowo. Inne jest życie w Europie i Ameryce, a inne w pół drogi między Nairobi i Chartumem.

Muszę przyznać, że Trevor był dość przekonujący.

Mój brat Sunday

Mój przyjaciel Sunday, który jako pierwszy zachwalał zalety posiadania wielu żon, nie powoływał się na prawodawstwo w innych krajach, ale wydawał się po prostu bardzo zadowolony ze swego życia. Piszę „przyjaciel”, bo niemal każda trochę większa transakcja w Afryce po minucie czyni przyjaciółmi, a po pięciu często też braćmi. Od „mister”, przez „friend” do „brother” droga jest bardzo krótka. Sunday namawiał mnie na kupno amuletu. Podobno nic lepiej nie-chroni przed ciosem nożem. Negocjacje przebiegały mniej więcej tak:

– Mister, bardzo dobra cena dla ciebie 100 dolarów. Najlepszy amulet, jaki znajdziesz w całej Kenii.

- Na pewno, ale nie spodziewam się ciosów nożem.

- Przyjacielu, normalna cena to 100, ale dla ciebie 50.

- Dziękuję, naprawdę nie potrzebuję takiego amuletu.

- Wiesz co, 50 to wspaniała cena, ale czuję, że właściwie jesteś moim bratem, nie mogę tyle od ciebie brać. 10 dolarów.

- Bracie dzięki, ale chyba jednak zrezygnuję.

- Ale wiesz, jesteśmy braćmi. Musisz mi pomóc. Wiesz, ile mam żon, a nie mówiłem ci jeszcze, że mam sześcioro dzieci. 5 dolarów bracie.

Trudno nie kupić amuletu od „brata” za 5 dolarów. Sunday był tak przekonujący, że naprawdę zaczynałem traktować go jak rodzinę. Cała rozmowa toczyła się w jednym z najpiękniejszych miejsc, jakie widziałem. Na krawędzi ryftu Wielkich Rowów Afrykańskich. Ich system ciągnie się od doliny Jordanu daleko na północy, przez Morze Czerwone, dalej Etiopię, Kenię, Tanzanię, Mozambik aż po dolinę rzeki Zambezi. Powstawał w trzeciorzędzie, gdy Afryka zaczynała się odsuwać od Półwyspu Arabskiego. Ma ponad 6 tysięcy kilometrów długości, miejscami pół kilometra głębokości, a niektóre urwiska mają nawet 1200 metrów wysokości. Szerokość ryftów wynosi od 45 do 100 kilometrów. Przy tych rozmiarach Wielkie Rowy Afrykańskie doskonale widać nawet z kosmosu. Wielki Rów Wschodni obejmuje ponad 30 wulkanów i siedem wielkich jezior, m.in. Nakuru. Na północy system rowów przebiega przez tereny pustynne i niemal kompletnie niezamieszkane, w Kenii jednak tworzy doskonałe miejsce do życia. Przeróżne plemiona wędrowały nimi już 3 tysiące lat temu. Wśród nich przodkowie Masajów.

Najpiękniejsze miejsce na ziemi

Z miejsca, w którym staliśmy, widok był obezwładniający. Przepiękna zielona dolina ciągnęła się po horyzont, gdzieś w oddali galopowało stado antylop. Sunday uznał, że w cenie amuletu należy się nam jego towarzystwo w Parku Narodowym Jeziora Na-kuru. Zmierzaliśmy w tę stronę, ponieważ od 25 lat jestem pod wrażeniem kilkudziesięciu sekund filmu. To scena z „Pożegnania z Afryką”, kiedy Denys Finch Hatton zabiera Karen Blixen w lot nad Afryką. Przelatują właśnie nad Nakuru i wielkim stadem flamingów. Od dnia, gdy po raz pierwszy zobaczyłem ten film, marzyłem, by znaleźć się w tym miejscu.

Nie spodziewałem się tego akurat w czasie tej podróży, bo jej celem była Ruanda. Tam dogasała właśnie jedna z najbardziej okrutnych wojen, jakie wybuchły po 1945 roku. W ciągu dwóch miesięcy wymordowano niemal milion ludzi. Mordowano całe wsie i miasta, kobiety, dzieci, starszych, młodych. Hutu i Tutsi wpadli w szał, którego nic nie potrafiło zatrzymać. W drodze do Kigali mieliśmy międzylądowanie w Nairobi. Tu okazało się, że Air France zagubiło część naszego sprzętu i musieliśmy czekać 48 godzin, aż dotrze z drugiej strony globu. Zamiast do Kenii poleciał na Alaskę. Uznaliśmy, że nie ma sensu siedzieć bezczynnie. Najpierw w Nairobi zobaczyliśmy dom baronowej Blixen, a potem pojechaliśmy do Nakuru.

„Pożegnanie z Afryką” moim zdaniem należy do nielicznych wyjątków, gdy film jest tak samo dobry jak książka, choć scenariusz oparto zaledwie na jej fragmentach.

Kiedyś nudząc się gdzieś na jakimś małym afrykańskim lotnisku w oczekiwaniu na samolot, układaliśmy ranking najlepszych pierwszych zdań powieści. Bezapelacyjnie wygrał Ken Folett. „Klucz do Rebeki” zaczyna się tak: „Ostatni wielbłąd padł w południe”. Mocne drugie miejsce zajął początek „Cesarza” i chyba najsłynniejsze zdanie napisane przez Kapuścińskiego: „To był mały piesek rasy japońskiej. Nazywał się Lulu”.

Trzecia była właśnie Karen Blixen i „Pożegnanie z Afryką”, choć pewnie dzięki temu, w jaki sposób w filmie Meryl Streep mówi: „Miałam farmę w Afryce u stóp gór Ngong”.

Buty Meryl Streep

Karen Blixen naprawdę mieszkała tam przez 17 lat. Przyjechała do Kenii w 1914 roku i był to wtedy zupełnie inny świat. Jakiś czas po jej śmierci dom i posiadłość przeszły na własność rządu Danii, której obywatelką była najsłynniejsza pisarka tego kraju.

Gdy Kenia uzyskała niepodległość, stały się prezentem dla nowego państwa. Ci, którzy odwiedzają teraz to miejsce, nie mogą mieć jednak pewności, czy patrzą na to, co naprawdę należało niegdyś do baronowej, czy tylko na część scenografii do filmu.

Do domu prowadzi droga nosząca oczywiście teraz imię jej dawnej właścicielki. Weranda wygląda tak, jak miliony widzów mogły zapamiętać ją z ekranu. Przy drzwiach stoi lampa, którą co wieczór Karen Blixen zapalała, by przyjaciele z daleka widzieli, że jest w domu. Wewnątrz gramofon, dzięki któremu nawet na polowaniach ona i Finch Hatton słuchali Mozarta. Obok oparte o ścianę stoją buty do jazdy konnej. Nad łóżkiem w sypialni wisi moskitiera. Tak naprawdę jednak buty należały do Meryl Streep, a łóżko i gramofon są prezentem od wytwórni Universal. W ogromnych bibliotekach od podłogi do sufitu są setki książek, a na nich inicjały DFH. To jednak tylko kopie. Ale Kenia jest prawdziwa. Oczywiście, że wycięto dziesiątki tysięcy hektarów lasów, wybudowano asfaltowe drogi, a jeżdżą po nich już nie powozy i stylowe automobile, a japońskie pickupy. Jest jednak wiele miejsc, które wyglądają tak jak wtedy, gdy Afrykę opuszczała Karen Blixen. Jednym z nich jest właśnie jezioro Nakuru, nad którym przelatywali starym dwupłatowcem Redford i Streep, a niegdyś Blixen i Finch Hatton. Choć powinienem raczej napisać, że czasem tak wygląda.

Znikające flamingi

Gdy byłem nad Nakuru w 1995 roku, nie wiedziałem, że był to niemal ostatni moment, by zobaczyć tam ogromne stado tysięcy flamingów. W swoim czasie było ich tam tak wiele, że stanowiły niemal 1/3 wszystkich na świecie. Ale zniknęły. Nikt nie wie do końca, dlaczego pewnego dnia kilkadziesiąt tysięcy ptaków po prostu odleciało w inne miejsce. Część przyrodników tłumaczy to zmieniającym się zasoleniem jeziora. Flamingi są dość wybredne i oczekują, że warunki, w których mieszkają, będą dokładnie takie jak tego oczekują. Gdy warunki się zmieniły, po prostu opuściły Nakuru. Inni przypominają, że kilkanaście lat wcześniej do jeziora wpuszczono ryby... To z kolei odpowiadało pelikanom, które się tam przeniosły, ale takie towarzystwo nie odpowiadało dotychczasowym mieszkańcom. Gdy badacze byli coraz bardziej zadowoleni ze swoich teorii, nagle, zupełnie niespodziewanie w 1997 roku flamingi wróciły nad Nakuru. Po czym, nic nikomu nie tłumacząc, znowu odleciały.

Gdy te niezwykłe ptaki tam jeszcze były – z daleka wyglądało to bajkowo. Nie znajduję lepszego słowa. Całe jezioro było po prostu różowe od ptaków. Było ich aż tak dużo. Kiedy staliśmy przy brzegu we dwóch z moim operatorem Maćkiem Krogulskim, setki z nich zamierały w bezruchu, spokojnie nas obserwując. Gdy robiliśmy kilka kroków w ich stronę, część z nich cofała się powoli dokładnie o tyle, o ile my podeszliśmy do nich. Cofaliśmy się, one szły do przodu. Odległość pomiędzy nami zawsze zostawała taka sama.

Brak flamingów doprowadził okolicznych mieszkańców do rozpaczy. Wpływy z turystyki drastycznie spadły. Zarobienie paru dolarów na sprzedaży amuletu oznaczało tydzień w miarę spokojnego życia. Flamingi były tym, co przyciągało tłumy. Teraz przybyszów z daleka jest już o wiele mniej. Kiedy tylko ptaki się pojawią, wszystkie biura turystyczne od razu przyślą tu wycieczki. Jeśli ktoś woli, gdy ludzi jest mniej, powinien przyjechać teraz. Małp, antylop, bawołów i lampartów jest wystarczająco dużo. Sam byłem zaskoczony, jak kolosalne wrażenie robi stado galopujących żyraf. Ich falujące w biegu szyje to bezcenny widok, a nie zobaczy się tego w żadnym ogrodzie zoologicznym.

Gdzie dzień trwa zawsze tyle co noc

Są w Afryce rzeczy niezmienne tak jak wschody i zachody słońca. Długi czas myślałem, że niezależnie od tego, gdzie się jest, wcześniej czy później koniec dnia wygląda tak samo. Tu jest inaczej. Po pierwsze w okolicach równika dzień i noc zawsze trwają tyle samo – 12 godzin. Zmierzch zapada o wiele szybciej. Pomiędzy chwilą, gdy jest zupełnie jasno a mrokiem, mija 15-20 minut. Trzeba się przyzwyczaić.

Niektórzy przekonują, że w wioskach Masajów daleko na północy kraju wielu ludzi nie tylko nie słyszało, że Nairobi jest stolicą kraju, ale w ogóle nie wie o istnieniu takiego miasta. Nie do końca w to wierzę. Oczywiście, że większość mieszkańców kraju na pytanie, kim są, najpierw wymieni nazwę szczepu, a dopiero potem powie, że jest Kenijczykiem, ale informacja i technika docierają już wszędzie. Są miejsca trudno dostępne, gdzie ludzie żyją niemal dokładnie tak jak setki lat temu, ale wiele razy byłem zaskoczony, jak mało się już od siebie różnimy. W Kenii, dżungli Konga czy Burkina Faso widziałem dziesięciolatków, którzy biegali w butach Nike, mieli koszulki ze zdjęciem Davida Beckhama, a ich trochę starsze rodzeństwo stało obok z komórką Nokii.