FOTOGRAF
w podróży

Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa Licencjobiorca National Geographic Society ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa Dział handlowy: tel. 22 360 38 42 Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst i zdjęcia © 2013 Jacek Bonecki

Konsultacja: Zbigniew Włodarski, Piotr Skoczeń, Małgorzata Lososova Ungradova,

Paweł Waszniewski, Karolina Trojanowska Redakcja: Anna Maria Thor Korekta: erte

Projekt graficzny, skład i łamanie: Maciej Szymanowicz Redaktor prowadzący: Małgorzata Zemsta Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Druk: Białostockie Zakłady Graficzne SA

Zdjęcia na okładce: Jacek Bonecki

Zdjęcia wewnątrz: Jacek Bonecki; zdjęcie autora – Karolina Wawrzyniak Zdjęcia otwierające rozdziały: archiwum firmy Sony

Copyright for Polish edition © 2013 National Geographic Society.

All rights reserved.

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

ISBN 978-83-7596-426-4

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

www.nationalgeographic.pl

www.gjksiazki.pl

www.bonecki.com

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Od autora

- Wstęp

- CZĘŚĆ I TROCHĘ TEORII

1. Elementy języka obrazu

2. Dylematy

3. Zarządzanie barwą w procesie edycji zdjęć w cyfrowej ciemni

4. Wyposażenie podróżującego fotografa

- CZĘŚĆ II FOTOGRAFIA PODRÓZNICZA W PRAKTYCE

1. 1 KRAJOBRAZ W CZASIE BURZY, CZYLI FOTOGRAFIA EKSTREMALNA

2. 2. SZEROKIE SPOJRZENIE

3. 3 WIDZIANE Z DALEKA

4. 4 CHWYTAJ CHWILĘ

5. 5 COŚ Z NICZEGO, CZYLI DETAL I FORMA

6. 6 NOCĄ I Z DŁUGIMI CZASAMI

7. 7 PANORAMA

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Od autora

Był rok 1984, gdy jako młody człowiek żyjący w szarej atmosferze komunistycznego kraju dającego ludziom dość ograniczone możliwości zacząłem poszukiwania własnego sposobu na życie. Mieszkałem w małym mieście i wybór miałem niewielki – pić alkohol na ławce przed blokiem lub za namową rodziców zamknąć się w czterech ścianach naszego świnoujskiego mieszkania i oddać bez reszty przygotowaniom do egzaminów na studia prawnicze.

Tymczasem rozpierała mnie energia. Próbowałem spożytkować ją, uprawiając sport, ale to nadal nie dawało mi ani widoków na przyszłość, ani satysfakcji, która pozwoliłaby mi kiedyś poczuć się spełnionym człowiekiem.

Świnoujście w tych latach było smutne, banalne i nudne, ale raz w roku stawało się kolorowym jarmarkiem, otwartym na sztukę i środowisko artystyczne. Działo się tak podczas Festiwalu Artystycznego Młodzieży Akademickiej FAMA, który odbywał się latem. FAMA była okazją do spotkań studentów z całej Polski, prezentujących swoje największe artystyczne przedsięwzięcia. To właśnie tam po raz pierwszy prawdziwie zetknąłem się ze sztuką i poczułem tę niepowtarzalną, artystyczną atmosferę.

Wtedy jeszcze nie przywiązywałem zbyt dużej wagi do dokumentacyjnego wymiaru fotografii, ale czułem, że dzięki niej mógłbym zatrzymać czas i zarejestrować wszystko, by uczynić to nieśmiertelnym. Tak właśnie złapałem aparat i zacząłem fotografować drzewa, krzaki, kwiaty, kosze na plaży, siebie, swoich kolegów. Zacząłem podróżować z miasta do miasta, podpatrywać i rejestrować. Szybko się okazało, że wszystkie te działania bardzo mi się podobają i zaczynają przynosić niesamowitą satysfakcję. Ku rozpaczy rodziców, wciąż mających nadzieję na prawniczą karierę swojego syna, coraz więcej osób zaczynało doceniać moje dokonania fotograficzne.

Po dwóch latach podpatrywania świata z aparatem postanowiłem, że właśnie z tą dziedziną sztuki zwiążę swoją przyszłość. Wówczas mój ojciec, widząc, że trudno będzie mnie odwieść od tego zamiaru, postanowił dać mi w prezencie pierwszy aparat marki Zenit. W miarę upływu czasu, podobnie jak u wielu początkujących fotografów, rosło moje zainteresowanie sprzętem. Nie podchodziłem jednak do tego jak do ładnego, eleganckiego gadżetu, ale raczej fascynowała mnie technologia działania i możliwości samego aparatu, nowych obiektywów, oświetlenia. Krótko mówiąc, rozpocząłem zgłębianie wiedzy na temat różnych aspektów związanych z techniką i sprzętem fotograficznym.

Okazało się, że dzięki tej wiedzy mogę wykonywać zdjęcia znacznie bardziej zróżnicowane niż dotychczas. Ugruntowało to moje postrzeganie sprzętu jako środka do uzyskiwania konkretnych, zamierzonych efektów fotograficznych. Jednocześnie pomogło zrobić milowy krok w fotograficznych poczynaniach. Zacząłem wysyłać zdjęcia na konkursy. Pojawiły się pierwsze nagrody i sukcesy, co pomogło mi podjąć decyzję o tym, jak dalej pokieruję swoją edukacją. Mimo że moi najbliżsi nie wierzyli, że kiedykolwiek będę mógł żyć i utrzymywać się z fotografowania, wbrew wszystkim, a może nawet wbrew zdrowemu rozsądkowi i niesprzyjającym okolicznościom postanowiłem, że zwiążę z fotografią i filmem swoją przyszłość. Stamtąd był już tylko jeden krok, by spróbować sił w szkole filmowej. Ukończenie liceum w klasie o profilu matematyczno-fizycznym rokowało dość słabo na egzaminach na taką uczelnię. Moja wiedza i możliwości w tej dziedzinie były wówczas ograniczone, ale determinacja i upór spowodowały, że zdałem egzaminy i dostałem się pod skrzydła największych autorytetów, najlepszych profesorów z dziedziny fotografii i filmu. Ludzie ci traktowali fotografię bardzo emocjonalnie, co nauczyło również mnie innego spojrzenia. Potrafili w moim młodym, chłonnym umyśle postawić wyraźną granicę między tym, co jest kwestią sprzętową, a tym, co naprawdę istotne w fotografii.

W szkole filmowej po raz pierwszy zetknąłem się z definicją mówiącą, że fotografia jest sztuką patrzenia i rejestrowania obrazu za pomocą narzędzia. Zrozumiałem, że należy wyraźnie oddzielić narzędzie od tego, jak postrzegamy, jak rozumiemy, interpretujemy fotografię. Dowiedziałem się, że najważniejsza jest nasza wrażliwość i emocje, bo to one dają umiejętność wyodrębniania z całego otaczającego nas świata najistotniejszych motywów wartych zarejestrowania na zdjęciu. Od tej pory zacząłem rozwijać się dwutorowo. Z jednej strony zgłębiałem wiedzę w zakresie techniki fotografowania, a z drugiej rozwijałem w sobie wrażliwość oraz umiejętność wnikliwego i bystrego podpatrywania tego, co spotykałem na swojej drodze. Miałem świadomość, że te dwa aspekty są ściśle i nierozerwalnie ze sobą związane i nie mogą funkcjonować oddzielnie. Zdolność biegłej obsługi aparatu, znajomość tajemnic, które tkwią w edycji ciemniowej, dawały nowe środki wyrazu, pozwalając jednocześnie rozwijać zdolność kreacji obrazu fotograficznego. Nauka w szkole filmowej, a później praca w charakterze operatora filmowego uświadomiły mi, że podobnie jak w filmie, tak i w fotografii najistotniejszym elementem jest właśnie język obrazu. Zrozumiałem, że dobre zdjęcie to takie, na którym widać, że autor zarejestrował istotny moment, ale też w sposób przytomny i świadomy wykorzystał wszystkie środki wyrazu artystycznego, by oddać ekspresję zdjęcia i wyrazić na nim to, co jest ważne.

Wtedy właśnie uświadomiłem sobie istotę formy w fotografii. Dzięki formie fotograf wyraża siebie, kreuje obraz, będąc świadkiem wydarzeń, a następnie materializuje ten obraz na papierze fotograficznym. Taką możliwość daje mu tylko panowanie nad techniką fotograficzną, znajomość jej złożonych i trudnych zasad. Właśnie w ten sposób stawiamy znak równości między tym, jak rejestruje obrazy nasz mózg, a tym, jak robi to aparat fotograficzny. Do tej pory nikt jeszcze nie skonstruował takiego aparatu, który byłby równie doskonały jak ludzkie oko i mózg. Tylko dobry fotograf potrafi zatrzeć różnicę w działaniu między mózgiem i okiem a aparatem fotograficznym. Ma także możliwość zaskoczyć mózg ludzki obrazami zupełnie nowej jakości, wykreowanymi w nowatorski sposób, za pomocą języka fotografii.

Czym jest język obrazu, jakie są środki ekspresji, którymi wypowiada się fotograf przy komponowaniu obrazu? Na te fundamentalne pytania chciałbym odpowiedzieć w tej książce, prezentując fotografie, obrazy, w których skumulowałem swoje doświadczenia zdobyte na przestrzeni blisko trzydziestu lat mojej działalności fotograficznej. Mam przy tym nadzieję, że odsłaniając odrobinę własnego warsztatu, będę mógł zainspirować tych, którzy chcieliby tak jak ja poświęcić się fotografii. Dziś mogę swobodnie przyznać, że fotografia pozwoliła mi osiągnąć coś, co udaje się niewielu ludziom: połączyć pasję z pracą i stworzyć własną filozofię egzystencji.

Wstęp

Moim zdaniem fotografia nie jest dziedziną pozwalającą na specjalizowanie się w wąskim wycinku. Fotografem albo się jest, albo nie. Czasem podczas rozmów z fotografami słyszę, że jeden specjalizuje się w pejzażach, drugi w portretach, a trzeci w kobiecych aktach. Taka rozmowa kończy się zwykle pytaniem: „A ty, czym się zajmujesz?”. Odpowiadam wtedy: „Ja? Robię zdjęcia”.

Jestem operatorem filmowym, przygotowanym zawodowo do tego, by patrzeć przez wizjer bez względu na to, czy należy on do kamery filmowej, czy aparatu fotograficznego. W szkole nauczono mnie przede wszystkim wrażliwości i umiejętności operowania językiem obrazu. Ten zawód wymaga z pewnością wiedzy, ale też uniwersalności, umiejętności odnalezienia się we wszystkich tematach. Gdy robimy film wojenny, nie zatrudniamy przecież operatora specjalizującego się jedynie w filmach wojennych. Oczywiście film wojenny to nie tylko strzelanie z armat i wybuchy, ale także sceny dramatyczne, sentymentalne czy komediowe. Operator jednego dnia kręci scenę ataku żołnierzy na froncie, drugiego miłosną, a trzeciego zabawne wydarzenia w taborach. Po prostu ma do wykonania zadanie, przy czym musi się trzymać scenariusza, postępować zgodnie z zamysłem reżysera, który mówi mu, czego oczekuje. Tymczasem w świecie fotograficznym często wygląda to inaczej. Oczywiście, mogę powiedzieć, że najbardziej lubię robić zdjęcia podczas burzy czy na rajdach samochodowych. Ale tak naprawdę fotografuję wszystko, ponieważ jestem rzemieślnikiem, który posiadł umiejętność rejestracji obrazu w określonych warunkach, z zastosowaniem dostępnego sprzętu.

Jeżeli wykonuję portret, wykorzystuję całą swoją wiedzę, która byłaby tak samo przydatna podczas pracy nad innym rodzajem fotografii: kadrowanie, barwę i perspektywę. Jeżeli zajmuję się fotografią elementarną^1, cały czas pamiętam, że w tej dziedzinie umiejętność geometrycznego komponowania kadru jest najważniejsza, ale mogę wykorzystać ją także do portretu, wpisać geometrię twarzy w geometrię tła. Tak samo jest z aktem czy reportażem. Przecież gdy robię reportaż, mogę w naturalny sposób połączyć go z fotografią pejzażową. Nie zdaję się na przypadek, tylko patrzę na scenę, która się rozgrywa w jakimś krajobrazie, w sytuacji, którą zastałem. Taka jest moja filozofia fotografowania i do tego chciałbym Was zachęcić.

Kierunki fotografii przenikają się i właśnie uniwersalne pojmowanie tej dziedziny jest moją dewizą. Uważam, że trzeba fotografować zawsze i wszystko. Jeżeli ktoś powie, że najbardziej lubi robić zdjęcia portretowe, to dobrze. Też lubię portrety, ale fotografuję pejzaże, a gdy nadarza się okazja, ćwiczę się w fotografii sportowej, bo ona sprawia, że muszę błyskawicznie podejmować decyzje, szybko kadrować, umiejętnie przygotować się i odpowiednio ustawić do zdjęć migawkowych, przewidywać sytuacje, które za chwilę nastąpią.

We wszystkich dziedzinach fotografii najważniejszym elementem jest umiejętność dostrzeżenia światła – czy to zastanego, czy to sztucznego – i właściwe ustawienie się z aparatem oraz zastosowanie takiego ujęcia, żeby to światło nadało zdjęciu taki charakter, jaki chcemy uzyskać. Przede wszystkim jednak należy posiąść umiejętność fotografowania każdego tematu, wszelkich detali czy dowolnego pejzażu, aby możliwie jak najsprawniej łączyć ze sobą różne dziedziny fotografii – tworzyć swoiste stylistyczne kolaże. Wielokrotnie spotkałem się z opinią, że każde moje zdjęcie opowiada jakąś historię lub wyróżnia się tym, że pokazuje wiele obliczy wybranego zagadnienia. Wynika to właśnie z mojej uniwersalności, a więc z tego, że nie fotografuję kobiecego aktu na białym tle, ale w połączeniu z pięknym pejzażem, burzą, na tle samochodu bądź motocykla. To potwierdza moją tezę, że aby być dobrym fotografem, nie można specjalizować się tylko w jednej dziedzinie, a temat nie jest najważniejszy w pracy fotografa. Najważniejsza jest wrażliwość na otaczającą nas rzeczywistość i sprawna obsługa techniczna sprzętu, aby tę wrażliwość przelać na fotografię.

Zawsze o sobie mówię, że jestem fotografem uniwersalnym, bo staram się fotografować wszystko i radzić sobie z każdym wyzwaniem. Wybierając się w plener, nie zakładam z góry, że będę się zajmować jednym motywem, a w związku z tym pozostałe mnie nie interesują i nie będę się nimi zajmować. Podczas pracy w plenerze trzeba zrobić kilka innych zdjęć i wykorzystać każdą sytuację do własnych celów. Jednak znam wielu fotografów, którzy w sposób godny podziwu na własne życzenie ograniczają się, fotografując tylko w pewnych sytuacjach. Zapominają o tym, że dobra fotografia to synteza różnego rodzaju dziedzin fotografii w jednym zdjęciu.

Właśnie dlatego będę namawiał Was do nauczenia się obsługi dostępnych urządzeń fotograficznych na takim poziomie, aby służyły wyłącznie do rejestrowania otaczającej Was rzeczywistości. Niezależnie od marki czy parametrów technicznych aparatów powinniście skupić się na obudzeniu w sobie wrażliwości i nauczeniu się podpatrywania świata, by później świadomie – z wyboru, a nie przypadkowo – utrwalać to, czego bez Waszych zdjęć nikt inny by nie zobaczył.

Fotograf musi zawsze i wszędzie mieć oczy otwarte. Powinien widzieć to, co chce uchwycić, być bystry i spostrzegawczy. Gdy wypatrzy temat – musi zastanowić się, jak go pokazać, jak ująć i w jaki sposób przekazać to, co widzi. Czy należy pokazać obiekt z dołu, z góry, z boku, z bliska czy z odległości, zza rogu czy otwarcie? Możliwości jest mnóstwo, a ponadto trzeba odpowiednio dobrać parametry techniczne sprzętu, który w danej chwili mamy przy sobie.

Jak do tego dojść? Fotograf powinien na chwilę zamknąć oczy i wyobrazić sobie, jak będzie wyglądało ostatecznie zdjęcie. Gdy już zdecyduje, co chce sfotografować, powinien zastanowić się, czym to zrobić, jakiego użyć obiektywu, by uzyskać to, co zamierza; jakich użyć elementów języka obrazu, na przykład głębi ostrości, perspektywy itd. Musi wreszcie wiedzieć, w którym momencie nacisnąć przycisk migawki. Gdy biorę aparat do ręki, jestem fotografem świadomym. Z jednej strony jest to dla mnie trening fizyczny, z drugiej – intelektualny. Muszę działać jak szybka, sprawna maszyna – w ułamku sekundy przemyśleć wiele aspektów, by błyskawicznie nacisnąć spust i zapisać ten najwłaściwszy moment.

Wszystkie te składowe fotograf musi uwzględnić podczas robienia zdjęć i – naprawdę – żaden komputer go nie wyręczy. To kluczowa kwestia w fotografii. Liczenie na łut szczęścia w nadziei, że zobaczy się coś ciekawego, przyciśnie guziczek i uzyska dobre zdjęcie, jest bardzo złudne. Często ktoś robi tysiące zdjęć, lecz żadne z nich nie jest naprawdę dobre. Założenie, że w razie czego można wykorzystać oprogramowanie do postprodukcji, też często okazuje się mylne, bo nie wszystko da się poprawić przy użyciu komputera. Wielu młodym fotografom mój punkt widzenia wyda się zaskakujący lub wręcz nie do zaakceptowania, ponieważ możliwości nowoczesnego oprogramowania komputerowego są coraz większe i ich zdaniem nie ma rzeczy niewykonalnych w postprodukcji. Uważam jednak, że takie podejście odbiera indywidualność i artyzm pracy fotografa. Do czego bowiem jest potrzebny fotograf, skoro wystarczy sprawny grafik?

Żywię przekonanie, że to właśnie umiejętność dostrzegania, wrażliwość, indywidualny punkt widzenia lub wyróżniający nas sposób pokazywania emocji na zdjęciach wyróżnia dobrego fotografa z tłumu posiadaczy aparatów fotograficznych, które w obecnych czasach są przecież ogólnodostępne, a wcale nie oznacza to, że mamy wielu wybitnych fotografów. Komputer zaś to tylko narzędzie, pozwalające dopełnić całości dzieła artysty; element ciemni cyfrowej, która w obecnych czasach zastąpiła analogową, ale z całą pewnością nie jest on narzędziem do robienia zdjęć. Aby jednak dojść do takich wniosków, nie wystarczą naprędce zdobyte informacje. Trzeba wielu lat doświadczenia oraz fundamentalnej wiedzy teoretycznej i ogólnej, także z zakresu historii fotografii, by przełamać tworzące się stereotypy. Zanim więc omówię elementarne składowe dobrej fotografii oraz najważniejsze zagadnienia z tej dziedziny, postaram się przedstawić mój indywidualny punkt widzenia na rozmaite stereotypy, które wraz z pojawieniem się fotografii cyfrowej zaczęły narastać wokół tej dziedziny sztuki.

By dobrze fotografować, robić dobre zdjęcia, fotograf musi wiedzieć, co to znaczy „dobre zdjęcie”. Musi wyznaczyć punkt, do którego będzie zmierzał w swojej karierze zawodowej. Gdy biorę aparat do ręki, zastanawiam się, jakich mam użyć środków wyrazu, żeby zdjęcie było jak najlepsze. Co to jednak oznacza? Analiza fotografii jest jednym z najważniejszych przedmiotów we wszystkich szkołach i uczelniach fotograficznych i filmowych. Pozwala wykształcić i utrwalić niezbędną wrażliwość, sposób odczytywania zawartego w fotografii kodu. Jak w takim razie zdefiniować dobre zdjęcie?

Nie możemy powiedzieć, że zdjęcie jest dobre, bo jest ostre, ma ładną kolorystykę, A modelka wygląda sympatycznie. Nie twierdźmy też, że to świetny akt, ponieważ modelka ma obfite piersi i kształtne pośladki, ani że jakieś zdjęcie samochodu jest dobre, bo jest na nim ferrari z limitowanej serii. To bzdury, które prześladują wielu fotografów. Ci, którzy w porę nie zdadzą sobie z tego sprawy, nigdy nie zrobią kroku naprzód, będą wciąż stać w miejscu.

Wróćmy jednak do definicji. Według mnie dobre zdjęcie to takie, na którym po pierwsze uchwycono odpowiedni moment, ma ono coś, co powoduje, że fragment rzeczywistości ukazano w taki, a nie inny sposób. Dobry fotograf to zatem ten, kto wie, kiedy nacisnąć spust migawki.

Po drugie dobre zdjęcie zawiera nie tylko treść uchwyconą w odpowiednim momencie, ale też tę dodatkową, wypatrzoną przez fotografa, czyli dobry fotograf to ten, który wie, gdzie zrobić zdjęcie.

Po trzecie to obraz, na którym fotograf świadomie użył jak największej liczby elementów języka obrazu.

A czym jest ów język obrazu? Składa się nań wszystko, co ułatwia budowanie dramaturgii zdjęcia, a zatem stworzenie interesującej kompozycji oraz wykorzystanie aspektów technicznych fotografii. Na tę całość składa się kompozycja, perspektywa patrzenia, perspektywa wynikająca z użytych elementów optycznych (np. skrócona w teleobiektywie lub wydłużona w wypadku szerokich kątów). Innym środkiem wyrazu jest sposób przedstawienia ruchu – może być on zamrożony, gdy ustawimy krótki czas ekspozycji, lub rozmyty, rozciągnięty, kiedy wybierzemy długi czas. Kolor – stopień jego nasycenia, struktura i faktura obrazu – to kolejne ważne składowe. Następną stanowi głębia ostrości wynikająca z ustawień optyki – długości ogniskowej, rozmiarów otworu przysłony. Istotne jest również wykorzystanie oświetlenia, ziarna, zaszumienia, kontrastu, zastosowanie różnych technik, jak na przykład HDR (High Dynamie Range), funkcji umożliwiającej wykonywanie zdjęć o szerokiej rozpiętości tonalnej. Aspektów języka obrazu można wyliczyć jeszcze wiele, ale te, które wymieniłem, wydają się najważniejsze.