CZESŁAW MIŁOSZ

Poezje wybrane

Wstęp i opracowanie

ZDZISŁAW ŁAPIŃSKI

Wydanie pierwsze

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
Wrocław 2013

BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

Seria Biblioteka Narodowa ukazuje się pod patronatem
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Redaktor Biblioteki Narodowej: STANISŁAW BEREŚ
Zastępca Redaktora Biblioteki Narodowej: PAWEŁ PLUTA

Redakcja techniczna: STANISŁAWA TRELA

Skład: JAROSŁAW FURMANIAK

Copyright © 1933, 1936, 1945, 1953, 1957, 1962, 1965, 1969, 1974, 1982, 1984, 1987, 1991, 1994, 2000, 2001, 2002, 2006
by The Czeslaw Milosz Estate.
All rights reserved
Copyright © 2013 by Zakład Narodowy im. Ossolińskich

Wydanie I, Wrocław 2013

ISBN 978-83-61056-52-2

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
ul. Szewska 37, 50–139 Wrocław
e-mail: bn@znio.pl
www.oss.wroc.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

„Mieszaniu biografii i poezji jestem przeciwny, niestety czasami trudno tego uniknąć”– odnotował Czesław Miłosz w Roku myśliwego[1]. Nigdy zresztą nie starał się tego unikać, zarówno gdy pisał o sobie, jak i o innych literatach. W jego wierszach występują liczne nawiązania do życia osobistego. Tym samym autor zachęca, by czytelnik poznał najważniejsze fakty z jego biografii. Nawet, jeśli „wszystkie biografie są fałszywe”, jak się wyraził[2].

Tę „fałszywość” należy zapewne rozumieć jako ostrzeżenie, iż żadna biografia nie potrafi odsłonić do końca wewnętrznych komplikacji osoby ludzkiej i splotu motywów sterujących przebiegiem jej życia. Mimo to Miłosz bezustannie próbował dotrzeć do swego niepochwytnego wnętrza i część z niego – strategicznie przetworzoną – objawić w wierszach.

O ile jednak we wcześniejszej fazie jego twórczości osobisty charakter utworom nadawały głównie wyrażane w nich stany duchowe, o tyle z upływem lat pisarz coraz chętniej wprowadzał fragmenty swego życiorysu.

Aby lepiej rozejrzeć się w tle biograficznym, czytelnik ma obecnie do dyspozycji książkę Andrzeja Franaszka[3]. Rzecz to bardzo obszerna i niezwykle interesująca. Autor w znacznej mierze zachował punkt widzenia samego poety na własny życiorys, lecz scalił rozproszone dotąd w pismach Miłosza informacje autobiograficzne oraz uzupełnił je i skorygował. Wykorzystał przy tym nie tylko wszystkie chyba publikacje na ten temat, ale i źródła archiwalne. Przeprowadził też dziesiątki wywiadów z ludźmi, którzy pozostawali w bliższych lub dalszych związkach z poetą. Ponieważ zaś przytoczył sporo ineditów, możemy na tej podstawie wnioskować, czym kierował się Miłosz, gdy decydował się nie oddawać niektórych swoich wierszy do druku.

Odsyłając zatem do książki Franaszka, podaję tutaj tylko najogólniejszy zarys biografii.

I. ZARYS BIOGRAFII

1. DZIECIŃSTWO I MŁODOŚĆ (1911–1939)

Czesław Miłosz urodził się 30 czerwca 1911 roku w dworze należącym do jego babki, Józefy, a zarządzanym przez dziadka, Zygmunta Kunata, w Szetejniach nad rzeką Niewiażą, w powiecie kiejdańskim, na Litwie, wówczas pod zaborem rosyjskim. Był synem Aleksandra Miłosza, inżyniera dróg i mostów, i Weroniki z Kunatów. Dwór rodzinny Miłoszów (herbu Lubicz) znajdował się nieopodal, w Opitołokach, w tym samym powiecie. Tradycje szlacheckie obu rodzin sięgają głębokiej przeszłości i wraz z osobowością dziadka, światłego konserwatysty, i jego biblioteką, wywarły wpływ na przyszłego poetę[4]. Pierwszy pobyt w Szetejniach trwał jednak krótko i nie mógł pozostawić w jego pamięci uchwytnych śladów. W 1913 roku ojciec otrzymał pracę w Krasnojarsku na Syberii i wyjechał tam z żoną i synem. Wkrótce po ich powrocie na Litwę wybuchła I wojna światowa, później zaś kolejne rewolucje i wojna domowa. Ojciec został zmobilizowany do pułku saperów i odbył wraz z rodziną długą wędrówkę po obszarach Cesarstwa Rosyjskiego, pod zmieniającą się władzą – najprzód carską, następnie czerwoną. W Rżewie nad Wołgą urodził się w roku 1917 jedyny brat Czesława, Andrzej. Ten okres biografii, pełen dramatycznych epizodów, naznaczył na zawsze świadomość dziecka poczuciem chaosu i grozy czających się pod powierzchnią zjawisk, ale chyba i fascynacją nimi.

Ozdrowienie nastąpiło po powrocie do Szetejń: „Między siódmym a dziesiątym rokiem życia cieszyłem się niczym nie zmąconym szczęściem, mieszkając w majątku moich dziadków na Litwie”[5]. To jedyny okres w biografii Miłosza, o którym mówił tak afirmatywnie, i to ten okres dostarczył psychicznych rezerw, z których miał on czerpać w swym życiu osobistym i w swej późniejszej twórczości. „[C]hcąc czy nie chcąc, sam też reprezentuję ostatnią literaturę wiejskiego dworu. Nie prostolinijnie [...] raczej dość pokrętnie [...]”[6].

Z Szetejń wyniósł ponadto sympatię do Litwy i jej ludowej kultury oraz upodobanie do przyrody takiej jak tam. Dobrze znana jest jego powieść Dolina Issy (1955), poetycka transpozycja wspomnień z dzieciństwa, na które rzutował swe późniejsze rozterki metafizyczne. Ale już w jednym z pierwszych publikowanych utworów (Jeszcze wiersz o ojczyźnie, 1931) wracał pamięcią w tamte okolice, jako do miejsca konkretnego i symbolicznego zarazem, utraconego przez własną skazę duchową. Należał bowiem do tych, „których serce nie ma prostoty” (w. 21).

Do szkoły podstawowej nie chodził, uczyła go w domu matka. Formalną naukę rozpoczął w Wilnie w 1920 roku. Po krótkiej przerwie w nauce spowodowanej wojną polsko-bolszewicką, w roku następnym wstąpił do I klasy I Państwowego Gimnazjum Męskiego im. Króla Zygmunta Augusta. Dzięki Miłoszowi dwu nauczycieli tej zasłużonej dla miasta szkoły, prefekt ks. Ludwik Chomski i łacinnik Adolf Rożek, znalazło się w świadomości kulturalnej polskich czytelników. Wówczas też poznał starszego od siebie o parę lat Teodora Bujnickiego, popularnego w mieście poetę, który stał się jego bliskim przyjacielem i literackim mentorem. Z tego okresu pochodzą ponadto świadectwa pierwszych erotycznych przygód i miłosnych dramatów Miłosza. Wątek ten, tak ważny skądinąd w jego życiu i skryty za wieloma wierszami, w zwięzłej kronice należy jednak pominąć.

Po maturze (1929) Miłosz zaczął studiować prawo na Uniwersytecie Stefana Batorego, gdzie w roku 1934 uzyskał stopień magistra. Studia te miały w Wilnie charakter interdyscyplinarny i pozwalały studentom zdobyć podstawy filozofii, nauk społecznych i historii powszechnej. W czasie studiów Miłosz brał gorliwy udział w życiu akademickim. Uczestniczył w politycznych rozgrywkach w Bratniaku i starciach z antysemitami, występował w szopkach satyrycznych. Z czasów szkolnych pozostało upodobanie do wędrówek po bogatej w lasy i jeziora Wileńszczyźnie. Odbył też z dwoma kolegami – jednym z nich był zaprzyjaźniony z nim Stefan Jędrychowski, późniejszy komunistyczny dygnitarz – dłuższą wycieczkę do Francji. Opisał ją później w Rodzinnej Europie, m.in. kajakową wywrotkę na Renie i pierwsze spotkanie w Paryżu z dalekim krewnym, Oskarem Miłoszem.

Przede wszystkim jednak zajmował się twórczością literacką i publicystyczną. Debiutował w 1930 roku awangardowymi wierszami Kompozycja i Podróż, a w roku następnym stał się współzałożycielem grupy Żagary, która ze względu na niego miała się doczekać w przyszłości wielu literaturoznawczych opracowań. W 1934 roku otrzymał nagrodę im. Filomatów, przyznaną przez wileński oddział Związku Zawodowego Literatów Polskich.

Pierwszy tom wierszy Miłosza, Poemat o czasie zastygłym (1933) miał bardzo radykalną wymowę społeczną, podobnie jak jego publicystyka z tego okresu. Późniejsze przemiany w postawie i poetyce pisarza nastąpiły w wyniku rozstania się z tymi bliskimi mu dotąd kolegami, którzy związali się z komunistycznym podziemiem, oraz pobytu na stypendium w Paryżu (1934–1935) i wpływu, jaki wywarł tam na niego Oskar Miłosz, francuskojęzyczny poeta, symbolista o inklinacjach mistycznych. W Paryżu chodził na lekcje francuskiego i otrzymał państwowy dyplom uprawniający do nauczania tego języka. Odwiedzał regularnie Luwr, mając za przewodnika wybitnego malarza, neoimpresjonistę Józefa Pankiewicza. Obserwował też, zachowując ironiczną rezerwę, obrady Kongresu w Obronie Kultury, zorganizowanego przez tzw. Front Ludowy.

Od grudnia 1935 roku zaczął pracować jako referent literacki w Polskim Radiu w Wilnie, skąd usunięty został pod koniec następnego roku, po nagonce przeprowadzonej przez prasę narodowo-klerykalną. Zarzuty dotyczyły sprzyjania w programach radiowych mniejszościom narodowym na Wileńszczyźnie, to jest Litwinom, Białorusinom i Żydom. Na wiosnę 1937 roku znalazł jednak schronienie w mniej restrykcyjnej Centrali Polskiego Radia w Warszawie, w Biurze Planowania Programów. Tam poznał swą późniejszą żonę, Janinę z Dłuskich Cękalską.

W 1936 roku ukazał się zbiór wierszy Miłosza Trzy zimy. Tomik spotkał się z niezwykle pochlebnym przyjęciem, a ich autora okrzyknięto najwybitniejszym przedstawicielem swego pokolenia. Mniej przychylnie oceniano jego publicystykę literacką. List do obrońców kultury (1936) – wyrażający przeczucie wprowadzonego kilkanaście lat później socrealizmu – został zaatakowany przez komunizującą lewicę. Z kolei artykuł Kłamstwo dzisiejszej „poezji” (1938) oburzył swym pełnym wyższości tonem pisarzy tak z lewej, jak i z prawej strony sceny literackiej[7].

Mimo tych sporów, Miłosz pozostawał wówczas w bliskich związkach ze środowiskiem warszawskich literatów, zwłaszcza z Józefem Czechowiczem i kręgiem jego młodych adeptów, utrzymywał też kontakty z grupą Kwadryga oraz z Jarosławem Iwaszkiewiczem, z którym zaprzyjaźnił się parę lat wcześniej, prowadząc z nim bardzo intymną korespondencję. Zaczął go pociągać katolicyzm w wersji reprezentowanej przez intelektualistów z Lasek i czasopisma „Verbum” oraz przez cieszącego się wówczas u nas dużym zainteresowaniem filozofa, tomistę Jacques’a Maritaina.

2. WOJNA I ZARAZ PO WOJNIE (1939–1950)

Na początku wojny Miłosz z ekipą warszawskich radiowców został ewakuowany do Rumunii. Po paru miesiącach pobytu w Bukareszcie, dzięki pomocy litewskich przyjaciół ruszył przez Związek Sowiecki do Wilna, które znalazło się wówczas na krótko pod rządami niepodległej Litwy. Chciał sprowadzić Janinę, by razem przedostać się następnie przez Szwecję na Zachód, ale się nie udało. Opublikował w polskiej prasie wileńskiej kilka ważnych artykułów, będących obrachunkiem z ostatnimi latami naszej niepodległości, a po zajęciu Litwy przez Związek Sowiecki przedostał się z narażeniem życia do Warszawy.

W Warszawie na czarnym rynku handlował papierosami i złotem. Pracę legalną miał jako woźny w zamkniętej dla publiczności Bibliotece Uniwersyteckiej. Zaczęło mu się lepiej powodzić, gdy został agentem literackim swego dawnego kolegi, Władysława Ryńcy. Był on właścicielem dobrze prosperującej, mimo wojny, firmy transportowej, a pieniądze lokował m.in. w kupno zamawianych u pisarzy rękopisów. Prowadził też działalność konspiracyjną i wciągnął poetę do socjalistycznej organizacji Wolność. Młodszy brat Czesława, Andrzej, mocno zaangażował się w ratowanie Żydów. Obaj bracia mieli w przyszłości otrzymać medal „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”.

Przez całą okupację Miłosz brał udział w konspiracyjnym życiu literackim. Wydał na powielaczu zbiorek swoich poezji, opracował antologię bieżących wierszy wojennych (Pieśń niepodległa, 1942), przełożył rozprawkę Maritaina na temat upadku Francji, pisywał do prasy podziemnej i uczestniczył w tajnych wieczorach literackich, m.in. wchodząc w spór z zafascynowanymi jego poezją, ale polemicznie nastawionymi wobec jego demokratycznych poglądów młodymi pisarzami z nacjonalistycznej grupy Sztuka i Naród. Bliskim partnerem intelektualnym poety stał się Jerzy Andrzejewski, z którym wymieniał listy-eseje (opublikowane pół wieku później[8]), ale decydujące dla przeobrażeń, jakie zaszły w jego poglądach w 1943 roku, były częste spotkania z filozofem, heglistą Tadeuszem Krońskim, „Tygrysem” z Rodzinnej Europy. To wówczas powstają Głosy biednych ludzi, Świat i kilka innych utworów zapowiadających nową fazę w twórczości Miłosza. Jeśli w dotychczasowej jego postawie najsilniej wyrażała się tradycja myśli i sztuki romantycznej, to odtąd, przez kilkanaście lat, będzie szukał inspiracji w myśli i sztuce oświecenia. Zacznie też lepiej poznawać literaturę angielską. Przekłada Ziemię jałową T. S. Eliota.

Po powstaniu warszawskim, które Czesława i Janinę zastało na obrzeżach miasta, oboje trafili do obozu w Pruszkowie, skąd udało im się wydostać. Ostatnie tygodnie okupacji i przejście frontu przeżyli w Goszycach niedaleko od Krakowa, w majątku Zofii Kernowej (teściowej Jerzego Turowicza, przyszłego redaktora „Tygodnika Powszechnego”). Epizod goszycki stał się głośny dzięki opowiadaniu z kluczem Jana Józefa Szczepańskiego, Koniec legendy[9]. Autor próbował nakreślić typowe dla inteligencji postawy wobec nowego porządku komunistycznego, a cyniczne wypowiedzi jednej z postaci, „wielkiego poety, sprawującego tu obecnie rząd dusz”, Wielgosza, można było odczytać jako zapowiedź późniejszej kolaboracji Miłosza z reżymem.

Istotnie, Miłosz włączył się wkrótce energicznie do życia literackiego. Publikował wiersze, artykuły, felietony, napisał (razem z Jerzym Andrzejewskim) scenariusz filmowy. Ogólny ton jego publicystyki z tego okresu to zachęta do pracy organicznej, zwłaszcza w dziedzinie kultury (przedstawiał różne konkretne propozycje), obrona pewnej autonomii sztuki przed próbami jej zbyt jednoznacznego upolitycznienia, ale także uszczypliwości pod adresem emigracji „londyńskiej”, zaciekle atakowanej przez ówczesną propagandę.

Pod koniec listopada lub na początku grudnia 1945 roku (zachowane źródła podają sprzeczne daty) umarła w Drewnicy, na Żuławach, niedaleko Gdańska, matka Miłosza. Opiekowała się samotną i chorą Niemką, od której zaraziła się tyfusem. Poeta jeszcze przed wyjazdem z kraju napisał kilka śmiałych felietonów przeciwko polityce władz wobec mieszkańców dawnych Prus Wschodnich[10].

W listopadzie 1945 roku Miłosz wraz z Janiną wypłynął statkiem do Stanów, zatrzymując się na krótki pobyt w Londynie, aby w lutym 1946 objąć w Nowym Jorku stanowisko attaché kulturalnego. W listopadzie tego roku przeniósł się do ambasady w Waszyngtonie, najprzód jako attaché, później jako II sekretarz.

Tymczasem w grudniu 1945 ukazało się w kraju (bez ingerencji cenzury) Ocalenie – obszerny zbiór dawnych i nowych wierszy Miłosza. Tom ten utrwalił w opinii krytyków i miłośników literatury jego wyjątkową pozycję w naszej poezji. W ślad za Ocaleniem zaczęły ukazywać się w prasie jego nowe wiersze i przekłady, a także szkice programowe, polemiki i reportaże ze Stanów. Stanowiły one projekt nowej estetyki oraz jedyną przez dłuższy czas pożywkę dla czytelników spragnionych rzeczowej informacji o Ameryce.

Z kolei w Stanach Miłosz starał się propagować dorobek polskiej kultury, organizując wystawy, koncerty, wymianę stypendystów oraz uczestnicząc w konferencjach i jeżdżąc z odczytami. Pomógł ufundować dla prof. Manfreda Kridla katedrę literatury i kultury polskiej na Columbia University, przygotował rocznicową księgę poświęconą Adamowi Mickiewiczowi. Co do Polonii amerykańskiej, to odnosiła się ona wrogo do wszystkich jego starań, bez oddzielania tego, co można było oceniać jako propagowanie komunistycznego ustroju, od tego, co służyło interesom kraju – jak uznanie naszych granic zachodnich, utrzymywanie łączności gospodarczej i kulturalnej Polski z Zachodem itd. Natomiast dobre stosunki Miłosz nawiązał z nieufnie do nas nastawionymi środowiskami żydowskimi oraz z pisarzami amerykańskimi. Poznał też Alberta Einsteina i zwierzał mu się ze swych dylematów moralnych: zrywać czy nie zrywać z rządem warszawskim. Einstein odradzał mu wybór emigracji.

Z punktu widzenia czytelnika w kraju największym sukcesem Miłosza w tym okresie była publikacja Traktatu moralnego („Twórczość”, kwiecień 1948), niezwykle sugestywnego literacko głosu sprzeciwu wobec tego wszystkiego, co działo się wówczas u nas i co miało jeszcze nastąpić. Nieliczne późniejsze utwory i artykuły – sprzed zerwania Miłosza z rządem warszawskim – to już tylko stopniowe podporządkowywanie się pisarza ówczesnym nakazom polityczno-estetycznym. Dosyć wstydliwym epizodem był też jego udział w werbowaniu amerykańskich uczestników Światowego Kongresu Intelektualistów w Obronie Pokoju. Kongres ten odbył się latem 1948 roku we Wrocławiu i zakończył wielką klapą, bo wbrew oczekiwaniom polskich komunistów, że stworzy on iluzję wspólnych dążeń do globalnego pokoju, delegacja sowiecka zaatakowała w bezprecedensowy sposób najwybitniejszych zachodnich myślicieli i artystów.

W roku 1949 Miłosz przyjechał na wakacje do Polski, odwiedził kilka miast, był na Mazurach, i mógł się naocznie przekonać o postępującej stalinizacji kraju. Pod koniec 1950 roku został przeniesiony ze Stanów do Francji, na stanowisko I sekretarza ambasady. W grudniu tegoż roku wezwano go do Warszawy i tu dowiedział się oficjalnie, że ma pozostać na czas nieokreślony. Dzięki ministrowi Zygmuntowi Modzelewskiemu udało mu się jednak wrócić do Paryża. Tam 1 lutego 1950 roku nie stawił się w ambasadzie. Znalazł schronienie w siedzibie „Kultury” i poprosił władze francuskie o azyl polityczny. Publicznie wystąpił 15 maja na konferencji zorganizowanej pod patronatem finansowanego przez Amerykanów Kongresu Wolności Kultury, ogłaszając powody swego zerwania z rządem warszawskim.

W życiu rodzinnym Miłosza najważniejsze wydarzenia tego okresu to narodziny pierwszego syna, Antoniego Oskara Jana (29 III 1947), oraz długa rozłąka z Janiną, która spodziewając się następnego dziecka musiała pozostać w Stanach, podczas gdy jemu odmawiano wizy amerykańskiej. Drugi syn poety, John Peter, urodził się 22 stycznia 1951 roku. Połączenie rodziny nastąpiło dopiero w czerwcu 1953 roku, kiedy sytuacja finansowa Miłosza pozwoliła mu sprowadzić bliskich do Francji.

Poezje wybrane

Jeszcze wiersz o ojczyźnie[*]

Nad brzegami niebieskiego Niemna

I Niewiaży[w. 2] o wodzie czarnej

Zasiewają jasnowłosi chłopi

Ciężkie pszenicy ziarna.

5

Koszą łąki, których zieleń jest

Największą radością świata

I wierzą, że dobry Bóg

Jak jastrząb w niebiosach lata.

Chłopcy w skwarne południa tętniącym tabunem

10

Konie jadą pławić na rozlewach

I radosne zawodzą śpiewy

W grzywy gniadych biją jak we struny.

A w niedzielne wieczory muzykę

Słychać w wielkiej nadrzecznej dolinie

15

To wychodzą dziewczęta i chłopcy

Tańczyć na gegużynė[w. 16].

Ziemi tej urodziwej

Nie każdy godny

Z jej dolin spływa

20

Zapach łagodny.

Ci, których serce nie ma prostoty

Nie wnijdą do niej

Konno za szybkim szaraka lotem

Już nie pogonią.

25

Rzeką o świcie leciutkim czółnem

Nie będą sunąć

Już nie usłyszą, jak dzwoni północ

Na nieba strunach.

Nad brzegami niebieskiego Niemna

30

I Niewiaży o wodzie czarnej

Zasiewają jasnowłosi chłopi

Ciężkie pszenicy ziarna.

1931

Opowieść[*]

Pośrodku zmilitaryzowanego kraju, w mieście, którego ulicami

przeciągały krzyki nacjonalistycznych pochodów, młody człowiek

przeprowadzał badania nad istotą kształtu, jego powstaniem i trwaniem.

Chciał użyć w tym celu wszystkich pięciu zmysłów,

5

ale władza ich trwała tylko we śnie. Kończyła się ze świtaniem.

Rakiety wybuchały z trzaskiem na tle nieba.

Mur spiętrzony blokami różowo tętnił w dnie imienin prezydenta.

Lata odmierzane różnymi gatunkami kobiet przemijały. Czasem na ulicy

pod nogi upadała przeszłość, skacząca jak ryba rozcięta.

10

Aby w jednym mistycznym olśnieniu poznać serie obrazów, które ciało żywe

plus metal puszczony w ruch stwarza,

trzeba przymrużać oczy,

patrzeć na rzeczy z ich zewnętrznej strony.

Elementem może stać się również twarz wesołego murarza,

15

bezpieczniejszy jednak jest inny, mniej z życiem ludzi złączony.

Niebo pękało o świcie, ukazując bezwstydnie mięso słońca.

Ziemia, poryta tunelami, wstrząsana dreszczem pierwszych pociągów, syczała.

Modlitwa, opar nieznany, coraz częściej dymiła

z zakątków laboratorium, ukrytego w symetrii ciała.

20

Pewnego dnia godła państwa porwał wiatr na strzępy.

Nazajutrz rano proletariat śpiewał na placach, czasem gdzieś błyskał

pojedyńczy strzał.

Badacz kształtów na wąskich schodach swego domu

leżał z zaskrzepłą szyją. Rudy kogut, złota masa wygięta w półksiężyc,

25

nad jego głową chrypiąc, trzepotał i piał.

[1931]

Kołysanka[*]

Józefowi Czechowiczowi

Nad filarami, z których smoła ścieka,

w prowincji tej, gdzie salwa co dzień błyska,

pod śpiew saperów o losie człowieka

kołysze płacz dziecinny kołyska.

5

Kołysze, lula nowego bohatera

w zapachu ognia i spalonych zbóż.

Pluszczą pontony, tryska ptak zbudzony.

Roz-kwi-ta-ły pęki białych róż[w. 8].

Nie śpiewajcie, chłopcy, pieśni tej –

10

porucznik mówi – bo zanadto smutna

i tak już w wodzie mokniemy po pas.

Nie bójcie się, tam w górze nie szrapnele –

po prostu leci ogień sennych gwiazd.

Mój mały – szepczą dziecku w wiosce siwej

15

od mgły armatniej – mały, bajkę chcesz?

Więc była... rzeka nazwana Stochodem[w. 16].

W rzece mieszkała taka ryba, leszcz.

A leszcz był płaski jak miesiąc wieczorem,

i pływał sobie, wodne kwiaty jadł,

20

aż przyszedł ktoś nad wodę i zakrzyczał:

wróć, u-ca-łuj jak za dawnych lat[w. 21].

Zdziwił się leszcz, kto go wołać może.

Ale dość bajki, śpijże już, mój mały.

Jest inna bajka. Był raz sobie kraj,

25

a w kraju żyta szerokie szumiały,

szumiały żyta, szumiały i szły

krajem pociągi pełne bochnów chleba,

nad pociągami srebrny grał skowronek...

Dalej nie umiem.

Wilno, 1933/34

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

WSTĘP

[1] Cz. Miłosz, Rok myśliwego, Kraków 2001, s. 165.

[2] Cz. Miłosz, Abecadło, Kraków 2001, s. 70.

[3] A. Franaszek, Miłosz. Biografia, Kraków 2011.

[4] O genealogii Miłosza zob.: www.sejm-wielki.pl/b/sw.10762

[5] Cz. Miłosz, Szczęście, w: idem, O podróżach w czasie, wybór, oprac. i wstęp J. Gromek, Kraków 2010, s. 325.

[6] Cz. Miłosz, Rok myśliwego, op. cit., s. 94.

[7] Przedruk obu artykułów w: Cz. Miłosz, Przygody młodego umysłu. Publicystyka i proza 1931–1939, zebrała i oprac. A. Stawiarska, Kraków 2003, s. 147–154; 233–241. Tutaj kilka głosów polemizujących z Miłoszem.

[8] Zob. Cz. Miłosz, Legendy nowoczesności. Eseje okupacyjne. Listy-eseje Jerzego Andrzejewskiego i Czesława Miłosza, Kraków 1996.

[9] Zob. J. J. Szczepański, Koniec legendy, w: idem, Opowiadania dawne i dawniejsze, Kraków 1973.

[10] Zob. Cz. Miłosz, Przez Kwidzyń, „Przekrój” 1945, nr 35; Na Żuławach, „Dziennik Polski”, 2 XII 1945; U źródeł Wisły. Na Żuławach II, „Dziennik Polski”, 16 XII 1945; Duchy na Żuławach, „Dziennik Polski”, 24–26 XII 1945.

POEZJE WYBRANE

[JESZCZE WIERSZ O OJCZYŹNIE]

Prwdr. „Żagary” 1931, nr 2.

[w. 2] Niewiaża (litew. Nevėžis) – rzeka na Litwie, prawy dopływ Niemna. Dwór dziadków Miłosza stał nieopodal tej rzeki. To tam spędził on najlepsze lata swego dzieciństwa.

[w. 16] gegużynė (litew.) – majówka.

[OPOWIEŚĆ] Prwdr. „Piony” 1931, nr 1.

[KOŁYSANKA]

Prwdr. „Droga” 1934, nr 7/8.

Dedykacja – Józef Czechowicz (1903–1939), jeden z czołowych poetów lat międzywojennych, przyjaciel i literacki sojusznik Miłosza, który później wielokrotnie o nim pisał (najpiękniej w Traktacie poetyckim, w. 369–377) i wydał wybór jego wierszy (Wiersze, Warszawa 1997).

[w. 8] i [w. 21] Roz-kwi-ta-ły pęki białych róż. / (...) wróć, u-ca-łuj jak za dawnych lat – piosenka legionowa z 1918 r., popularna w dwudziestoleciu.

[w. 16] Stochód – rzeka na Ukrainie, dopływ Prypeci; latem 1916 r. legioniści gen. Józefa Hallera stoczyli nad nią bitwę z wojskami rosyjskimi.