© Copyright by Wydawnictwo Poligraf, 2014

© Copyright by Jacek Pankiewicz, 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żaden fragment nie może być publikowany ani reprodukowany bez pisemnej zgody autora lub wydawcy.

Projekt okładki: Bimali Horska, Wojciech Ławski

Redakcja i korekta: Jacek Pankiewicz

Opracowanie typograficzne, skład: Wojciech Ławski

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad

Książka wydana
w Systemie Wydawniczym Fortunet™

www.fortunet.eu

ISBN. 978-83-63506-70-4

Wydawnictwo Poligraf

ul. Młyńska 38

55-093 Brzezia Łąka

tel./fax (71) 344-56-35

www.WydawnictwoPoligraf.pl

SPIS TREŚCI

OD ADRESATA

JAK SIĘ ŚWIĘCI 1 MAJA

KAMIEŃ ODRĘBNY

DAREMNE PLANY

Bóg albo Diabeł

Nie Mann, lecz Kafka

Koń

„Kolega już się wypisał!”

Glazurowanie twarzy

Przed ścianą

Przepychanka do tyłu

Wdzięczność bez granic

Wejść w cudzą rolę!

Głodówka na Narutowicza

Wreszcie Koń

Odruchy

COŚ NAS JEDNAK ROZUMIAŁO!

Preludia

„Kolega taki zdolny!”

Zaproszenia i bariery

Potencjalność

Spotkanie z Ideałem

Z czym przegrywa moralność

Moralność a sztuka

Morderczy hedonizm

Widziałem Matkę!

Pani wierzy w miłość?

Grzesznicy bez winy

Przekraczanie sfer

Miejsca przechowują zamiary

Kwiaty dla konduktorki

WEZWANIE DO KREACJI

Iwan Bunin

Tchórzostwo ma naprzeciw siebie większość

Kochać podług Kanta

Istnienie momentalne

„Piekiełko”

Proces o siebie

Powołanie

Te wiejskie epistoły

Wysokie układające się strony

Ot, fikcja!

Wiecznie te zmiany!

Poziom szarości

Paliwo

DWA WIELKIE, NAJWIĘKSZE CHŁOPAKI!

Żeńcy, czyli mus

Ten szczęśliwy Zapiecek

Zdobywanie ma smak

Przeciw Dostojewskiemu

Poniżenie człowieka

Wciąż odruchy?

Być jak oni!

TANIEC PO ŚCIANIE

A tu klaustrofobia!

KTOŚ JAK BRAT

Dobroć

Apokryf rodzącej się Księgi

Realnie godzina jedenasta

Drzewo ma swoją ciągłość

ŚCIANY, ŚCIANY!

To kobiety go wybrały!

Będą przeciw wam wszyscy

Michel de Górka

A Ludwik van B.?

Tabula rasa – osiągnięcie!

Wilhelm, czyli Wilk

Rewizjoniści najbliżsi – z antyku!

Przypadek czy zmyślenie?

Sędzia pomocniczy chromy

Pan Michał inny

Nareszcie początek?

MIĘDZY AGONIĄ A JASNYM ZAMIAREM

ANDANTE GRAZIOSO ALE Z PETARDĄ!

TEGOŻ AUTORA

OD ADRESATA

Moje „Listy do siebie”, taki miał być pierwotnie tytuł, siebie późniejszego, mądrzejszego w zamiarze, zacząłem pisać dość wcześnie.

A dlaczego, spytacie, listy? i dlaczego aż pisać? nie było innej formy ekspresji, bezpośredniej?

Odpowiedź przynosi ten tom.

Słowo o sytuacji wyjściowej. Gdy w 1957 jako 22-letni chłopak kończyłem studia w Warszawie, byłem w znacznie gorszej sytuacji niż przez ostatnie lata gimnazjum w Białymstoku. Tam miałem wszystko prawie, co trzeba: od 16. roku życia zatrudniałem się już w prasie, potem w Radiu, prócz materiałów dziennikarskich publikowałem wiersze, jedno z moich słuchowisk zyskało wyróżnienie na konkursie ogólnopolskim.

Teraz, po 5 latach studiów, przeżywałem degradację zawodową i emocjonalną. Akurat zniesiono tzw. nakazy pracy, stałem się bezrobotnym z magisterium w kieszeni, nie miałem gdzie mieszkać, waletowałem trochę w akademiku na Kickiego, musiałem szukać jakiegokolwiek zajęcia. Po Październiku w kraju niby to wiele się działo, natłok wrażeń czasem aż dusił, a co się nie zmieniało? to że nie miałem własnego kąta ni środków do życia. I gdzie tu myśleć o pisaniu? jak zdobyć poczucie względnej choćby równowagi?

Sam przed sobą nie przyznawałem się nawet, jak jest źle; wydawało mi się, że wbrew naporom sytuacji potrafię stworzyć sobie choćby trochę sprzyjający klimat. Niegdyś z pobłażaniem spoglądałem na kolegów, którzy w SPU (Studencki Punkt Usługowy) wyczekiwali zleceń na przeprowadzki na przykład, były nieźle płatne. Teraz zacząłem łapać prosto z ulicy, co się dało. Tylko do wyładowywania wagonów na dworcu nie poszedłem, ale pamiętam inne wdzięczne zajęcia, jak ładowanie beczek z winem na Okęciu, przejażdżki z nimi, jako część bagażu, w skrzyni ciężarówki, przez całe miasto w upale, czając się, by ktoś znajomy cię nie przyuważył. A na Krakowskim Przedmieściu, u celu wreszcie, towar wyładowywaliśmy i częstowano nas w nagrodę Mistellą, słodką że aż usta skleja. Innym razem, przez trzy dni, wygrużaliśmy węgiel z piwnic IWP na Długiej, w duchocie sierpnia, no, uwieńczone potem całkiem już pańską libacją w mieszkaniu moich gospodarzy, którzy byli uprzejmi akurat wynieść się na urlop.

Tak w ciągu dwóch lat przeleciało się sporo zawodów, w tym i tzw. kwalifikowanych, jak magazynier, kaowiec na wczasach, kelner, a to już po zaliczeniu specjalnego kursu dla absolwentów Uniwersytetu, choć w moim wypadku praca ta trwała tylko 1 dzień, godzinę właściwie, gdyż dyrektor restauracji Stolica (na VI piętrze CDT, tam dziś jest Smyk) przyuważył mnie i zarzucił błąd główny:

– a pan to się nie nadaje do tego zawodu!

– ja? ależ dlaczego? jeżeli coś, to ja się poprawię!

– pan? nigdy!

– niechże mi pan chociaż powie, za co to zwolnienie?

– a bo pan, proszę pana... pan patrzy klientowi prosto w oczy!

i mój dyplom na kelnera mógł sobie poleżeć na dnie szarej walizki, która się nie domykała, obok magisterium; mógłbyś to przyszpilić i na ścianie, chłopie, gdybyś taką miał.

U progu omawianego okresu, w 1957 podczas obchodu 1-maja zamanifestowałem własne stanowisko na temat bezrobocia właśnie! Był to pierwszy rok panowania Gomułki, a studenci, choćby i skończeni, lubią sprawdzać granice wolności za nowej władzy. Zapis z manifestacji 1-majowej jest dzienniku. I jak przystoi byłemu buntownikowi – zostałem znów instruktorem od tego, co wczasowicz ma robić na wczasach; tym razem nazywało się to kierownik statku, a statek nazywał się «Świerczewski» i pływał z Warszawy do Gdańska w cotygodniowym turnusie; nie powiem, nawet spodobało mi się, miałem po raz pierwszy w życiu władzę, i to aż nad 80 wczasowiczami, porobiłem sobie znajomości, ale... uciekłem stamtąd, jak tylko mignęła mi przed nosem okazja na pracę stałą, i to w redakcji, nie byle gdzie, bo w «Trybunie Ludu»; liczyłem na powrót do dziennikarstwa, ale dano mi tam jedynie funkcje urzędniczą, tzw. inspektora nakładu. Jednak stwarzało to możliwość wędrówek po kraju, po lądzie tym razem, i sam mogłem wybierać, gdzie jechać – byle tylko był tam choćby jeden kiosk Ruchu! a były wszędzie.

Akurat nastała mroźna zima, lecz młodzieniec chłodu się nie lęka, bo czasem i w hotelu może zanocować, w kościach miało się i ten hart z akademika na Kickiego, gdzie przez pierwszy rok ogrzewało się ściany plecami; no i z ZMP w ogóle, skąd za pierwszym razem wyrzucono mnie za pochodzenie, za drugim (tak!) już tylko za źle zinterpretowane przez koleżankę postępów moich w akcji żniwnej w czasie wakacji.

Przyjeżdżałem, zwiedzałem mieścinę, zwykle pod koniec dnia podchodziłem do byle kiosku i pytałem:

– a «Trybuna Ludu» jest?

– a ile sztuk pan chce?

Na tym wizytacja się kończyła, mogłem w sprawozdaniu napisać, że dystrybucja pisma przebiega prawidłowo. Kiedy zaś – co nie daj Bóg dla kioskarza – okazywało się, że sprzedał już wszystkie posiadane egzemplarze, mogłem tylko ulitować się nad jego losem nic nie pisząc. Obowiązywała bowiem żelazna zasada, że «Trybuna Ludu» musi być w każdym kiosku zawsze!

Ta posada dawała mi coraz więcej okazji i do sprawdzania zgodności nabytej teorii z praktyką, bo znużony wędrownik już na tyle nabył ważności siebie, że przemyśliwał o kolejnej branży do odwiedzenia. Nawet nie musi być tak ważna, ale niech choćby trochę bliżej życia i ziemi będzie!

Tu należy wspomnieć, że i byłem ja kiedyś artystą! Rzeczywiście, w 1955 zdobyłem zajęcie bardzo pociągające, zwłaszcza dla młodych – w teatrze! Tam wszak na gorąco ustala się i sposoby zachowania, i wzorce współżycia między ludźmi!

W Teatrze Polskim w Warszawie, pierwszym wówczas teatrze w kraju, zagrałem w «Lorenzacciu» Musseta rolę Drugiego Studenta. Zostałem wybrany z tłumu przez samego reżysera, pana Edmunda Wiercińskiego, po tym jak jego asystent, notabene synek Przewodniczącego Rady Państwa, kategorycznie mnie odrzucił, bo on był konus, a ja, no, dość duży! i może tam jeszcze chodziło mu o o różnice w rozumie! Tak więc w bufecie wystawiłem swą inteligentną twarz przed oko Pana Reżysera, który był na tyle wybitny, i tyle bystry, że mnie zauważył! był to przecież sam Mistrz, pan Edmund Wierciński. I on mnie przyjął.

Tak znalazłem się środowisku ludzi życiowo doświadczonych, bo każdy ze statystów o niejedną wielką szansę w życiu już się otarł, możliwość zrobienia kariery miał, (choć jej nie zrobił), aktorskiej czy śpiewaczej!

Miałem się teraz i ja pokazać, niech się sprawdzę, niech mnie zauważą! bo jeszcze się wszystko spełnić może, choćby i tym razem.

A znalazłem się obok ludzi takich jak ja, więc pewnie miałem szansę, jak oni! a ja zagrałem już wcześniej w filmie – w «Zezowatym szczęściu» Munka wystąpiłem we własnej roli niemalże, bo jako student, tym razem prawdziwy, przedwojenny, który śmiał wykrzyczeć coś niebywałego, obrażając akurat panujący system, i to do wtóru prawdziwej orkiestry, grającej «My pierwsza brygada», więc i ja nie mogłem być gorszy, i przechodząc przez bramę Uniwersytetu, w pierwszej czwórce, wywrzeszczałem

– Wodzu prowadź na Kijów!

tak dzielny z natury byłem, ja, zwycięski buntownik!

A głos to miałem już świetnie wyćwiczony na Kursie Żywego Słowa, u pani Kazimiery Rychterówny, i ona mi robiła wielkie nadzieje!

A teraz tu, w teatrze?

– Pogotowie? pogotowie? Halo, tu mówi aktor Jan D., przyjeżdżajcie natychmiast!

dzwonił na skutek mojej działalności scenicznej pewien pan, bo akurat «dwa cięcia halabardą w brzuch» dostał ode mnie;

a jak to się stało opowiem: otóż w «Lorenzacciu», w wielkiej scenie buntu studentów, może trochę i za ostro zadziałałem; ale to wszystko z tęsknoty za prawdziwym życiem! Bo i rzeczywiście tak zdarzyło się, że przypadł mi zaszczyt wielki uratowania przedstawienia! Jako że aktor grający Pierwszego Studenta, mający wyjść przede mną na scenę, padł za kulisą, bo był wtedy upał i duszno, a on trochę się upił, zresztą i ja też, ale gdzie świadomość?! ja jako człowiek odpowiedzialny, nie taki tam jakiś synek Przewodniczącego, nie przymierzając... więc choć byłem też po zażyciu, zorientowałem się natychmiast, że na scenie jest «wata», czyli niepożądana cisza – i wskoczyłem tam, zrobiłem przez wszystkich spodziewaną rewolucję, choć to było jeszcze w XVI wieku, ale we Florencji, daleko stąd, więc i więcej można! to wynikło wszystko z tego mojego poczucia obowiązku! i

– Obywatele Florencji, krzyknąłem, gwałcą wasze prawa, zniewalają lud!

i jeszcze parę innych kwestii takich, wywołałem w końcu bójkę, nareszcie prawdziwą! nie taką, jakiej tam nas na diamacie uczono (diamat, materializm dialektyczny, główny przedmiot z socideologii), i pan Reżyser Wierciński mógłby być ze mnie dumny, gdyby jeszcze żył, bo akurat po dwóch przedstawieniach umarł. Ja tylko wykorzystałem swoją pamięć i wyobraźnię, bo kiedy już wkroczyłeś, bracie, na scenę, to władaj wszystkim! i bądź na niej obecny w każdej chwili, i w przestrzeni całej! takie jest prawdziwe aktorstwo!

a na dokładkę i wyrwałem strażnikowi halabardę, delikatnie zdzieliłem nią Pierwszego Oficera, i pokazałem, jak słaba jest cała ta obecna władza!

a tam w Pogotowiu potem to temu Oficerowi nawet i nie uwierzyli, jakiś czubek, zbzikował chyba! pomyśleli, przecież na scenie to tylko tak się gra, dla lipy!

no i koledzy z niego w teatrze też kpili:

– Widzieliśmy tę akcję, krwi nie ma! tylko telefon nam kolega blokuje!

...a mnie w głowie aż huczy, i na widowni zawrzało, bo i część ludzi uwierzyła, «że to już teraz!» choć to tylko na scenie tak ważne rzeczy dzieją się, a temu co się widzi – trzeba ufać! jest przecież rok 1955, odwilż akurat, i ludzie się cieszyli, że na scenie znalazł się ktoś tak przekonujący, szczery!

Pogratulowali mi potem i liczni aktorzy, ustawieni w długim rzędzie za sceną, w tym i wielkie nazwiska były, bo tak na co dzień to oni i nie widzą statysty wcale, mijają jak powietrze, mają za nic człowieka! a teraz to ustawili się, i ci wielcy, w długim rządku, i Karol Adwentowicz, i Władysław Hańcza tam byli, tylko Czesław Wołłejko nie przyszedł, jak każdy Litwin zadzierał nosa! a ci:

– gratulujemy! ocaliłeś nam pan spektakl! mówili z przejęciem.

I pomyślałem też sobie, że logika sytuacji każe, by takiemu rewolucjoniście przynajmniej do 50 zł podnieść stawkę za wieczór, a było 25.

Poszedłem, zażądałem, ale nie podwoili.

A ja już nie mogłem tak wielkiej nadziei mieć, że jakiegoś pięknego wieczoru i ktoś inny jeszcze tam padnie za kulisą, może i sam Wołłejko albo Hańcza, a ja go zastąpię, wybiję się! i ze mnie też wielki aktor będzie. Ale to za długo czekać.

Więc zerwałem z aktorstwem, i z Teatrem w ogóle. Poszedłem sobie.

Lecz co przeżyłem, zapadło we mnie: zapamiętałem chociażby to, że mnie tam zauważono dwa razy, raz sam reżyser, a potem i widownia. Więc niech już to mam na koncie! Zdarzenia tego w dzienniku nie ma – bo i nie pomyślałem jeszcze wtedy by go prowadzić.

***

Dzienniki powstają jako szkic zamiaru, ot, choćby próbny zapis tematu, dokument chwili.

Pamiętam moment, kiedy po raz pierwszy wykonałem jakiś zapis. Spodziewanie było wielkie, a nie mogłem już dłużej zwlekać – i okazało się, że co miało być ważne, istotne o mnie – oprócz ogólnego stwierdzenia w rodzaju, że «jest cicho» albo «ściemniło się» – nie dało się utrwalić, więc ani śladu chwili, czy ważnego momentu.

To jaki ja mam pożytek mieć z tego?

A pisać o czymś, o sobie i innych, by pomóc komuś żyć? A podług zasad jakich?

przecież dopiero wtedy będę mógł stwierdzić, że coś dzieje się nieprzypadkiem, że staje się zgodnie z przewidywaniami!

tylko jeśli podam zasady!

po coś trzeba żyć – i to tym wyraźniej, ot co!

Zapiski miały być moją belką do uczepienia się, choć czasem jeszcze nieistniejącą; ale jeśli jakiś projekt jest, to wskazówka w nim niech będzie!

Ale jak, żyjąc w tak trudnym czasie, mogę zaczepić się o coś, i to jak złapać równowagę, zaistnieć wobec innych?

postępując po swojemu oczywiście, podług zasad mojego wyboru!

więc trzeba wpierw określić punkty stałe, by w postępowaniu swym ich się trzymać – określonych kryteriów!

Dziś czytając to widzę, że zarówno ja, jak i ci, do których próbowałem się zbliżyć, miotani byliśmy przypadkami jak piaski na wydmie.

A ja szukałem w życiu ideału! obserwując zwłaszcza dziewczyny, które tak licznie zacząłem wtedy poznawać – uważałem, że przecież każdej z nich daję szansę bycia tą najlepszą, bo to ją właśnie doceniłem!

Lecz każda okazywała się inną, niż się spodziewałem – i musiałem poznawać następne, nowe!

lecz i niezadowolony – niech zawsze dąży ku!

Aż wśród tych zabiegów, obserwacji udało mi się kiedyś, na początku lat 60., zaobserwować zjawisko, jak mi się wydało, dość powszechne;

co druga dziewczyna zaczynała niechybnie mówić o jakimś ukrytym braku w jej urodzie, a prawie każdy kolega za swój brak manier winił stosunki w domu;

wszystkie te braki wydawały im się obciążeniem tak ważnym, że już nieusuwalnym, na całe życie! każdy swe niepowodzenia usprawiedliwiał tą jedną «przyczyną główną»;

uczciwie patrząc, zauważyłem, że podobnie i mnie się nieraz wydawało!

więc skoro tak pobłażamy sobie wszyscy, tym łatwiej jest usprawiedliwić i inne, jeszcze gorsze rzeczy, jak podłość, w końcu nikt za nią nie opowiada! prawie wszystko ma swoją przyczynę nie we mnie, a poza mną! ja nic tu nie znaczę, wszystko jest w «przyczynie głównej»;

na swój użytek, nazwałem to zjawisko «kompleksem warunkowym»,

każdy uważa, że mógłby wiele w życiu zrobić, gdyby nie ta przyczyna; gdyby nie zależność – najpierw od ojca, teraz od szefa; od systemu wreszcie!

Zrozumiałem wtedy, że jeżeli mam wytrwać w jakimś zamiarze – muszę wiele po temu zdziałać! muszę być aktywny, i to stale!

również wtedy, gdy nic nie robię!

a może zwłaszcza wtedy; bo inaczej wpadam wówczas w kompleks, który sam sobie uwarunkowuję!

Ćwiczyć się zatem muszę w sprawnościach różnych – i w odwracaniu własnej uwagi od –

tego, na co rzeczywiście nie mam wpływu.

Zatem wciąż muszę badać granice swoich możliwości, i patrzeć, czy one nie przesuwają się przypadkiem, nie mogą ustąpić pod naporem nowych moich potrzeb –

więc i ta granica – może jest jak niemożność chwilowa?

a jeśli się z nią pogodzę – ona może się stać przyczyną mojej, nieodwracalnej już niewoli.

Zapisywanie tych kwestii – już ono samo – zaczęło być sposobem rozszerzania granic mi narzuconych, pomagało trwać, kiedy byłem w kompletnej izolacji.

To tak jakbym mógł pomówić z kimś mi podobnym! więc i musiałem argumenty zebrać, przygotować się do rozprawy.

Swojej charakterystyki, zapisu zachowań zacząłem używać, by dopasować się do charakterystyki pożądanej, przybliżyć do nowego celu. I tylko tak mogłem sprawdzić, w jakim znajduję się stanie – czy aby takim właśnie – jakiego sobie zażądałeś, Grzegorzu Dyndało?

Po upływie czasu, paru lub kilkunastu lat, okazywało się, że starych własnych tekstów już i odczytać nie mogę! nie potrafię!

tak zmieniał mi się, po wielekroć, i mój charakter, i charakter mojego pisma, ja nazmieniałem się aż nadto przez ten czas, pod presją okoliczności, które wpływają i na stan moich nerwów, ich rozchwianie – być może pod wpływem moich nowych zamiarów!

Więc byłem już jak akrobata na linie – z jednego końca nagle odczepionej – a potem i z drugiego! Musiałem jednak dojść do końca.

Po kolejnym dziesiątku lat dopiero, gdy dobijałem do pięćdziesięciu, teksty wcześniejsze i późniejsze, różnym charakterem zapisane, zacząłem umieć czytać. Ich treści uwyraźniały się, stawały znów zrozumiałe, wtedy zaczynałem je łączyć, godzić ze sobą;

i choć one wciąż różne, ale już je rozumiałem, dysponując teraz znacznie szerszą skalą dopuszczalnych znaczeń, i większą dozą tolerancji.

Lecz skoki krzywej nastrojów zdarzały się ciągle.

A i nie przewidziałem innej rzeczy. Moje «Notki», «Noty», «Spiski z medytacją», wreszcie «Listy do siebie», jak tytułowałem kolejne zeszyty – w zamiarze były przeznaczone dla tych, którzy mieli się w nich odnaleźć. Nie zakładałem, że pozostaną zapiskiem tylko dla mnie, «siebie późniejszego, mądrzejszego»!

Bo uważam wciąż, że dziennik pisze się dla świadków żywych, nie tych co tam skądś, jak z zaświatów, wychylają nosa;

«takich samych jak my», którzy żyją tu przecież, sami sobie, i w nas samych.

I we mnie też się spotyka dwóch teraz: późniejszy z byłym witają się, rozmawiają, moja przeszłość się przedłuża, zmienia w bezapelacyjnie już czas dokonany.

Ale to wciąż ja; i tylko ja! i czyżbym znów został sam, znów bez sojuszników?

rozpierzchli się? gdzież oni?

czy może ich w ogóle nie było?!

Odpowiedź, choć częściowo, niech nasunie tu pewien epizod, z pierwszej stałej mojej pracy etatowej – ze zrębem fabuły już, powtarzalnej odtąd w każdej prawie instytucji, w której się zatrudniałem.

Oto w 1960 zdobyłem etat «w filmie». Była to niewielka placówka dystrybucji filmów krótkometrażowych; dano mi tam do prowadzenia dział popularyzujący zagadnienia techniki; chociem filolog!

Na tym nowym podwórku postanowiłem więc skorzystać z okazji do poszerzenia wiedzy, osobowości także, o brakującą mi «techniczną połówkę». Do mojej roli należało m. in. przewodniczenie gronu fachowców kwalifikujących filmy zagraniczne do zakupu; tym zaproszonym inżynierom, profesorom musiałem więc stawiać mądre, ale także i głupie z ich punktu widzenia pytania, których z ich grona nikt by nie pozwolił sobie postawić! I ucieszyłem się, kiedy zaczęto mnie doceniać za te pytania, naiwne nieraz, ale ci fachowcy mogli się i dokształcić przy okazji mojego niedokształcenia; wreszcie żartobliwie zaczęto mnie komplementować tytułem «inżynier honoris causa». Bo mój «magister filologii» w tym gronie nic nie znaczył. Więc brnąłem po linie, dość starannie zaczepionej najpierw u drugiego końca. I zacząłem po niej stąpać wreszcie jak po twardym gruncie.

Aż kiedyś przybyła do mnie delegacja z Inspektoratu Ochrony Pracy CRZZ – prosić, bym zorganizował im ogólnopolski przegląd filmów dla techników, «pierwszy taki festiwal w naszym obozie»! A przecie już sam tow. Lenin doceniał popularyzatorskie walory filmu... nie wypada odmówić! I odpowiedziałem im – chętnie, czemu nie? związkowcy z CRZZ mi pomogli, też byli zadowoleni, bo dałem im tytuł do zasług, sam przewodniczący Loga-Sowiński nam dziękował, ja dostałem pochwalne pismo –

Aż tu niebawem i z Naczelnej Organizacji Technicznej przyszli fachowcy i mówią, że oni u siebie też chcieliby mieć coś takiego! i za tę usługę orgnizatorską oni mieli mi nie tylko podziękowanie do zaproponowania, lecz i prawdziwe honorarium! Oho, pomyślałem, może wreszcie i przestanę być bezdomny! zapiszę się do spółdzielni mieszkaniowej!

Dowiedziawszy się o tak wysokiej stawce za to, 10 tysięcy zł, dyrekcja moja odpowiedziała:

– Oczywiście że tak, pozwolimy wam kolego zorganizować festiwal pod warunkiem, że w miejsce waszej funkcji komisarza konkursu powołamy komitet!

(a wtedy honorarium dostanę nie ja, lecz paru w firmie ważniejszych ode mnie, którzy nawet i taśmy filmowej na oczy nie widzieli! w dodatku pozbawią mnie prawa do decydowania!) –

Odpowiedziałem, że kolektyw – owszem, to bardzo słuszne rozwiązanie, ale tak politycznie to praca ta jest zbyt odpowiedzialna dla mnie, ja na nią nie zasługuję!

– taak? a to bunt! to my was kolego na urlop nie puścimy, ot co!

– urlop już zaplanowany! a jak nie, to wystąpię o zwolnienie z pracy. Chcą mnie w telewizji...

I zaczął się proces. Nie w sądzie niestety, ale wewnętrzny.

– I z pracy was nie zwolnimy, i do partii, do której wysunięto waszą kandydaturę, nie przyjmiemy, a nawet odrzucimy. A takiego to i w telewizji nie zechcą!

Proces o być albo nie być kandydata, komisarza, no, nawet i człowieka!

Na dwa tygodnie przed zebraniem nikt, jeśli mógł to zobaczyć ktoś trzeci, nie odpowiadał na moje dzieńdobry. Poszedłem do dzielnicy, KD i poprosiłem, by na zebraniu tym, co to wiecie, będę ja przyjmowany na członka, żeby był z waszej strony obecny opiekun – dla zapewnienia bezstronności przebiegu zebrania!

wypowiedziałem to płynnie, bez zająknienia, bo wyuczyłem się, i niech wygląda na spełnienie zwykłej procedurki; lecz się nie doczekałem odpowiedzi, bo zadzwonił telefon, wyszedłem; że też mi się zachciało być tak aktywnym! a teraz w dodatku i naiwnym, by myśleć, że on to co usłyszał, zapamiętał i uwzględni!

W salce projekcyjnej, kiedy już zaczęło się owo wytęsknione zebranie, odczytano mi zarzuty; było ich równo 15. Samemu sobie zaimponowałem, dowiedziawszy się, że umiałem i «przywłaszczyć” kupę forsy; i nie dość mi jeszcze być przestępcą, to także i polityczne różne błędy popełniam!

Dokument ów odczytano, przegłosowano, przyjęto jednogłośnie.

– Czy ma ktoś coś do dodania?

Nikt i nic!

I ja, głupi, ciągle wpatrywałem się pilnie w drzwi, i na nic.

– ... a ja tutaj mam jedno – odezwał się głos z najciemniejszego kąta salki – pytanie nie do prezydium, lecz do towarzysza, przepraszam, obywatela P. Bo co to znaczy, jak powiedziano w dokumencie, że stale tak lekceważycie przełożonych, a i instytucję państwową kalacie, jako ten ptak, co wiadomo, bo i drukujecie sobie artykuły w gazecie, nawet bez zgody dyrekcji. A towarzyszko dyrektorko Sokorska, że do was teraz się zwrócę – powiedzcie, gdzież to te artykuły były drukowane?

– a w «Trybunie Ludu», ktoś pisnął;

– ...i co, chcecie powiedzieć, że tam w «Trybunie» to i nie wiedzą, co należy drukować? i że tak skalano waszą instytucję? To może i obywatel P. sprzedawał o was plotki do FBI, a wy tego nie wiecie, hę? bo jak mówicie, że obywatel przez cały dzień nic nie robi, tylko siedzi i czyta gazetę, tę «Trybunę» jak rozumiem – to towarzyszko dyrektorko, że się was jeszcze raz spytam, a czy «Trybuna Ludu» to jest «Przekrój», że można ją czytać przez cały dzień?!

– – mentorski głosik w kwadrans rozprawił się z piętnastoma punktami zarzutów. Mnie to też zamurowało, ale odważyłem się obejrzeć wreszcie. I zobaczyłem zniszczoną, mocno zniszczoną życiem twarz gościa, który przyszedł tu jak jakiś stróż z miotłą, w wytartym ubraniu, to i zlekceważono go widocznie, kiedy wchodził; i on, na oko rzeczywiście, mógłby być zamiataczem ulic, lecz zaszedł tu nie tylko by posiedzieć sobie w kinie, ogrzać się. To Człowiek-Mysz, a rozdmuchał w pył całe te ich «argumenty»!

Na zebraniu w Dzielnicy, gdzie wręczano legitymacje nowym, nie zastałem go. Pragnąłem choć podziękować, złożyć hołd! Lecz przyszli inni kandydaci, z różnych instytucji Mokotowa, strojni aż za bardzo! Wywoływano po nazwisku, «w pierwszym głosowaniu przyjęty jednogłośnie», stwierdzano, i sekretarz wkładał zasłużonemu legitymację w dłoń.

Wyczytano i mnie, «w pierwszym głosowaniu przyjęty... co tu? nie...?»

– ...odrzucony jednogłośnie! poderwałem się i poprawiłem dziarsko.

– ach, taak, to poczekajcie towa... obywatelu! i odłożył mój gotowy dowodzik, pewnie już nienależny. Miałem zamiar, tak wielką ochotę teraz, by jak wówczas z salki projekcyjnej – wybiec i wcisnąć głowę pod kran, pełny strumień na łeb chlusnąć i niech to wszyscy diabli!... Ale zaraz! przecież to ja zwyciężyłem – i to zwyciężyłem władzę!!

zbuntowany, ale opanowywałem się; byle tylko się nie zadławić!

Po złożeniu wyjaśnień, wyjechałem na urlop. W firmie nie byłem łaskaw pobyć ani dnia dłużej.

A poorana życiem twarz Człowieka-Myszy,

on, no, cóż, może i był ze mnie zadowolony?

Nie miałem szczęścia nigdy go więcej spotkać –

i nikogo takiego więcej.

***

Wniosków nie ma. Kiedyś na górkę się wdrapał, to nadajesz się do odstrzału, więc bądź gotów na wszystko, no i trwaj!

nie chowaj się poniżej, za cudzymi plecami!

Człowiek z ukształtowanym poglądem na świat i ludzi, człowiek z własnymi upodobaniami – popełnia owszem nieraz ten błąd – lub cnotę,

że jest swego całkiem pewien.

A ja gdy podchodzę do kogoś, wciąż pytam się, rozpytuję, w niepewność wpadam!

byle komuś dać szansę! byle nie ocenić nikogo za nisko!

od tej zasady, jak i od innych zamiłowań własnych nie odstępuję!

bo tak sobie sam przykazałem.

A efekt zwykle jest taki, że innych przeceniam.

Jednak gdy dawnego coś wspomnę – niech mnie tu żadna mgiełka tkliwości nie roztapia, bo jeśli ma lunąć – to lepiej niech to będzie już deszczowa chmura!

szukam ja owszem, na każdym kroku, i mało znajduję; na wydeptanym podwórku krążę, do ludzi tęsknię, a tu gości porządnych mało, szczerze mówiąc brak;

pragnąłem ich zawsze wokół siebie mieć, a nie ma!

następnego ranka znów jestem gotów do przymiarki, spragniony jak wszyscy diabli!

I do kogo tu listy pisać? do możnych tego świata? wydrwią! do pana Boga? do Prezydenta Stanów Zjednoczonych, czy innego prezydenta? a może do przewodniczącego Komitetu Mieszkańców? Osobistości wszystkie mają kłopoty i z własnym zaistnieniem, i to nie tylko przejściowe.

Nie jestem ja, choć bywam, naiwny. Swoich notek-listów do nikogo dotąd nie wysłałem; lecz napisałem ich trochę, ot co!

Nieodwołalnie następują coraz trudniejsze czasy, ludzie coraz sprawniej gubią innych, i siebie w tej powszechnej krzątaninie urządzania się;

a ja pisałem, to wszystko wiedząc, już prawie na pewno; a także i spodziewając się... że jednak taki ktoś może gdzieś być! i że do niego mógłbym trafić!

... do starszego, doświadczonego i więcej rozumiejącego niż ja wtedy?

Pisałem do osoby poniekąd sprawdzonej w uważnym stosunku do swojego i cudzego losu, a może i jakoś zatroskanej moim pobytem tu, na Ziemi.

Bo gdzieś podążałem tam do nich, wspinałem się!

a choćbym i się wlókł, dziś już człowiek słaby, krok po kroku – popatrzcie, jaki tam za mną został kawałek drogi!

i co zrobiłem? i czy rzeczywiście?!

– ...w butelkę się nabiłeś, kotku! bo nie zauważyli cię inni!

A wnioski z tego? co powiem Tamtemu?

do czegokolwiek czujesz się powołany – i nieważne w jakich tam okolicznościach działasz –

ważne, byś zachował się tak, jakbyś w ostatniej chwili chciał się zachować!

A czyż miałbym tu składać kronikę zdarzeń, wypadków sensacyjnych wyłącznie?!

w nieprzymuszonej Tamten działał sytuacji; jak wbrew pozorom każdy działa w nieprzymuszonej! lecz wynik? niewiadomy z góry –

bo czasem ot, człowieka uratujesz, a czasem tylko pogonisz pchłę.

I gdy to czytam, powiem jeszcze, że tylko dla stojących świat wydaje się taki nieprzychylny wciąż i bez sensu –

a dla idących inaczej!

Tamtemu i dziś zazdroszczę tej skromnej wiary w siebie, i rozmachu zamierzeń,

bo ludzi stojących obok, obojętnie patrzących jest tysiąc!

gdy ty zawsze byś chciał spróbować!

...i wtedy być jak kamień! także i ten ścierany w pył!

Ale bo tak, wtedy to była młodość, a za młodości to żyje się wiecznie! także i z ową nieprzepartą wiarą w zbiorową mądrość, której ludzkość przecież – jeszcze dorobi się!

Wtedy do głowy by mi nie przyszło, że też ludzkość rozwijać się będzie – na wzór zgrai owadów.

No i uparty byłem wtedy, musiałem zaistnieć!

I znalazłem sobie Kamień, Wolnostojący, też i Wolnoleżący, z nim w razie potrzeby mogłem się naradzić.

Warszawa, 1998, 2014

JAK SIĘ ŚWIĘCI 1 MAJA

Powiedziano nam w ZSP, że już w tym roku wolno, towarzysz Gomułka pozwolił, by każdy mógł sobie wybrać transparent, pod jakim chce iść na manifestacji; więc ponieważ nakazy pracy zostały dopiero co zniesione, a ja miałem absolutorium, jako człowiek rzetelny postanowiłem zmartwić się na zapas – i na zapleczu budynków Uniwersytetu wynalazłem spory kawał dykty, przyprawiłem go drzewcami z obu stron, wysmarowałem: NIE CHCEMY BYĆ BEZROBOTNYMI MAGISTRAMI!

Treść, mnie, i pewnemu koledze z krzepą, którego wybrałem do niesienia, wydała się niewinna, w dodatku taka nowa, że całkiem do rzeczy!

Ale z trudem pozwolono nam dołączyć do oficjalnej grupy Uniwersytetu, „byle gdzieś z tyłu!” powiedziano, widać dykta rzucała się w oczy, nie mogliśmy się zgubić w tłumie, a tłum tego roku nie był zbyt gęsty, bo obecność w pochodzie po raz pierwszy była nieobowiązkowa.

Z Krakowskiego Przedmieścia w Królewską weszliśmy gładko. Ale zainteresowanie wśród studentów rosło, niebawem większość z nich szła już pod naszym «sztandarem»; cieszyłem się, że może nie będę bezrobotny, nawet i sam nie muszę długo nieść, chętnych do zmiany było bez liku! Profesorostwo najpierw odcinało się od nas jakby, ale teraz szli przed, jakby to oni nas firmowali. Niebawem i inne, liczniejsze instytucje zaczęły nas wsysać, gdy dotarliśmy stacji benzynowej [tuż obok dziś stoi hotel Victoria], dołączył się i „aktyw z Żerania». Z początku się uśmiechali, aż się przemieszali z nami, co okazało się dywersją, gdy cenny transparent zaczęli nam wyrywać z rąk.

Inni studenci przybiegli na pomoc, bo nasi uniwersyteccy są za chudzi, by dać radę tym «zaprawionym ideowo» byczyskom. Których pogróżki, ale ciosy przede wszystkim, były lepiej wytrenowane! i transparent-dykta wyrwany nam został i połamany na drobne kawałki; te szczątki natychmiast butami zostały wykopane przez sprawną tyralierę cywili i mundurowych aż pod ruiny Teatru Narodowego. Drobne resztki zostały, a w ten sposób cały plac Zwycięstwa świadczył już o naszej porażce.

Wycisk największy dostał mój kolega Michał B., bo był silniejszy ode mnie, bardziej się stawiał, no i miał aparat fotograficzny! Na posterunku zapytano go na początek, czy by nie przystąpił do pracy u nich.

Ja, tylko przetrzepany na miejscu, zostałem ujęty za nadgarstki przez dwu dużych odpowiednich, którzy się zmieniali co jakiś czas, pochód przecież trwał długo;

przeprowadzony tak zostałem aż pod trybunę na Marszałkowskiej, tam jeszcze na stojąco powymachiwano moimi ramionami parę razy «Niech żyje, towarzysz Gomułka niech żyje!» i w końcu puszczono. Ciało miałem znów wolne, a duszę stłamszoną. Radio Londyn zaraz o 13.15 doniosło «o poturbowaniu studentów», na Kickiego o tym wiedzieli wszyscy przede mną.

1957