FIODOR DOSTOJEWSKI

Bracia Karamazow

Powieść w czterech częściach z epilogiem

Przełożył

ALEKSANDER WAT

Opracował

JÓZEF SMAGA

Wydanie drugie, przejrzane i uzupełnione

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
Wrocław 2013

BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp

I. Fiodor Dostojewski. Droga życiowa i twórcza

Wczesne lata

Lata nauki

Śmierć ojca

Debiut

Pietraszewiec

Przed katorgą

W „martwym domu”

Maria Isajew

Ponownie nad Newą

Europa

Stełłowski

Anna Grigoriewna

„Notatki z podziemia”

„Zbrodnia i kara”

„Piękno doskonałe”

Powieść-ostrzeżenie

Powieść współczesna

Arcydzieła nowelistyki

Publicysta

II. Rosja jego ostatnich lat

„Testamentarne credo”

W poszukiwaniu formy

„Nad przepaścią...”

„Gwałt gwałtem...”

Rzeczywistość i filozoficzne mity

Dlaczego nie wariant liberalny?

Przegrany wyścig

Cele i środki

Amoralna ideowość

Pierwsze objawy uznania

Cena sławy

Sława zagraniczna

Finał

III. W Optinej

W poszukiwaniu pociechy

Optina i kultura rosyjska

Ojciec Ambroży

IV. Dwa oblicza Temidy

Doniosłe reformy

Nie tylko pozytywy

V. Historia powstania powieści

„Ateizm”

„Żywot wielkiego grzesznika”

Wokół Tichona

Cienie przeszłości

Ojciec i dwóch synów

Między Ewangelią, Wolterem i Bielińskim

Dymitr i pozostali

Zosima

Czy się udało?

Pozaplanowy przyrost

Realizm detali

Dwie powieści czy jedna?

Wątki autobiograficzne

O dzieciach

„Najbardziej literacki pisarz”

VI. Wielki „ekscentryk-paradoksalista”

Iwan Fiodorowicz – Rodion Romanowicz

„Wszystko dozwolone”?

Działanie moralne czy naturalne?

„Lepkie listeczki” czy „karamazowowska podłość”?

Po co zło?

„Piekielne dobro...”

Ateistyczny racjonalizm

„Inne podstawy...”

Głowa – serce

Między „hosanną” a „piecem ognistym zwątpień”...

„Euklidesowe” manowce

„Lokajska” myśl

„Przez własny rozum...”

„Przed logiką...”

„W cierpieniu szczęścia szukaj...”

„Robacza lubieżność...”

„Padł na ziemię...”

VII. „Wielki Inkwizytor”

„Straszna skamielina”

„Wspólny pokłon...”

„Chleb niebieski” – „chleb ziemski”

Stado i nadzorcy

I „sto tysięcy cierpiętników...”

„On, milcząc wciąż...”

„Miecz cezara”: „źdźbło” i „belka”

„Ucieczka od wolności”

VIII. „Spełni się?!...”

„Sprzeciw i wyjaśnienie”

„Nasz demos jest zadowolony...”

„Od Wschodu owa gwiazda...”

Czy to realne?

„JA przeszkadza...”

„Zdolny do wszystkiego...”

„Polaczki”, „Żydki” i inni...

Prekursor rasizmu

Po stronie Chrystusa czy „prawdy’’?

Wojna – „ratunek”?

Z obcych źródeł

Socjalizm o dwóch twarzach

Jakimi narzędziami?

IX. „Zbawienie Rosji od ludu przyjdzie...”

Dramat oderwania

„Chłop Mareusz”

Między cnotą a grzechem

Wspólnota religijna

Ewolucja mitologii

X. „Uch, te bernardy!...”

„Chemia, bracie, chemia...”

Wokół środowiska

Wokół „kija”

„Jakby”, „coś”...

„Harmonia wszystkich przeciwieństw...”

XI. Recepcja powieści

„Powieść czytają wszędzie...”

Jednostronny odbiór

Czy patologia?

Symptomy przełomu

W odbiorze zagranicy

Inne formy oddziaływania

XII. Lekcje Dostojewskiego

Przenikliwy diagnosta

„Pro” i „contra”

Nota edytorska

Kwestia brzmienia tytułu

Bibliografia

Bracia Karamazow.
Powieść w czterech częściach z epilogiem

Od autora

Część pierwsza

Księga pierwsza. Dzieje pewnej rodzinki

I. Fiodor Pawłowicz Karamazow

II. Pozbycie się pierwszego syna

III. Następne małżeństwo i następne dzieci

IV. Trzeci syn, Alosza

V. Starcy

Księga druga. Nieprzyzwoite zebranie

I. Przyjechali do monasteru

II. Stary błazen

III. Wierzące baby

IV. Niewiasta małej wiary

V. Spełni się, spełni!

VI. I po cóż żyje taki człowiek!

VII. Seminarzysta karierowicz

VIII. Skandal

Księga trzecia. Lubieżnicy

I. W czeladnej

II. Lizawieta Smierdiaszcza

III. Spowiedź gorącego serca. Wierszem

IV. Spowiedź gorącego serca. W anegdotach

V. Spowiedź gorącego serca. „Piętami do góry”

VI. Smierdiakow

VII. Kontrowersja

VIII. Przy koniaczku

IX. Lubieżnicy

X. Obie razem

XI. Jeszcze jedna stracona reputacja

Część druga

Księga czwarta. Szarpanina

I. Ojciec Ferapont

II. U ojca

III. Spotkanie z uczniakami

IV. U pani Chochłakow

V. Szarpanina w salonie

VI. Szarpanina w izbie

VII. I na świeżym powietrzu

Księga piąta. Pro i contra

I. Zmowa

II. Smierdiakow z gitarą

III. Bracia się poznają

IV. Bunt

V. Wielki Inkwizytor

VI. Tymczasem jeszcze bardzo niejasny

VII. „Z mądrym człowiekiem to i pogadać ciekawie”

Księga szósta. Rosyjski mnich

I. Starzec Zosima i jego goście

II. Żywot w Bogu zmarłego starca Zosimy z jego własnych słów przepisany przez Aleksego Fiodorowicza Karamazowa

Wiadomości biograficzne

a) O młodzianku, bracie starca Zosimy

b) O Piśmie Świętym w życiu ojca Zosimy

c) Wspomnienia z dzieciństwa i młodości starca Zosimy. Pojedynek

d) Tajemniczy gość

III. Z rozmów i pouczeń starca Zosimy

e) O rosyjskim mnichu i o tym, co on znaczyć może

f) O panach i sługach i o tym, czy to możliwe, aby panowie i słudzy stali się braćmi z ducha

g) O modlitwie, o miłości i o stykaniu się z innymi światy

h) Czy można być sędzią swoich bliźnich? O wierze do końca

i) O piekle i ogniu piekielnym mistyczna medytacja

Część trzecia

Księga siódma. Alosza

I. Odór trupi

II. Taka chwilka

III. Cebulka

IV. Kana Galilejska

Księga ósma. Mitia

I. Kuźma Samsonow

II. Legawy

III. Kopalnia złota

IV. W ciemnościach

V. Nagłe postanowienie

VI. Jadę!

VII. Dawny i niewątpliwy

VIII. Maligna

Księga dziewiąta. Śledztwo wstępne

I. Początek kariery urzędnika Pierchotina

II. Alarm

III. Wędrówka duszy przez męki. Pierwsza męka

IV. Druga męka

V. Trzecia męka

VI. Prokurator złapał Mitię

VII. Wielka tajemnica Miti. Wygwizdali

VIII. Zeznania świadków. Dzieciok

IX. Zabrano Mitię

Część czwarta

Księga dziesiąta. Chłopcy

I. Kola Krasotkin

II. Dzieciarnia

III. Uczeń

IV. Żuczek

V. Przy łóżeczku Iliuszy

VI. Wczesny rozwój

VII. Iliusza

Księga jedenasta. Brat Iwan Fiodorowicz

I. U Gruszeńki

II. Chora nóżka

III. Diabełek

IV. Hymn i sekret

V. Nie ty, nie ty!

VI. Pierwsze odwiedziny u Smierdiakowa

VII. Druga wizyta u Smierdiakowa

VIII. Trzecie i ostatnie odwiedziny u Smierdiakowa

IX. Diabeł. Zmora Iwana Fiodorowicza

X. „To on mówił!”

Księga dwunasta. Pomyłka sądowa

I. Feralny dzień

II. Niebezpieczni świadkowie

III. Ekspertyza lekarska i funt orzechów

IV. Szczęście uśmiecha się do Miti

V. Nieoczekiwana katastrofa

VI. Mowa prokuratora. Charakterystyka

VII. Przegląd historyczny

VIII. Traktat o Smierdiakowie

IX. Psychologia całą parą. Rozpędzona trójka. Finał mowy prokuratora

X. Mowa obrońcy. Kij o dwóch końcach

XI. Nie było pieniędzy. Nie było grabieży

XII. Morderstwa też nie było

XIII. Rajfur myśli

XIV. Kmiotkowie postawili na swoim

Epilog

I. Projekty uratowania Miti

II. Na chwilę kłamstwo stało się prawdą

III. Pogrzeb Iliuszeczki. Mowa przy kamieniu

Przypisy

Tytuł oryginału: BRATJA KARAMAZOWY

Przełożył: ALEKSANDER WAT

Opracował: JÓZEF SMAGA

Pierwsze wydanie Braci Karamazow ukazało się w Bibliotece Narodowej w 1995 r. w tym samym tłumaczeniu i opracowaniu.

Seria Biblioteka Narodowa ukazuje się pod patronatem
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Redaktor Biblioteki Narodowej: STANISŁAW BEREŚ
Zastępca Redaktora Biblioteki Narodowej: PAWEŁ PLUTA

Redakcja techniczna: STANISŁAWA TRELA

Skład: JAROSŁAW FURMANIAK

Copyright © 2013 by Zakład Narodowy im. Ossolińskich

Wydanie II, przejrzane i uzupełnione, Wrocław 2013

ISBN 978-83-61056-55-3

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
ul. Szewska 37, 50–139 Wrocław
e-mail: bn@znio.pl
www.oss.wroc.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

I. FIODOR DOSTOJEWSKI. DROGA ŻYCIOWA I TWÓRCZA

Wczesne lata. Fiodor Michajłowicz Dostojewski urodził się 30 października 1821 roku jako drugie dziecko ordynatora szpitala wojskowego w Moskwie. Ojciec pisarza był niezrównoważonym alkoholikiem, matka zaś – naturą wrażliwą, wielbicielką literatury i sztuki. Rozgrywający się na oczach małego Fiedi dramat między rodzicami stanie się jedną z inspiracji jego twórczości[1].

Wcześnie zetknął się z książką. Za elementarz służyła mu Biblia, a Księga Hioba pozostawiła w jego pamięci i wyobraźni ślad niezatarty.

Lata nauki. Naukę na poziomie szkoły podstawowej pobierał w domu systemem guwernerskim. W wieku lat dwunastu wraz ze starszym bratem Michaiłem został oddany do półpensjonatu Francuza Soucharda. Od jesieni 1834 bracia kontynuowali naukę w pensjonacie Leopolda Czermaka.

Po śmierci matki w 1837 roku Michaił i Fiodor zostali przez ojca oddani do Szkoły Inżynierskiej w Petersburgu. Z całego programu dydaktycznego przyszłego inżyniera wojskowego pasjonowały tylko dwa przedmioty: literatura piękna i historia architektury. Zajęcia odbywały się w zamku Michajłowskim, pamiętnym w historii rosyjskiej jako miejsce zamordowania cara Pawła I. Było wiadomo, iż o planie zabójstwa był poinformowany syn ofiary, późniejszy Aleksander I. Ten temat faktycznego współudziału w ojcobójstwie odezwie się w ostatniej powieści Dostojewskiego – Braciach Karamazow.

Śmierć ojca. Tragicznym wstrząsem w życiu przyszłego pisarza stała się śmierć ojca, zamordowanego w 1839 roku przez chłopów jego wsi Czeremoszna. Była to zemsta na panu za niegodziwe obchodzenie się z wiejskimi kobietami. Porównanie tekstu Braci Karamazow (stary Karamazow posyła syna Iwana do wsi Czermasznia) z tym wydarzeniem skłoniło córkę pisarza, Lubow, do wysunięcia hipotezy, iż prototypem plugawego rozpustnika Fiodora Pawłowicza był prawdopodobnie ojciec pisarza. Wersja ta jednak nie zdobyła zwolenników wśród badaczy twórczości Dostojewskiego.

Debiut. 12 sierpnia 1843 roku Fiodor Dostojewski zakończył naukę, ale krótko pracował w wyuczonym zawodzie. Literatura stała się jego jedyną pasją życiową. Na wiosnę 1845 ukończył pierwszą powieść – Biednych ludzi. Był to najsłynniejszy chyba debiut w literaturze rosyjskiej. Rękopis przeczytali wybitni przedstawiciele ówczesnego życia literackiego: poeta Mikołaj Niekrasow (1821–1878) oraz krytyk Wissarion Bieliński (1811–1848). Obydwaj obsypali dwudziestopięcioletniego autora komplementami, a Biednych ludzi uznali za wielkie artystyczne wydarzenie.

Pietraszewiec. Dla młodego literata zbliża się jednak okres ciężkiej próby. Jego debiutancka powieść tematycznie nawiązywała do tradycji Mikołaja Gogola, autora słynnego Płaszcza. Problem biednych ludzi interesował Dostojewskiego od pierwszych jego dni nad Newą. Często przebywał w dzielnicach miejskiej biedoty, z uwagą obserwując smutną codzienność marginesu społecznego. Nie mógł pozostać obojętny na pomysły budowy nowego sprawiedliwego ustroju. Te zainteresowania Dostojewski zaspokajał, biorąc udział w spotkaniach ludzi skupionych wokół Michaiła Butaszewicza-Pietraszewskiego (1821–1866). Ich uczestnicy studiowali głównie dzieła francuskiego socjalisty Charlesa Fouriera. W środowisku tym Dostojewski zetknął się z ludźmi o różnorodnych zainteresowaniach: od entuzjastów materializmu w wersji Ludwiga Feuerbacha po zwolenników zbrojnego przewrotu w Rosji.

Pisarz interesował się skrzywdzonymi i poniżonymi nie tylko dlatego, że poniekąd czuł się jednym z nich i był przerażony skutkami postępu cywilizacyjnego, które widział wokół siebie. Ta postawa była też rezultatem jego mocno utrwalonych przekonań, wynikających z tradycji romantycznej. O tym, że autora Biednych ludzi stać było na odwagę manifestowania daleko idącego krytycyzmu wobec panujących w Rosji porządków, świadczy dwukrotne odczytanie przezeń na spotkaniach pietraszewców słynnego Listu do Gogola Bielińskiego[2].

Przed katorgą. Oprócz Biednych ludzi, w pierwszym okresie twórczości spod pióra Dostojewskiego wyszły pozycje świadczące, iż nie będzie on tylko kontynuatorem realizmu Gogola, jak tego pragnął jego literacki „ojciec chrzestny” Bieliński. Potwierdza to pierwsze arcydzieło młodego autora – Sobowtór (1846), rzecz o biednym urzędniczynie, który cierpi na rozdwojenie jaźni, spowodowane nadmierną ambicją i presją otoczenia. Było to nie tylko przenikliwe studium choroby psychicznej, pierwszy w literaturze rosyjskiej przykład tak mistrzowskiego psychologizmu. Sobowtór łączył też wirtuozerię językową z dramatyzmem fabuły i sugestywnie ukazanym kolorytem lokalnym Petersburga.

Oprócz pozostającej w nurcie tradycji romantycznej Gospodyni (1847), niedokończonej Nietoczki Niezwanowej (1849) i sentymentalnie marzycielskich Białych nocy (1848), w dorobku Dostojewskiego--nowelisty lat czterdziestych są również tak klasyczne dla tego gatunku pozycje, jak Pan Procharczyn, Połzunkow, Słabe serce, Uczciwy złodziej, Choinka i ślub oraz znakomita humoreska Cudza żona i mąż pod łóżkiem.

W „martwym domu”. Dyskusje pietraszewców nie uszły uwagi policji i wkrótce trzydziestu czterech entuzjastów fourieryzmu trafia do najstraszniejszego rosyjskiego więzienia – twierdzy Świętych Piotra i Pawła nad Newą. Czteromiesięczne śledztwo dla dwudziestu jeden aresztowanych skończyło się wyrokami śmierci. Był wśród nich świetnie zapowiadający się literat, zdymisjonowany podporucznik Fiodor Dostojewski. 22 grudnia 1849 na plac Siemionowski przewieziono skazańców w celu dopełnienia ostatniego aktu. Makabryczny moment oczekiwania na publiczną egzekucję, gdy pozostawała mu jeszcze minuta życia, wrył się na trwałe w jego pamięć.

Był to jednak „żart” Najjaśniejszego Pana. W „ostatnim momencie” do pomostu, na którym miały się rozlec pierwsze strzały plutonu egzekucyjnego, przycwałował jeździec z wiadomością, iż wyrok śmierci został zamieniony przez cara na katorgę. Dla Dostojewskiego będą to cztery lata w Omsku nad Irtyszem.

Ciężkie dziesięciofuntowe kajdany (ponad 4 kilogramy), ogolona do połowy głowa, wyczerpująca praca w brudzie i chłodzie, w otoczeniu wrogo nastawionych do „szlachetnie urodzonych” współwięźniów – oto doświadczenia, jakich nie zaznał wcześniej żaden wielki pisarz.

Te nadzwyczajne okoliczności musiały spowodować głęboką rewizję sądów Dostojewskiego o człowieku jako istocie rozumnej, kierującej się w postępowaniu logiką i rozsądkiem. Czas wolny spędzał nad Ewangelią, jedyną książką tu dozwoloną. Efektem intensywnej lektury, rozmyślań i obserwacji towarzyszy niedoli stała się jego fascynacja tajemnicami ludzkiej duszy, zachowaniami tego najbardziej nieobliczalnego stworzenia, jakim jest człowiek. W chwilach zwątpień znajdował oparcie w wierze w prosty lud rosyjski, wedle jego przekonania jedynego nosiciela prawdy Chrystusowej, ostoję moralnego odrodzenia Rosji i świata.

Na katordze Dostojewski zetknął się z grupą Polaków, którzy znaleźli się tu za działalność patriotyczną. W relacji z omskich lat ukazał ich z sympatią i współczuciem, co będzie później kontrastowało z jego programową wrogością wobec Polaków i Polski.

Maria Isajew. Uwolniony z kajdan 23 stycznia 1854 roku, został skierowany jako szeregowiec do jednego z oddziałów wojskowych kwaterujących w Semipałatyńsku, niedaleko granicy chińskiej. Uzyskał względną swobodę poruszania się, dostęp do literatury, ale i przyjaźń ustosunkowanego urzędnika, barona Aleksandra Wrangla. Dzięki jego protekcji otrzymał awans na oficera, odzyskał przywileje stanu szlacheckiego, a w dalszej perspektywie – ułaskawienie i szansę powrotu do stolicy. Tej szczęśliwej odmianie losu sprzyjały również przemiany w kraju. W 1855 umarł Mikołaj I, rok później skończyła się klęską Rosji wojna krymska (1853–1856), a na tronie zasiadł Aleksander II – „Car Oswobodziciel”.

W Semipałatyńsku Dostojewski spotkał nieuleczalnie chorą Marię Isajew, która po śmierci męża pozostała bez środków do życia z ośmioletnim synkiem. Pokochał ją, choć ona nie ukrywała sympatii do innego młodego człowieka. Zdecydowała się jednak na trzydziestosześcioletniego literata. Ślub odbył się w 1857 roku, ale pożycie od początku dla obu stron było koszmarem. Dopełniała go jego nieuleczalna choroba – epilepsja. W miarę postępów gruźlicy Maria Dmitriewna stawała się coraz bardziej niezrównoważona, czyniąc życie małżonka i swoje udręką.

Ponownie nad Newą. Gdy były „przestępca państwowy” został ponownie oficerem, ustanowiono nad nim tajny nadzór policyjny, zdjęty dopiero na sześć lat przed śmiercią. Po powrocie do Sankt--Petersburga Dostojewski z niebywałą energią powrócił do dawnych zajęć. Sprzyjał temu doniosły akt nowego monarchy, jakim było zniesienie poddaństwa chłopów w 1861 roku oraz liberalizacja cenzury, która ożywiła życie intelektualne. Wśród powstałych nowych czasopism był również miesięcznik „Wriemia” (1861–1863), który Dostojewski wydawał z bratem Michaiłem. Na jego łamach zamieścił Wspomnienia z domu umarłych, autobiograficzną relację z pobytu w omskiej twierdzy, oraz powieść Skrzywdzeni i poniżeni.

Czasopismo decyzją władz zostało zamknięte z powodu artykułu Mikołaja Strachowa poświęconego stosunkom polsko-rosyjskim. Kolejne pismo Dostojewskich „Epocha” (1864–1865) również nie okazało się sukcesem. Oba periodyki zaznaczyły jednak swą obecność w życiu intelektualnym Rosji propagandą „poczwiennictwa”[3],
idei zbliżenia inteligencji do prostego ludu na fundamencie wartości neosłowianofilskich.

Europa. W 1862 roku po raz pierwszy pisarz wyjechał za granicę. Trasa wiodła poprzez Niemcy, Włochy, Paryż i Londyn. Publicystycznym efektem tego kontaktu z Europą były Zimowe uwagi o wrażeniach z lata (1863). Jechał właściwie z gotowym obrazem Zachodu, poznawanego z dzieł antyeuropejczyków-słowianofilów. Miał się więc tylko naocznie przekonać, iż w porównaniu z Rosją jest to duchowy cmentarz, a mieszkańcy, szczególnie Niemcy, to ludzie wyjątkowo prymitywni i głupi[4].

Za granicą Dostojewski spotkał również najsłynniejszego rosyjskiego emigranta Aleksandra Hercena (1812–1870) oraz legendarnego anarchistę Michaiła Bakunina (1814–1876). Pierwsza połowa lat sześćdziesiątych przyniosła także dramatyczny dla Dostojewskiego romans z Apolinarią Susłową[5]. Wydarzenie to wpisało się w równie dramatyczny ciąg następstw i wynikających z nich przeżyć, jakich za granicą doświadczył wrażliwy młody człowiek. Po raz pierwszy zetknął się tu z ruletką, która obudziła tkwiący w nim głęboko temperament hazardzisty. Nie powiodły się jednak podejmowane przezeń na tej drodze próby zdobycia fortuny. Cierpienia, jakie sprawił swojej młodej żonie i upokorzenia, jakich zaznał, odbiły się na jego osobistej i twórczej biografii.

Stełłowski. Rok 1864 czarno zapisał się w życiu Fiodora Michajłowicza. W kwietniu zmarła Maria Isajew, w czerwcu – brat Michaił. Dobrowolnie spłacał długi po zmarłym, utrzymywał wdowę z dwójką dzieci oraz pasierba Pawła Isajewa. Desperacko poszukiwał wyjścia z tragicznej sytuacji materialnej. Jego naiwność i niepraktyczność wykorzystał wydawca Fiodor Stełłowski, podsuwając mu drakoński kontrakt. Na jego mocy pisarz zobowiązał się przedłożyć, w praktycznie niewykonalnym terminie, dziesięcioarkuszową powieść. W przypadku niespełnienia warunku, poza uiszczeniem kary pieniężnej, Dostojewski miał przekazać Stełłowskiemu prawo wydawania bez honorarium w ciągu dziesięciu lat utworów napisanych przez siebie do momentu zawarcia umowy.

Anna Grigoriewna. Dzięki pomocy przyjaciół niemożliwe stało się realnym. Od października 1866 roku w ciągu dwudziestu sześciu dni Dostojewski podyktował stenografistce Gracza, dzięki czemu warunek postawiony przez Stełłowskiego został spełniony. Pod podobną presją czasu dokończył również Zbrodnię i karę.

Stenografistką była Anna Grigoriewna Snitkin (1846–1918)[6], a jednym z owoców współpracy – ślub pisarza z młodszą o 25 lat dziewczyną. Związek niezwykle udany, a poza tym energiczna żona w ciągu piętnastu lat pożycia uporządkowała pogmatwane sprawy finansowe męża, dzięki czemu sytuacja materialna Dostojewskich systematycznie się poprawiała.

„Notatki z podziemia”. Od Notatek z podziemia (1864) zaczyna się nowy jakościowo okres w twórczości Fiodora Dostojewskiego. Dotychczas był wybitnym kontynuatorem nurtu realistycznego w tradycji gogolowskiej. Od Notatek rozpoczyna się już droga geniusza.

Bezpośrednim impulsem do powstania arcydzieła była powieść Mikołaja Czernyszewskiego Co robić? (1863), która stała się biblią rosyjskiego radykalizmu. Za jego ucznia uznawał się Włodzimierz Lenin, dzięki czemu autor Co robić? wszedł do panteonu najbardziej czczonych ideowych ojców bolszewizmu. Czernyszewski roztaczał wizję szczęśliwie urządzonego życia ludzkiego, opartego na „rozumnym egoizmie”. Zdrowy rozsądek, logika, racjonalizm w życiu osobistym i zbiorowym były fundamentem tej optymistycznej futurologii.

Dostojewski drwił z podobnych urojeń. Udowadniał, iż człowiek to istota najgłębiej irracjonalna i zbyt skomplikowana, by odpowiedzialnie za nią decydować i planować jej przyszłość. Notatki z podziemia są największą w literaturze światowej krytyką socjalistycznej utopii i snów o ziemskim raju, zbudowanym według naiwnie racjonalistycznych przesłanek.

„Zbrodnia i kara”. Opublikowane w 1854 roku, a powstałe w Semipałatyńsku Sen wujaszka oraz Wieś Stiepanczikowo i jej mieszkańcy, o dwa lata późniejsze Notatki z podziemia wraz ze Skrzywdzonymi i poniżonymi oraz Wspomnieniami z domu umarłych stanowią dowód niebywale intensywnej pracy twórczej niedawnego katorżnika. Prawdziwym jednak dowodem możliwości Dostojewskiego staje się pierwsze z jego powieściowych arcydzieł – Zbrodnia i kara (1866).

Zabójstwo lichwiarki dokonane przez byłego studenta Raskolnikowa stanowi zewnętrzną kanwę intrygi fabularnej. Będąc syntezą elementów poetyki powieści kryminalnej i powieści grozy[7], jest równocześnie Zbrodnia i kara najmocniej ze wszystkich „petersburskich” utworów Dostojewskiego, osadzona w realiach miasta nad Newą oraz Rosji lat sześćdziesiątych. Na tym specyficznym i tak precyzyjnie odtworzonym tle Dostojewski stawia fundamentalne i wciąż aktualne kwestie ludzkiej egzystencji: związku szlachetnych celów i nieszlachetnych środków oraz podziału ludzi na wybitnych i „materiał historyczny”.

Powieść jest relacją o zbrodniarzu ukaranym wyrzutami sumienia, jego moralnym upadku i „zmartwychwstaniu” oraz refleksją o nieredukowalności człowieka do warunków i środowiska, o drogach dochodzenia do prawdy, dostępnej nie rozumowi, lecz „sercowemu” poznaniu.

„Piękno doskonałe”. „Główna myśl powieści to przedstawienie człowieka doskonałego. Nie ma od tego nic trudniejszego na świecie, szczególnie teraz” (28–II, 251)[8] – pisał Dostojewski na początku 1868 roku o nowej powieści, której tytuł brzmiał – Idiota. Tytułowy „idiota”, w wariantach brulionowych określany przez autora „księciem Chrystusem”, książę Lew Myszkin, jest personifikacją dobra idealnego. W „normalnym” ludzkim świecie musi okazać się jednak idiotą. Wszystkie jego próby łagodzenia konfliktów, harmonizowania stosunków międzyludzkich kończą się niepowodzeniem. Czy jednak klęska dobra i zwycięstwo zła mogą być, jak to sugeruje większość interpretatorów powieści, dowodem bezwartościowości dobra? Nowatorstwo Dostojewskiego polega właśnie na braku rozstrzygnięć jednoznacznych.

Powieść-ostrzeżenie. Opublikowane na początku lat siedemdziesiątych Biesy powstały pod wrażeniem wydarzenia autentycznego. Autora poruszyła informacja o zabójstwie dokonanym na młodym studencie przez rewolucyjną organizację Zemsta Ludu, kierowaną przez Sergiusza Nieczajewa, jedną z najbardziej złowrogich i symbolicznych postaci rosyjskiej historii. Program jego grupy głosił konieczność totalnej destrukcji porządku społecznego, negację wszelkich wartości i cnót, konsekwentny amoralizm środków. Intuicją artysty Dostojewski stworzył wizję przypuszczalnego rozwoju wydarzeń, gdyby plany rewolucyjnych „biesów” zostały zrealizowane.

Przez długi czas powieść odbierano jako pamflet czy wręcz paszkwil na ruch rewolucyjny oraz idee społecznego postępu. Wiek XX dopisał do niej dalszy ciąg. Okazało się, iż Biesy opisują manowce mentalności rewolucyjnej oraz anarchiczną zasadę absolutnej wolności, rodzącą despotyzm, tyranię wywodzącą się z przymusowego uszczęśliwiania ludzi, krwawe metody w osiąganiu celów. To wyjaśnia, dlaczego ta powieść w okresie władzy bolszewików była najrzadziej wznawianą pozycją w dorobku oficjalnie czczonego klasyka.

Powieść współczesna. Opublikowany w 1875 roku Młodzik był doskonałym przykładem powieści ukazującej dezintegrację, niestabilność, „chaos uczuć”, dramat niespełnień i niedookreśleń współczesności. Zarówno tytułowy Młodzik, Arkadiusz Dołgoruki, jak i „wykorzeniony tułacz” Wiersiłow czy pątnik Makar Dołgoruki personifikują różne warianty błędnych decyzji i poszukiwań Rosjan w drugiej połowie stulecia: poczynając od naiwnych prób zrealizowania „idei Rotszylda”, poprzez zwrot ku Zachodowi, aż do zrozumienia, iż ratunek tkwi w ludowej Rosji i jej świętej religii prawosławnej. Nerwowy, konwulsyjny tok narracji adekwatnie przekazuje treść przeżyć i skalę problemów. Młodzik jest tytułem do sławy Dostojewskiego jako jednego z największych nowatorów formy powieściowej.

Arcydzieła nowelistyki. Oprócz mniej znanego Wiecznego męża (1870), potwierdzeniem reputacji Dostojewskiego, jako wspaniałego nowelisty, są głównie „nowele fantastyczne”: Bobok (1873), Potulna (inny polski tytuł: Łagodna, 1876) i Sen śmiesznego człowieka (1877).

Publicysta. Wszystko, co wychodzi spod pióra wielkiego pisarza, zawsze nabiera wielkiej wagi dla potomnych. Dostojewski nie hierarchizował problemów, nie było dlań spraw mniej i bardziej ważnych. W każdym z uprawianych gatunków z równą pasją rozważał kwestie, które w danym momencie uważał za najważniejsze dla pojedynczego człowieka czy kraju, w którym żył i z którym czuł się złączony więzami bezgranicznej wiary i miłości.

Publicystyka i listy Fiodora Dostojewskiego są równie ważną dokumentacją jego światopoglądu jak powieści z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Podstawowym forum wypowiedzi publicystycznych był dla niego Dziennik pisarza, ukazujący się w 1873 roku jako dodatek do tygodnika „Grażdanin”, a w latach 1876–1877, 1880 i 1881 jako organ samodzielny.

Sprawy, którym najwięcej uwagi poświęcał Dostojewski-publicysta, krążyły wokół idei powołania rosyjskiego ludu i historycznego posłannictwa Rosji na tle dziejów Europy i świata. Kategoryczność wypowiadanych tu sądów nie może być uznana za chlubną kartę w jego dorobku. Genialny duszoznawca i wizjoner rewolucyjnego bestialstwa jawi się jako fanatyk-nacjonalista czy sekciarski maniak, głoszący idee sprzeczne z nakazem chrześcijańskiej miłości bliźniego, stanowiącym przecież fundament jego światopoglądu.

CZĘŚĆ PIERWSZA

KSIĘGA PIERWSZA

Dzieje pewnej rodzinki

I. Fiodor Pawłowicz Karamazow

Aleksy Fiodorowicz Karamazow był trzecim z kolei synem ziemianina z naszego powiatu, Fiodora Pawłowicza Karamazowa, którego tragiczny i niewyjaśniony zgon był w swoim czasie, czyli dokładnie trzynaście lat temu, szeroko omawiany (i dziś jeszcze wspomina się u nas o tym); do tej sprawy wrócę jeszcze w stosownym miejscu, a teraz powiem o tym „ziemianinie” (jak go u nas nazywano, mimo że większą część życia spędził poza swym majątkiem) tylko tyle, że był to dziwny typ, dość zresztą rozpowszechniony, typ człowieka nie tylko wyuzdanego i nikczemnego, ale w dodatku zbzikowanego. Należał jednak do tego rodzaju zbzikowanych półgłówków, którzy doskonale umieją obrabiać swoje interesiki majątkowe i nic ponadto ich nie zajmuje. Fiodor Pawłowicz zaczął na przykład od niczego, mająteczek miał maleńki, jadał po cudzych domach, kroił na rezydenta[1], a tymczasem zaraz po jego śmierci okazało się, że posiadał w gotówce około stu tysięcy rubli. Był przy tym w ciągu całego swego życia jednym z najbardziej postrzelonych wartogłowów w całym naszym powiecie. Powtarzam: to nie była bynajmniej głupota; większość tych półgłówków jest dość rozumna i chytra; to był brak rozsądku, i to jakiś osobliwy, narodowy.

Fiodor Pawłowicz był dwukrotnie żonaty i miał trzech synów – najstarszego, Dymitra Fiodorowicza, z pierwszej żony, i dwóch młodszych, Iwana i Aleksego, z drugiej. Pierwsza małżonka Fiodora Pawłowicza pochodziła z dość znanego i bogatego szlacheckiego rodu Miusowów, również obywateli naszego powiatu. Nie będę się zbytnio rozwodził, jak to się stało, że posażna panna, w dodatku rozumna i dzielna, jak to często się u nas trafia w obecnym pokoleniu, ale co pojawiło się już w pokoleniu poprzednim, mogła wyjść za takiego „hetkę-pętelkę”, jak wówczas powszechnie nazywano u nas Fiodora Pawłowicza. Znałem przecież taką pannę z wcześniejszego, „romantycznego” pokolenia, która przez kilka lat żywiła zagadkową miłość do pewnego pana i choć mogła go najspokojniej w świecie poślubić, ubrdała sobie przeróżne urojone przeszkody, aż wreszcie pewnej burzliwej nocy skoczyła do głębokiej i bystrej rzeki z wysokiego brzegu, przypominającego urwisko, i zginęła jedynie z własnego kaprysu, tylko po to, by stać się podobną do Szekspirowskiej Ofelii, można by nawet powiedzieć, że gdyby urwisko, które od dawna sobie upatrzyła i polubiła, nie było tak malownicze albo gdyby zamiast urwiska był na tym miejscu płaski i prozaiczny brzeg, nie byłoby zapewne doszło do samobójstwa. Jest to fakt autentyczny, co więcej, tego rodzaju fakty nie były odosobnione w życiu dwóch czy trzech ostatnich pokoleń rosyjskiego społeczeństwa. Podobnie zamążpójście Adelaidy Iwanowny Miusow było niewątpliwie echem obcych wpływów i wynikiem rozdrażnienia zmąconej myśli[2]. Może Adelaida Iwanowna chciała okazać samodzielność kobiety, iść na przekór przesądom społecznym, stawić harde czoło tyranii bliskich i rodziny; i wówczas usłużna wyobraźnia podsunęła jej – na chwilę bodaj – przekonanie, że Fiodor Pawłowicz mimo swej rangi pieczeniarza jest może jednym z najśmielszych i najbardziej szyderczych duchów owej przejściowej, zmierzającej ku wszelkim doskonałościom epoki; w istocie był to przecież tylko kiepski błazen, i nic ponadto. Pikanteria tego małżeństwa polegała w dodatku na tym, że Fiodor Pawłowicz wykradł ją z domu. Był wówczas jak nikt inny do tego rodzaju wybryków najzupełniej gotów, chociażby ze względu na swoją pozycję społeczną; pragnął bowiem namiętnie za wszelką cenę zrobić karierę; przyczepić się do jakiejś dobrej rodziny i wziąć posag – to była wcale ponętna perspektywa. Co się zaś tyczy wzajemnej miłości, to, zdaje się, nie było jej wcale ani ze strony narzeczonej, ani z jego strony, mimo całą piękność Adelaidy Iwanowny. Kto wie, czy nie był to jedyny taki wypadek w życiu Fiodora Pawłowicza, człowieka przez całe swoje życie rozpustnego, gotowego na dany znak biec za każdą bez wyjątku spódnicą. I tylko ta jedna kobieta nie wywarła na jego zmysłach żadnego wrażenia.

Rychło po porwaniu Adelaida Iwanowna zmiarkowała, że ma dla męża jedynie uczucie pogardy, nic więcej. I oto skutki tego związku ujawniły się z niezwykłą szybkością. Chociaż rodzina dość prędko pogodziła się z faktem i wyposażyła należycie zbiegłą córkę, pożycie obojga małżonków stało się niezwykle burzliwe i wyładowywało się w nieustannych kłótniach domowych. Powiadano, że młoda małżonka wykazała bez porównania więcej szlachetności i wyższości od swego męża, który, jak to obecnie wiadomo, od razu wyłudził od niej całą gotowiznę – około dwudziestu pięciu tysięcy, które dostała w posagu; oczywiście wszystkie te tysiączki przepadły dla niej jak rzucone do wody. Wioskę zaś i wcale niezgorszy dom w mieście, również w posagu otrzymane, przez długi czas usiłował wszelkimi sposobami przepisać na swoje imię, skłaniając żonę do sporządzenia odpowiedniego aktu, i Adelaida Iwanowna byłaby w końcu na to przystała, choćby z pogardy i odrazy, jaką ją przejmowała ta bezwstydna żebranina i wymuszenia, choćby ze zmęczenia, byleby go się prędzej pozbyć. Lecz na szczęście wdała się w to rodzina i poskromiła wydrwigrosza. Wiadomo z całą pewnością, że nieraz dochodziło do bijatyk, przy czym, jak głosi wieść, bił nie Fiodor Pawłowicz, lecz Adelaida Iwanowna, kobieta gorącego temperamentu, śmiała, zręczna, niecierpliwa, obdarzona niezwykłą siłą fizyczną. Koniec końców rzuciła męża i uciekła z jakimś ginącym z nędzy nauczycielem seminarzystą[3], zostawiwszy Fiodorowi Pawłowiczowi trzyletniego Mitię. Fiodor Pawłowicz natychmiast założył w domu cały harem, urządzał desperackie pijatyki, w przerwach zaś rozjeżdżał się po całej niemal guberni i płaczliwie skarżył się wszem wobec i każdemu z osobna na wiarołomną żonę, Adelaidę Iwanownę. Na dobitkę opowiadał takie szczegóły małżeńskiego pożycia, o jakich wstydliwość nie pozwala mówić. A co najciekawsze, z przyjemnością, a nawet z pewną dumą odgrywał śmieszną rolę skrzywdzonego męża i popisywał się nawet, opowiadając z przesadą o szczegółach swojej krzywdy: „Myślałby kto, żeś pan, Fiodorze Pawłowiczu, rangę otrzymał, takie z pana zadowolenie bije mimo całego frasunku” – powiadali szydercy. Inni dodawali nawet, że Fiodor Pawłowicz chętnie się ukazuje w odnowionej postaci błazna i że specjalnie, gwoli większego efektu, udaje, że nie dostrzega śmieszności swego położenia. Kto go tam zresztą wie, może naprawdę była to szczera naiwność. Wreszcie udało mu się wytropić zbiegłą. Nieboraczka mieszkała w Petersburgu, dokąd zawędrowała ze swoim seminarzystą. Tam też z zapałem oddała się najskrajniejszej emancypacji. Fiodor Pawłowicz natychmiast zakrzątnął się niespokojnie i zaczął wybierać się do Petersburga. W jakim celu – sam tego oczywiście nie wiedział. I może naprawdę byłby wtedy pojechał, lecz powziąwszy takie postanowienie, od razu uznał za stosowne dodać sobie animuszu huczną wypitką. W trakcie tego rodzina jego żony otrzymała z Petersburga wiadomość o jej śmierci. Adelaida Iwanowna umarła jakoś nagle, gdzieś na poddaszu; jedni twierdzili, że na tyfus, inni, że pono z głodu. Fiodor Pawłowicz miał mocno w czubie, gdy dowiedział się o śmierci żony. Powiadają, że wybiegł na ulicę i krzyczał, podnosząc z radości ręce do góry: „Nareszcie wolny!”, ale według innej wersji, płakał jak małe dziecko, i to tak, aż litość brała mimo całej odrazy, jaką budził. Możliwe, że jedno i drugie jest prawdą, to znaczy: że cieszył się z wolności i że płakał po tej, która go uwolniła – wszystko naraz. Na ogół przecież ludzie, nawet najbardziej niegodziwi, są naiwniejsi i lepsi, niżbyśmy w ogóle mogli przypuszczać. Zresztą i my również.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

WSTĘP

[1] Obszerniejszą informację na temat biografii i twórczości Dostojewskiego znajdzie zainteresowany Czytelnik w moim Wstępie do Zbrodni i kary (F. Dostojewski, Zbrodnia i kara, tłum. Cz. Jastrzębiec-Kozłowska, oprac. J. Smaga, Wrocław 1987, BN II 220). Polecam również pozycję: S. Mackiewicz, Dostojewski (kilka wydań). Jest napisana z temperamentem, odznacza się znajomością problematyki rosyjskiej, choć niektóre interpretacje zawierają karkołomne hipotezy.

[2] Umierający na gruźlicę autor napisał List 15 lipca 1847 w Salzbrunn (dziś Szczawno Zdrój). Powodem była książka Mikołaja Gogola Wybrane fragmenty korespondencji z przyjaciółmi (1847), w której wielki pisarz wyrzekał się swej dotychczasowej twórczości, wielbiąc porządki polityczne carskiej Rosji i ustrój pańszczyźniany.

[3] poczwa (ros.) – gleba. Zob. A. Lazari, „Poczwiennictwo”. Z badań nad historią idei w Rosji, Łódź 1988.

[4] Zob. w moim Wstępie do Zbrodni i kary, op. cit., s. XC–XCI.

[5] Obszerniej o tym romansie w: N. Modzelewska, Pisarz i miłość. Dostojewski, Czechow, Warszawa 1975, s. 83–144.

[6] Po śmierci męża odegrała doniosłą rolę w gromadzeniu jego rękopisów, materiałów do biografii. Z jej inicjatywy i z decydującym udziałem ukazało się siedem pierwszych zbiorowych wydań dzieł Dostojewskiego. Zob. A. Dostojewska, Wspomnienia oraz Dziennik (drobiazgowa relacja z zagranicznych podróży, odbytych z mężem w latach 1867–1871).

[7] Chodzi głównie o popularne w pierwszej połowie XIX stulecia w Rosji romanse angielskiej pisarki Ann Radcliffe (1764–1823).

[8] Dostojewskiego cytuję według najpełniejszego z dotychczasowych, naukowego wydania, ukazującego się od roku 1972: F. M. Dostojewskij, Połnoje sobranije soczinienij w tridcati tomach, Leningrad. Pierwsza arabska cyfra oznacza tom, rzymska pierwszą lub drugą część tego tomu, druga arabska – stronę. Jeżeli nie podano inaczej, tłumaczenia cytatów: Józef Smaga.

KSIĘGA PIERWSZA

[1] W oryginale: priżywalszczik – zwykle ubogi krewny, mieszkający w domu i na utrzymaniu gospodarza.

[2] zmącona myśl – cytat z wiersza Michaiła Lermontowa (1814–1841) Nie ufaj sobie (1839).

[3] seminarzysta – słuchacz szkoły przygotowującej duchownych prawosławnych. Dla Dostojewskiego pojęcie to zawsze oznaczało postawę społecznej izolacji, oderwania od autentycznych problemów narodowych, skłonność do płytkiej fascynacji „postępowymi” ideami (najczęściej: materialistycznego rewolucjonizmu). W tym kontekście typowym seminarzystą jest powieściowy Rakitin. Głęboki i często manifestowany sceptycyzm Dostojewskiego wobec „seminaryjnego” poziomu większości prawosławnego duchowieństwa (w sensie jego umysłowego prostactwa i chciwości materialnej) kontrastuje z mistyczną wiarą pisarza w posłannictwo prawosławia jako religii wybranego narodu.