Strona tytułowa

Donata Dominik-Stawicka

Ewa Czarnota

Słownik motywów nie tylko literackich

Redakcja

Donata Dominik-Stawicka

Ewa Czarnota

Słownik motywów nie tylko literackich

Redakcja

Mateusz Chechiński

Natalia Budkowska

Copyright © Donata Dominik-Stawicka, Ewa Czarnota, Batorz 2012

ISBN: 978-83-63673-05-5

P.W. PORAJ Sp. z o.o.

Batorz Pierwszy 51D, 23-320 Batorz

tel./fax: (15) 874 50 34

contact@pwporaj.com

wydawnictwo.pwporaj.pl

Od Autorek

Proponujemy wam nowy Słownik motywów literackich, jest inny, niż te dostępne na rynku wydawniczym, przede wszystkim nie jest to bezwładny i przypadkowy spis motywów, lecz uporządkowana i przemyślana konstrukcja z omówieniem symboliki i znaczenia danego motywu, uwzględnieniem pełnionych przez nie funkcji, z przeglądem reprezentatywnych dla epok utworów, w których omawiane motywy występują. Nie ograniczamy się tylko do lektur szkolnych, które znać musicie i do podstawy programowej, proponujemy szeroki dobór tekstów. Naszego słownika nie odłożycie po maturze na półkę, jako nieprzydatnej w dalszych studiach pozycji, wręcz przeciwnie, jeżeli wybieracie kierunki humanistyczne, nie raz będzie wam służył pomocą! Przyszłych maturzystów zainteresuje aneks – pomysły na ciekawe ujęcie motywów ze szczególnym uwzględnieniem selekcji i doboru materiału z różnych tekstów kultury – teatru, filmu, malarstwa, filozofii czy publicystyki. Zwróćcie również uwagę na małą antologię, dobór tekstów literackich, do których możecie sięgnąć omawiając konkretny motyw oraz na bibliografię, która jest wskazówką, gdzie szukać dodatkowych materiałów, z czego korzystać przy omawianiu wybranego motywu. Słownik ilustrowany jest reprodukcjami malarstwa związanymi z omawianymi motywami.

Słownik nie jest ściągą i wyręczaniem was w twórczej pracy, lecz inspiracją i pomocą naukową służącą do stworzenia własnej, oryginalnej pracy. Właściwie odbiorcą słownika może być już uczeń klasy I szkoły ponadgimnazjalnej. Obecnie na lekcjach języka polskiego musicie przecież sprawnie poruszać się po wielu epokach i różnych tekstach kultury, mając świadomość powtarzalności motywu.

Życzymy Wam owocnej i przyjemnej pracy z naszym słownikiem.

Autorki

Donata Dominik –Stawicka i Ewa Czarnota

A

ADAM

(hebrajski – Adam – człowiek, pył, ziemia) – w historii biblijnej pierwszy człowiek ulepiony przez Boga z gliny, wygnany z Edenu za nieposłuszeństwo. W ikonografii jak i literaturze bardzo rzadko występuje sam, najczęściej towarzyszy mu żona Ewa. Wg legend nie mających już związku z kanonicznym tekstem Biblii, pierwszą żoną Adma była Lilith – kobiecy demon. Adam miał być ojcem licznych synów, a jego ród zapoczątkował ludzkość. Postać pierwszego człowieka występuje w wielu kulturach i mitach, biblijny Adam jest archetypem pierwszego człowieka. Według kabały Adam Kadmon (hebrajski - praczłowiek) to pierwsza emanacja Boga.

Starożytność

Biblia

Adam pojawia się w Księdze Rodzaju, w opowieści o stworzeniu pierwszych ludzi i utraceniu przez nich Raju. Jako nowy Adam, jego doskonałe wcielenie w NT przedstawiany jest Chrystus.

Mitologie

W mitach różnych kultur pojawiają się opowieści o pierwszym człowieku – odpowiedniku biblijnego Adama i jego żonie.

Mity skandynawskie

Pierwszych ludzi Aska (mężczyzna) i Emblę (kobieta) stworzyli bogowie: ODYN, Wili i We z kawałków drzew – Aska z jesionu, Emblę z olszyny – obdarzając je duszą, mądrością, mową, uczuciami. Duszę i postać nadał człowiekowi Odyn, rozum i ruch Wili a uczucia – We. Dla nich i ich przyszłego potomstwa Odyn stworzył Midgard – krainę ludzi.

Mity greckie

Tytan Prometeusz z gliny i łez ulepił ludzi stworzonych na podobieństwo bogów, byli jednak słabi i bezbronni, więc wykradł dla nich boski ogień z Olimpu. Gdy ludzkość wyginęła w czasie potopu, ocalała tylko para sprawiedliwych – Pyrra i Deukalion, z rozrzuconych przez nich kamieni – kości matki-Ziemi powstali nowi ludzie.

Mity egipskie

Bóg Khnum ulepił z gliny pierwszego człowieka, odnajdujemy podobieństwo – nie jedyne zresztą – z tekstem biblijnym.

Mity eskimoskie

Pierwszy mityczny człowiek powstał równocześnie z ziemią, odkrył jej tajemnice dzięki ptakom, ten mityczny praczłowiek ulepił z gliny na swe podobieństwo pierwszą istotę ludzką, ponieważ nie wyszła doskonale wrzucił ją w otchłań i tak powstały demony; człowiek zamienił się w kruka i szukał nowej ziemi, gdy ją znalazł, stworzył dzień i noc, ulepił z gliny ludzi i zwierzęta, jego pomocnikiem był wróbel.

Średniowiecze

Jedna ze strof Bogurodzicy (wersja z 1506 roku) mówi o Adamie, jako ojcu ludzkości, zasiadającym w Boskiej radzie:

Adamie ty boży kmieciu,

Ty siedzisz u Boga w wiecu

Donieś nas swe dzieci

Gdzież królują anieli.

Barok

John Milton, Raj utracony – Adam w eposie Miltona przedstawiony jest jako zakochany w Ewie mąż, który kosztuje owocu, aby świadomie podzielić jej los – wygnanie z Raju. Odtąd parze ludzi – jako konsekwencja ich grzechu - towarzyszyć będą Szatan i Śmierć. Adamowi jednak archanioł Michał da nadzieję na zbawienie ludzkości.

Romantyzm

Juliusz Słowacki, Na drzewie zawisł wąż

Na drzewie zawisł wąż

I rzekł do Ewy

Patrz – pod ciemnymi drzewy

We śnie leż twój mąż.

Jemu mówił Jehowa

Tajemnicę stworzenia

Ze świata i z promienia

Z miłości i ze słowa…

Adam jest w tym genezyjskim liryku wskazany jako ten, który posiadł tajemnicę stworzenia; aby wyrwać go spod boskich wpływów i zbudować Szatańską Trójcę – przeciwstawioną świętej, Szatan posługuje się Ewą, uczy ją sztuki uwodzenia. Zerwanie jabłka jest w tym tekście symbolem zerwania przymierza z bogiem.

Młoda Polska

Jan Kasprowicz, Hymny (Dies Irae)

Adam – jest w hymnie Kasprowicza godnym litości pognębionym i przerażonym człowiekiem, lękającym się Sądu Ostatecznego. Na świecie tryumfuje zło i grzech, nie ma sprawiedliwości. Dla Adama-człowieka jedyną ucieczką, wyzwoleniem od bólu i cierpienia jest śmierć.

(…) Niechaj mnie sądzą,

niechaj mnie karzą –

tak, mnie Adama, com na barki swoje

zabrał z Ogrodu to nadludzkie brzemię

przygniatającej winy

i wieki wieków pnę się z tym ciężarem

ku wiekuistej wyży,

i zbladła nie chce odwrócić się twarzą

tam, ku z mrokom, co zaległy ziemię,

tam ku piekielnej przełęczy,

na której siadła jasnowłosa Ewa

z padalcem grzechu u swych białych stóp.

Współczesna

Albert Camus, Pierwszy człowiek

Niedokończona powieść autobiograficzna, symboliczny tytuł Pierwszy człowiek, nadała jej żona pisarza; jest on parabolą, nawiązaniem do biblijnej postaci Adama.

Karol Wojtyła – Tryptyk rzymski, Przed sklepem jubilera

Przed sklepem jubilera – jednym z bohaterów dramatu jest Adam, który jednocześnie jest komentatorem losów i myśli pozostałych bohaterów, jest ich duchowym przewodnikiem. Symbolika imienia odwołuje się do idei Adama jako emanacji Boga.

Tryptyk rzymski – w opisie fresku Michała Anioła pojawia się filozoficzne rozważanie o istocie człowieczeństwa, o sensie stworzenia i istnienia człowieka wobec faktu przemijania. To poetycka interpretacja Księgi Rodzaju, a zarazem fascynacja dziełem Michała Anioła.

Uczynił Bóg człowieka na swój obraz i podobieństwo,

Mężczyzną i niewiastą stworzył ich-

I wiedział Bóg,że było bardzo dobre,

Oboje zaś byli nadzy i nie doznawali wstydu (…)

MALARSTWO:

Michał Anioł, Stworzenie Adama

Scena Stworzenie Adama jest najsłynniejszą z całego fresku Michała Anioła. Został ukazany moment tchnięcia życia, obdarowania martwej, glinianej figury duszą. Między wskazującym palcem Jahwe a dłonią Adama przepływa życiodajna iskra. Adam jest zupełnie nagi, o wspaniałej muskulaturze – jak herosi z antycznych posągów.

FILM:

Na wschód od Edenu reż. Elia Kazan; bohaterem filmu jest pobożny farmer Adam, purytanin, ojciec synów Arona i Caleba, żona odeszła od Adama wkrótce po narodzinach młodszego syna i została prostytutką, prowadzi znany w okolicy dom publiczny.

ADAM i EWA

(zobacz: ADAM, EWA) – archetyp pierwszej pary ludzi

Adriaen van der Werff, Adam i Ewa

AFRYKA

tzw. czarny ląd – kontynent, którego popularność w literaturze przypada na czasy odkryć geograficznych oraz na wiek XIX i XX. Afryka jest w literaturze egzotycznym lądem, pełnym tajemnic, ale także symbolem zła, ciemności. W sztuce moda na Afrykę przypada wraz z modą na egzotyzm w XIX wieku, a także później w okresie 20-lecia międzywojennego.

Afryka jako symbol mroku i zła

Josef Conrad, Jądro ciemności – Akcja utworu toczy się w Kongo belgijskim około 1890 roku, podróż do kongijskiej dżungli rzeką Kongo jest dla niczym zejście w głąb ziemi - do jądra ciemności. Sąd o czarnym lądzie wypowiada Marlow – zarazem bohater i narrator: Byliśmy wędrowcami na prehistorycznej ziemi, na ziemi która miała wygląd nieznanej planety. Mogliśmy wyobrażać sobie, że jesteśmy pierwszymi ludźmi, obejmującymi w posiadanie przeklęte dziedzictwo (…) Ziemia wydawała się nieziemska (…)

Afryka jako fascynujący, nowo poznany kontynent, motyw egzotyczny

Pozytywizm

Henryk Sienkiewicz, Listy z Afryki – Sienkiewicz podróż do Afryki odbył jako towarzysz i opiekun młodego hrabiego Jana Tyszkiewicza; owocem wyprawy do Kairu, Zanzibaru, Suezu są listy, pełne nowych egzotycznych wrażeń i ekstremalnych przeżyć (np. walka z hipopotamem, który zaatakował ich łódkę).

Dwudziestolecie

Józef Czechowicz, Nocleg w obozie – wiersz z cyklu utworów dla dzieci, klimatem nawiązuje do powieści Sienkiewicza W pustyni i w puszczy; ukazuje groźne, tajemnicze i zgubne piękno Afryki.

W czarnej, gwarnej nocy trzaskało ognisko,

Dym się słał dookoła i lew ryczał blisko,

Trudno było usnąć, broń wypuścić z dłoni (…)

Karen Blixen, Pożegnanie z Afryką – autobiograficzna powieść duńskiej pisarki, która kilkanaście lat (od 1914 – 1931) spędziła w Kenii prowadząc plantację kawy. Powieść ta to efekt jej fascynacji Afryką, opowiada ożyciu i mentalności jej mieszkańców, ukazuje piękno egzotycznego krajobrazu.

Sara Wheeler, Za blisko słońca. Opowieść o <<Pożegnaniu z Afryką>> - dokumentarna opowieść o Karen Blixen i Denysie Finchu Hattonie ich fascynacji Afryką, która była dla nich antidotum na powojenny zmierzch Zachodu.

Afryka jako miejsce przygód bohaterów literatury młodzieżowej

Pozytywizm

Henryk Sienkiewicz, W pustyni i w puszczy – Sienkiewicz pierwszy wprowadził Afrykę jako miejsce akcji powieści dla młodego odbiorcy; akcja toczy się w Afryce – najpierw w Port Saidzie, potem w głębi czarnego lądu, wśród piasków pustyni i w dżungli. Ukazana została przyroda Afryki, zwierzęta obce Europejczykowi, obyczaje Beduinów i murzyńskich plemion.

Współczesna

Alfred Szklarski, Tomek na czarnym lądzie – Jedna z cyklu opowieści o przygodach młodego podróżnika Tomka.Akcja toczy się w Nairobi, nad Jeziorem Wiktorii, w sercu dżungli wśród dzikich plemion Masajów i Pigmejów. Podróżnicy i łowcy poszukują dla ogrodów zoologicznych rzadkich okazów zwierząt – między innymi okapi. Odkrywanie Afryki jest dla Tomka zetknięciem z nieznanym.

Alfred Szklarski, Tomek wśród łowców głów – kolejna powieść z cyklu o przygodach Tomka, tym razem opisana jest badawcza wyprawa do prawie nieznanej wówczas Papui Nowej Gwinei, podróż obfituje w niebezpieczeństwa ze strony dzikiej przyrody i dzikich plemion murzyńskich. Jeden z czarowników dokonuje nawet zamachu na życie ukochanej Tomka – Australijki Sally; na szczęście dziewczyna ukąszona przez jadowitego węża podrzuconego przez czarownika – wraca do zdrowia. Tak oczekiwana wyprawa do nieodkrytych rejonów czarnego lądu omal nie zakończyła się tragicznie. Afryka jawi się tu jako zagrożenie dla białego człowieka.

MALARSTWO:

W Polsce w malarstwie moda na pejzaże afrykańskie pojawiła się wraz z modą na orientalizm; głównie skupiano uwagę na wizerunkach Beduinów i farysów – rycerzy pustyni, na malowaniu widoków piramid czy panoramy Kairu.

January Suchodolski, Farys

Eugene Delacroix, Kobiety z Algieru

Płótno będące efektem romantycznej, egzotycznej podróży artysty do Maroka; zwiedzanie obcej Europejczykowi krainy i poznanie odmiennej kultury stały się dla Delacroix źródłem fascynacji i inspiracji. Ukazuje kobiety algierskie w otoczeniu orientalnych tkanin i sprzętów, są to Arabki, o czym świadczy bogaty ubiór, śniada cera i czarne włosy. Jedna z nich – centralna postać pierwszego planu jest zadumana, dwie inne pogrążone w rozmowie, na dywanie stoi wodna fajka, być może własność ich męża czy pana; odwrócona bokiem, wychodząca z komnaty Murzynka w turbanie na głowie to zapewne służąca.

FILM:

Pożegnanie z Afryką, reż. Sydney Pollack, w roli Karen – Meryl Streep; film będący luźną adaptacją powieści Karen Blixen, skupia się nie tyle na ukazaniu egzotyzmu i przyrody Afryki, co na historii romansu Karen i Denysa.

Mogambo, reż. John Ford, w rolach głównych Clark Gable, Ava Gardner, Grace Kelly