M. Agiejew

Romans z kokainą. Роман с кокаином

Fragment

Tłumaczenie z oryginału: Leszek Engelking 

Czytamy po rosyjsku

Romans z kokainą. Роман с кокаином

„Romans z kokainą” to entuzjastycznie przyjęta przez krytykę opowieść o nałogu, o ludzkim losie, o upadku człowieka. Akcja powieści rozgrywa się w Rosji, na początku XX w. Jej bohaterem i narratorem jest młody Rosjanin, Wadim Maslennikow, który popada w uzależnienie od kokainy.

Autorem „Romansu z kokainą” jest być może Mark Lewi (ok. 1900-1973). Część krytyków sądzi, że powieść wyszła spod pióra samego Vladimira Nabokova. Kto naprawdę ukrył się pod pseudonimem M. Agiejew? Do dziś nie wiadomo.

Książka została wydana w wersji dwujęzycznej — zawiera pełny rosyjski tekst powieści wraz z polskim tłumaczeniem.

Aby zmienić wersję językową – kliknij w numer akapitu.

Po więcej informacji zapraszamy na www.czytamy.pl oraz www.44.pl

Роман с кокаином

ГИМНАЗИЯ

1

[ 1 ] Однажды в начале октября, я – Вадим Масленников (мне шел тогда шестнадцатый год), рано утром, уходя в гимназию, забыл с вечера еще положенный матерью в столовой конверт с деньгами, которые нужно было внести за первое полугодие. Вспомнил я об этом конверте, уже стоя в трамвае, когда – от ускоряющегося хода – акации и пики бульварной ограды из игольчатого мелькания вошли в сплошную струю, и нависавшая мне на плечи тяжесть все теснее прижимала спину к никелированной штанге. Забывчивость моя, однако, нисколько меня не обеспокоила. Деньги в гимназию можно было внести и завтра, в доме же стащить их было некому; кроме матери в квартире жила за прислугу лишь старая нянька моя Степанида, бывшая в доме уже больше двадцати лет, и единственной слабостью, а может быть, даже страстью которой были ее беспрерывные звонки, как щелканья подсолнухов, шушуканья, при помощи которых за неимением собеседников вела она сама с собой длиннейшие разговоры, а подчас даже и споры, изредка прерывая себя громкими, в голос, восклицаниями, как-то: «ну-да!» или «еще бы!» или «открывай карман шире!» В гимназии же я об этом конверте и вовсе забыл. В этот день, что впрочем отнюдь не часто случалось, уроки были не выучены, готовить их приходилось частью за время перемен, частью даже тогда, когда преподаватель находился в классе, и это жаркое состояние напряженности внимания, в котором все с такой легкостью усваивалось (хоть и с такой же легкостью, спустя день, забывалось), весьма способствовало вытряхиванию из памяти всего постороннего. Тогда, когда началась большая перемена, когда всех нас по случаю холодной, но сухой и солнечной погоды, выпускали во двор и на нижней площадке лестницы, я увидел мать, то тогда только вспомнил про конверт и про то, что видно она не стерпела и принесла его с собой. Мать однако стояла в сторонке в своей облысевшей шубенке, в смешном капоре, под которым висели седые волосики (ей было тогда уже пятьдесят семь лет), и с заметным волнением, как-то еще больше усиливавшим ее жалкую внешность, беспомощно вглядывалась в бегущую мимо ораву гимназистов, из которых некоторые, смеясь, на нее оглядывались и что-то друг другу говорили. Приблизившись, я хотел было незаметно проскочить, но мать, завидев меня и сразу засветясь ласковой, но не веселой улыбкой, позвала меня – и я, хоть мне и было ужас как стыдно перед товарищами, подошел к ней.

[ 2 ] – Вадичка, мальчик, – старчески глухо заговорила она, протягивая мне конверт и желтенькой ручкой боязливо, словно она жглась, касаясь пуговицы моей шинели, – ты забыл деньги, мальчик, а я думаю испугается, так вот – принесла.

[ 3 ] Сказав это, она посмотрела на меня, будто просила милостыни, но в ярости за причиненный мне позор, я ненавидящим шепотом возразил, что нежности телячьи эти нам не ко двору и что уж коли не стерпела и деньги принесла, так пусть и сама платит. Мать стояла тихо, слушала молча, виновато и горестно опустив старые свои ласковые глаза, – я же, сбежав по уже опустевшей лестнице и открывая тугую, шумно сосущую воздух дверь, хоть и оглянулся и посмотрел на мать, однако, сделал это не потому вовсе, что мне стало ее сколько-нибудь жаль, а всего лишь из боязни, что она в столь неподходящем месте расплачется. Мать все так же стояла на верхней плищадке и, печально склонив свою уродливую голову, смотрела мне вслед. Заметив, что я смотрю на нее, она помахала мне рукой и конвертом так, как это делают на вокзале, и это движение, такое молодое и бодрое, только еще больше показало, какая она старая, оборванная и жалкая.

[ 4 ] На дворе, где ко мне подошли несколько товарищей и один спросил: что это за шут гороховый в юбке, с которым я только что беседовал, – я, весело смеясь, ответил, что это обнищавшая гувернантка, что пришла она ко мне с письменными рекомендациями, и, что если угодно, то я с ней познакомлю – они смогут за ней не без успеха поухаживать. Высказав все это, я, не столько по сказанным мною словам, сколько по ответному хохоту, который они вызвали, почувствовал, что это слишком даже для меня и что говорить этого не следовало. Когда же, уплатив деньги, мать вышла и, ни на кого не глядя, сгорбившись, словно стараясь стать еще меньше, быстро, как только могла, стукая стоптанными, совсем кривыми каблучками, прошла по асфальтовой дорожке к воротам, – я почувствовал, что у меня болит за нее сердце.

[ 5 ] Боль эта, которая столь горячо ожгла меня в первое мгновение, длилась, однако, весьма недолго, причем отчетливое ее иссякание, и значит полное исцеление мое от этой боли произошло как бы в два приема: когда я, вернувшись из гимназии домой, вошел в переднюю и прошел по узкому коридорчику нашей бедной квартирки, где шибко пахло кухней, к себе в комнату – боль эта, хоть и перестав уже болеть, все еще как-то напоминала о том, как она час тому назад болела; и дальше, когда, придя в столовую, я сел к столу и передо мною села мать, разливая суп, – боль эта меня уже не только не беспокоила, но мне даже и представить себе было трудно, что она когда-либо могла меня тревожить.

[ 6 ] Но только я почувствовал себя облегченным, как множество злобных соображений начали волновать меня. И то, что такой старой старухе надобно понимать, что она только срамит меня своей одеждой, – и то, что незачем ей было шляться в гимназию с конвертом – и то, что она заставила меня лгать, что лишила меня возможности пригласить к себе товарищей. Я смотрел, как она ела суп, как, поднимая ложку дрожащей рукой, проливала часть обратно в тарелку, я смотрел на ее желтые щечки, на морковный от горячего супа нос, видел, как она после каждого глотка беловатым языком слизывает жир, и остро и жарко ненавидел ее. Почувствовав, что я смотрю на нее, мать, как всегда нежно, взглянула на меня своими выцветающими карими глазами, положила ложку и, будто этим своим взглядом понуждаемая хоть что-нибудь сказать, – спросила: «Вкусно?» Она сказала это словно с подыгрыванием под ребенка, при этом с вопрошающим утверждением мотнув мне седой головкой.

[ 7 ] «Ффкюснэ», – сказал и я, не подтверждая и не отрицая, а передразнивая ее. Я произнес это ффкюснэ с отвращающей гримасой, словно меня сейчас вытошнит, и наши взгляды – мой холодный и ненавидящий, – ее, теплый открытый внутрь и любящий, встретились и слились. Это продолжалось долго, я отчетливо видел, как взгляд ее добрых глаз тускнеет, становится недоумевающим, потом горестным, – но чем очевиднее становилась мне моя победа, тем менее ощутимым и понятным казалось то чувство ненависти к этому любящему и старому человеку, силой которого эта победа достигалась. Вероятно, поэтому-то я и не выдержал, первым опустил глаза и взял ложку и начал есть. Но когда внутренне примиренный, желая сказать что-то ничего незначащее, я снова поднял голову, то уже ничего не сказал и невольно вскочил. Одна рука матери с ложкой супа лежала прямо на скатерти. На ладонь другой, подпертой локтем о стол, она положила голову. Узкие губы ее, перекосив лицо, взбирались на щеку. Из коричневых впадин закрытых глаз, веерами тянувших морщины, текли слезы. И столько беззащитности было в этой желтой, старенькой головке, столько незлобивого горького горя, и столько безнадежности от этой никому не нужной теперь ее гадкой старости, – что я, все косясь на нее, уже подозрительно грубым голосом сказал

[ 8 ] – Ну, не надо, – ну, брось, – ведь не о чем, – и хотел было уже прибавить – мамочка – и, может быть даже подойти и поцеловать ее, как в этот самый момент с внешней стороны, с коридора, нянька, балансируя на одном валенке, пнула другим в дверь и внесла блюдо. Не знаю, для кого это уж и зачем, но только тут же я хватил кулаком по тарелке, и болью пораненной руки и облитыми супом брюками, окончательно уверованный в своей правоте, справедливость которой как-то туманно подкреплялась чрезвычайным испугом няньки, – Я, грозно выругавшись, пошел к себе в комнату.

[ 9 ] Вскоре после этого мать оделась, куда-то ушла и вернулась домой лишь под вечер. Заслышав, как она прямо из передней простукала по коридору к моей двери, постучала и спросила: «Можно?» Я бросился к письменному столику, поспешно раскрыв книгу и, сев спиной к двери, скучно сказал: «Войди».

[ 10 ] Пройдя комнату и нерешительно подойдя ко мне сбоку, причем я, будто углубленный в книгу, видел, что она еще в шубке и в черном своем смешном капоре, мать, вынув руку из-за пазухи, положила мне на стол две смятые, словно желающие стыдливо уменьшиться, пятирублевые бумажки. Погладив затем своей скрюченной ручкой мою руку, она тихо сказала:

[ 11 ] – Ты уж прости меня, мой мальчик. Ты ведь хороший. Я знаю.

[ 12 ] И, погладив меня по волосам и чуть призадумавшись, будто еще чтото хотела сказать, но, не сказав ничего, мать на цыпочках вышла, тихонько прищелкнув за собою дверь.

2

[ 13 ] Вскоре после этого я заболел. Первый мой немалый испуг был, однако, тотчас приутешен деловитой веселостью врача, адрес которого я наугад выискал среди объявлений венерологов, заполнявших в газете чуть ли не целую страницу. Свидетельствуя меня, он совершенно так же, как наш словесник, когда получал неожиданно хороший ответ от скверного ученика, в почтительном удивлении расширил глаза. Похлопав затем меня по плечу, он тоном не утешения – это меня бы расстроило, – а спокойной уверенности своей силы, добавил:

[ 14 ] – Не горюйте, юноша, за один месяц все поправим.

[ 15 ] Вымыв руки, написав рецепты, сделав мне необходимые указания и взглянув на рубль, положенный мною неловко косо и потому звеневший все учащаясь и уж прямо переходя в дробь, по мере того, как он ложился на стеклянном столе, – врач, вкусно колупнул в носу, отпустил меня, предупредив при этом со столь не шедшей к нему хмурой озабоченностью, – что быстрота моего выздоровления, как и мое выздоровление вообще, всецело зависят от точности моих посещений, и что самое лучшее, если я буду приходить ежедневно.

[ 16 ] Несмотря на то, что уже в ближайшие дни я убедился, что эти ежедневные посещения отнюдь не являются необходимостью, и что со стороны врача это обычный прием, чтобы участить звенение моего рубля в его кабинете, я все же ходил к нему ежедневно, ходил просто потому, что это доставляло мне удовольствие. Было в этом коротконогом, толстом человечке, в его сочном баске, словно съел он что-то вкусное, в складках его жирной шеи, напоминавших велосипедные, друг на друга положенные шины, в его веселых и хитрых глазках, вообще во всем его обращении со мной что-то шутливо похваляющееся, одобряющее и еще что-то трудно уловимое, но такое, что мне приятно льстило. Это был первый уже в летах и следовательно «большой» человек, который видел и понимал меня как раз с той стороны, с которой я себя тогда хотел показать. И я ходил к нему ежедневно, не ради него, не как к врачу, а как к приятелю, первое время даже с нетерпением дожидался назначенного часа, надевая при этом, как на бал, новую тужурку, брюки и лакированные лодочки.

[ 17 ] В эти дни, когда, желая установить за собою репутацию эротического вундеркинда, я рассказал в классе, какой я болел болезнью (я сказал, что болезнь прошла, в то время как она только начиналась), в эти дни, когда я нисколько не сомневался, что, рассказав подобное – я весьма выигрываю в глазах окружающих, – в эти-то дни и совершил я этот ужасный проступок, следствием которого была искалеченная человеческая жизнь, а, может быть, даже и смерть.

[ 18 ] Недели через две, когда внешние признаки болезни поослабли, но когда я очень хорошо знал, что все еще болен, – я вышел на улицу, думая пройтись или пойти в киношку. Был вечер, была середина ноября, – это изумительное время. Первый пушистый снег, словно осколки мрамора в синей воде, медленно падал на Москву. Крыши домов и бульварные клумбы вздуло голубыми парусами. Копыта не цокали, колеса не стучали, и в стихнувшем городе повесеннему волновали звоны трамваев. В переулке, где я шел, я нагнал шедшую впереди меня девушку. Я нагнал ее не потому, что хотел этого, а просто потому лишь, что шел быстрее ее. Но когда поравнявшись и обходя ее, я провалился в глубокий снег, – то она оглянулась, и наши взгляды встретились, а глаза улыбнулись. В такой жаркий московский вечер, когда падает первый снег, когда щеки в брусничных пятнах, а в небе седыми канатами стоят провода, в такой же вечер где же взять эту силу и хмурость, чтобы уйти промолчав, чтобы никогда уже не встретить друг друга.

[ 19 ] Я спросил, как ее зовут и куда она идет. Ее звали Зиночкой и шла она не «куда», а «просто так себе». На углу, куда мы подходили, стоял рысак; санки высокие – рюмочкой, громадная лошадь была прикрыта белой попоной. Я предложил прокатиться, и Зиночка, блестя на меня глазками, губы пуговкой, по-детски часто-часто закивала головой. Лихач сидел боком к нам, нырнув в выгнутый вопросительным знаком передок саней. Но, когда мы подошли, чуть ожил, и ведя нас глазами, словно целился в движущуюся мишень, хрипло выстрелил: «Пажа, пажа, я вас катаю».

И, видя, что попал и что нужно взять подстреленных, вылез из саней и безногий, зеленый и громадно-величественный, в белых перчатках с детскую голову, в усеченном онегинском цилиндре с пряжкой, подходя к нам, добавил: «Прикажите прокатить на резвой, ваше благородие».

[ 20 ] Теперь началось мучительное. В Петровский парк и обратно в город он запросил десять рублей, и, хотя у «его благородия» в кармане было всего пять с полтиной, – я не задумываясь сел бы, полагая в те годы любое мошенничество меньшим позором, чем необходимость торговаться с извозчиком в присутствии дамы. Но положение спасла Зиночка. Сделав возмущенные глазки, она решительно заявила, что цена эта неслыханная и чтобы больше зелененькой я бы не смел ему давать. И при этом, держа меня за руку, тащила прочь. Она меня тащила прочь, – я же уходя слегка упирался, этим упиранием как бы снимая с себя и перенося на Зиночку всю стыдность положения. Выходило так, будто я здесь ни при чем, и уж, конечно, готов заплатить любую цену.

[ 21 ] Пройдя шагов с двадцать, Зиночка через мое плечо с вороватой осторожностью оглянулась, и, завидя, что попона спешно снимается с лошади, – она, чуть не визжа от восторга, заходя мне навстречу и становясь на цыпочки, восторженно шептала: «Он согласен, он согласен (она бесшумно зааплодировала), – он сейчас подает. Вы теперь видите, какая я умница (она все старалась заглянуть мне в глаза), видите, правда, ага!»

[ 22 ] Это «ага» очень для меня приятно звучало. Выходило так, будто я, элегантный кутила, богач и мот, а она, бедная и нищая девочка, сдерживает меня в моих тратах, и не потому, конечно, что траты эти мне не по силам, а потому лишь, что в тесном кругозоре своего нищенства, она, бедненькая, не может постигнуть допустимости таких трат.

[ 23 ] У следующего перекрестка лихач нагнал нас, перегнал и, сдерживая рвущего рысака, как руль справа налево дергая возжи и ложась на сани спиной, отстегнул полость. Усаживая Зиночку и медленно, хоть и хотелось спешить, переходя на другую сторону, я взобрался на высокое и узенькое сиденье, и, заложив тугую бархатную петлю за металлический палец, обняв Зиночку и крепко, словно собираясь драться, потянув за козырек, гордо сказал: – Трогай.

[ 24 ] Раздался ленивый поцелуйный звук, лошадь чуть дернула, сани медленно поползли, и я уже чувствовал, как во мне все дрожит от извощичьего этого издевательста. Но когда через два поворота выехали на Тверскую-Ямскую, лихач вдруг подобрал возжи и крикнул – эээп, – где острое и стальное «э» пронзительно поднималось вверх, пока не ударило в мягкую заграду, не пускающую дальше «п». Сани страшно дернуло, нас бросило назад с поднятыми коленями и тотчас вперед лицом в ватную спину. А навстречу уже мчалась вся улица, мокрые снежные канаты больно стегали по щекам, по глазам, – на мгновенья лишь встречные взывали трамваи, и снова эп, эп, – но остро и отрывисто, как хлыст, и потом с радостно злобным блеянием – балуууй, и черные вспышки встречных саней с мучительным ожиданием оглобли в морду, и чок, чок, чок, звенели броски снега с копыт о металлический передок, и дрожали сани, и дрожали наши сердца.

[ 25 ] – Ах, как хорошо, – шептал подле меня в мокром хлещущем дожде детский, восторженный голосок.

[ 26 ] – Ах, как чудно, как чудно.

[ 27 ] И мне тоже было «чудно». Только, как всегда, я всеми силами упирался и противился этому разбушевавшемуся во мне восторгу.

[ 28 ] Когда промахнули Яр и стала видна вышка трамвайной станции и заколоченная кондитерская будка, у проезда к кругу лихач прилег на нас спиной и, туго осаживая лошадь, отрывисто припевал кротким бабьим голоском – пр…, пр…, пр… Шагом въехали в проезд, снег сразу перестал и только вокруг одинокого желтого фонаря он вяло летал и не падал, словно там вытряхивали перину. За фонарем в черном воздухе стояла вывеска на столбах, а рядом с ней кулак с вытянутым указательным пальцем, в манжете и с кусочком рукава, косо приколоченный к дереву. По пальцу ходила ворона, ссыпая снег.

[ 29 ] Я спросил Зиночку, не холодно ли ей.

[ 30 ] – Мне чудно, – сказала она, – ведь правда, это чудно, а? Вот возьмите погрейте мне ручки.

[ 31 ] Я отклеил от ее талии шибко ноющую в плече руку. С козырька текло на щеку и за воротник, наши лица были мокры, подбородок и щеки так морозно стянуло, что говорить приходилось с лицом неподвижным, брови и ресницы клеились в ледяных сосульках, плечи, рукава, грудь и полость покрыла ледяная похрустывавшая корочка, пар от нас и от лошади шел, будто в нас кипело, а щеки у Зиночки стали уже такими, словно наклеили ей красную яблочную кожуру. На пустынном кругу было все белое и голубое, и в этом белом и голубом, в их нафталиновом блеске, в этой неподвижной, точно комнатной тишине, я увидел свою тоску. Мне вспомнилось, что через несколько минут мы будем в городе, что надо вылезать из саней, идти домой, возиться с грязной болезнью, а завтра в темноте вставать, и мне перестало быть чудно.

[ 32 ] Странно было в моей жизни. Испытывая счастье, достаточно было только подумать о том, что счастье это ненадолго, как оно в то же мгновение кончалось. Кончалось ощущение счастья не потому вовсе, что внешние условия, создавшие это счастье, обрывались, а лишь от сознания того, что внешние условия эти весьма скоро и непременно оборвутся. И как только являлось мне это сознание, так в то же мгновение счастья уже больше не было, – а создавшие это счастье внешние условия, которые все еще не обрывались, все еще продолжали существовать – уже только раздражали. Когда выехали с круга обратно на шоссе, мне уже желалось только одного: скорее быть в городе, вылезть из саней и расплатиться.

[ 33 ] Обратно ехать было холодно и скучно. Но, когда подъехав к Страстному, лихач, обернувшись, спросил: «Ехать ли дальше и куда», – то, вопросительно взглянув на Зиночку, я сразу почувствовал, как сердце мое привычно и сладко остановилось. Зиночка смотрела мне не в глаза, а на мои губы тем свирепо бессмысленным взглядом, смысл которого мне хорошо был известен. Привстав на счастливо затрясшихся коленах, я на ухо сказал лихачу, чтобы вез к Виноградову.

[ 34 ] Было бы совершенной неправдой сказать, что за эти несколько минут, которые потребовались, чтобы доехать до дома свиданий, меня нисколько не беспокоило, что я болен, и что собираюсь Зиночку заразить. Тесно прижимая ее к себе, я даже непрестанно об этом думал, но, думая об этом, страшился не ответственности перед самим собой, а только тех неприятностей, которые за такой проступок могут нанести другие. И как это почти всегда в таких случаях бывает, такая боязнь нисколько не сдерживая от совершения проступка, только побуждала свершить его так, чтобы никто не узнал о виновнике.

[ 35 ] Когда сани стали у этого рыжего с законопаченными окнами дома, я попросил лихача въехать внутрь. Чтобы въехать в ворота, нужно было подать сани назад к бульварной ограде, – но когда мы были уже в воротах, полозья, шипнув, врезались в асфальт, сани стали поперек тротуара, и эти несколько секунд, пока вязла лошадь и рывком внесла нас во двор, случившиеся здесь прохожие обходили сани и с любопытством разглядывали нас. Двое даже остановились и это заметно повлияло на Зиночку. Она как-то сразу отстранилась, стала чужой и обиженно беспокойной.

[ 36 ] Пока Зиночка, сойдя с саней, отошла в темный угол двора, – я, расплачиваясь с лихачем, который настоятельно требовал прибавку, с неприятностью вспоминал, что у меня остается только два с половиной рубля, и что, возможно, если дешевые комнаты будут заняты, мне не хватит пятидесяти копеек. Заплатив лихачу и подойдя к Зиночке, я уже по одному тому, как она шибко теребила сумочку и возмущенно дергала плечиком, – почувствовал что так, сейчас, с места – она не пойдет. Лихач уже уехал и от круто повернутых саней оставил проутюженный круг. Те двое любопытных, что остановились при нашем въезде, теперь зашли во двор, стояли поодаль и наблюдали. Став к ним спиной так, чтобы Зиночка их не видела, обняв ее за плечики и обзывая ее и крошкой, и маленькой, и девочкой, я говорил ей слова, которые были бы лишены всякого смысла, если бы не произносились елейным голоском, звук которого, как-то сам по себе, сделался сладок как патока. Почувствовав, что она сдается, что становится прежней Зиночкой, хоть и не той, что так страшно (как мне показалось) глянула на меня у Страстного, – а той, что в парке говорила «чудно, ах, как чудно», – я нескладно и сбивчиво начал говорить ей о том, что у меня в кармане целых сто рублей, что здесь их не разменяют, что мне нужны пятьдесят копеек, что через несколько минут верну их, что… Но Зиночка, не дав мне договорить с пугливой поспешностью быстро-быстро раскрыла свою старенькую клеенчатую под крокодил сумочку, достала крохотный кошелечек и вывернула его над моей ладонью. Я увидел горстку крошечных серебряных пятаков, бывших как бы некоторой редкостью, и вопросительно взглянул на Зиночку. – Их как раз десять, успокаивающе сказала она, и потом, жалко съежившись, как бы извиняясь, стыдливо добавила: – Oчень долго я их все собирала; говорят, они к счастью.

[ 37 ] – Но, крошка, – возразил я в благородном возмущении, – это право тогда жаль. Возьми их, я обойдусь.

Но Зиночка, уже по-настоящему сердясь, морщилась от усилия замкнуть ручками мою ладонь.

[ 38 ] – Вы должны взять, – говорила она. – Вы должны. Вы меня обидите.

[ 39 ] Пойдет или не пойдет, пойдет или откажет. – Вот было то единственное, что волновало мои мысли, мои чувства, все мое существо, в то время как я, как бы невзначай, подводил Зиночку к гостиничному подъезду. Взойдя на первую ступень, она, словно очнувшись, остановилась. В тоске глянула на открытые ворота, где все еще, точно непропускавшие стражи, стояли те двое; потом, как перед расставанием, взглянула на меня, улыбнулась жалко и, опустив голову, вся как-то сгорбившись, закрыла лицо руками. Высоко, у самой подмышки крепко схватив ее за руку, я втащил ее вверх по лестнице и протолкнул в услужливо раскрытую швейцаром дверь.

[ 40 ] Когда через час, или сколько там, мы снова вышли, то еще во дворе я спросил Зиночку, в какую ей сторону надо идти, чтобы обозначить свой дом в направлении противоположном, тут же у ворот навсегда с ней распроститься. Так поступалось всегда по выходе от Виноградова.

[ 41 ] Но если к таким расставаниям навсегда меня обычно побуждала сытая скука, а подчас и гадливость, – чувства, которые (хоть я и знал, что через день пожалею) мешали поверить, что завтра эта девочка снова сможет стать желанной, – то теперь, отсылая Зиночку, я испытывал только досаду.

[ 42 ] Я испытывал досаду, потому что в номере, за перегородкой, зараженная мною Зиночка не оправдала надежд, продолжая оставаться все той же восторженной и потому бесполой, как и тогда, когда говорила – ах, как чудно. Раздетая, она гладила мои щеки, приговаривая – ах, ты моя любонька, ты моя лапочка, – голоском, звеневшим детской, ребяческой нежностью, – и нежность эта, не кокетливая, нет, а душевная, – совестила меня, не дозволяя целиком высказать себя в том, что принято называть бесстыдством, хоть это и ошибочно, ибо главная и жаркая прелесть человеческой порочности – это преодоление стыда, а не его отсутствие. Сама того не зная, Зиночка мешала скоту преодолеть человека, и потому теперь, чувствуя неудовлетворенность и досаду, я все это происшествие обозначал одним словом: зря. Зря я заразил девчонку – думал и чувствовал я, но это зря понимал и чувствовал так, словно совершил дело не только не ужасное, а даже напротив, как бы принес какую-то жертву, ожидая взамен получить удовольствие, которого вот не получил.

[ 43 ] И только когда уже стоя в воротах, Зиночка, чтобы не потерять, заботливо запрятала клочок бумажки, на котором я записал будто бы свое имя и первый взбредший мне номер телефона, – только, когда попрощавшись и поблагодарив меня, Зиночка стала от меня уходить, – да, только тогда внутренний голос, – но не тот самоуверенный и нахальный, которым я в своих воображениях, лежа на диване, мысленно обращался ко внешнему миру, – а спокойный и незлобивый, который беседовал и обращался только ко мне самому, – заговорил во мне. «Эх, ты, – горько говорил этот голос, – погубил девчонку. Вон смотри, вон она идет, этот малыш. А помнишь, как она говорила – ах, ты моя любонька? И за что погубил? Что она тебе сделала? Эх ты!»

[ 44 ] Удивительная это вещь – удаляющаяся спина несправедливо обиженного и навсегда уходящего человека. Есть в ней какое-то бессилие человеческое, какая-то жалкая слабость, которая просит себя пожалеть, которая зовет: которая тянет за собою. Есть в спине удаляющегося человека что-то такое, что напоминает о несправедливостях и обидах, о которых нужно еще рассказать и еще раз проститься, и сделать это нужно скорее, сейчас, потому что уходит человек навсегда, и оставить по себе много боли, которая долго еще будет мучить, и может быть в старости не позволит ночами заснуть. Снова шел снег, но уже сухой и холодный, ветер мотал фонарь, и на бульваре тени от деревьев дружно виляли, как хвосты. Зиночка давно уже зашла за угол, Зиночки давно уже не было видно, но все снова и снова воображением я возвращал ее к себе, отпускал до угла, смотрел на ее удаляющуюся спину, и опять, почему-то спиной, она прилетала ко мне обратно. А когда, наконец, случайно промахнув по карману, я звякнул в нем ее неиспользованными десятью серебряными пятачками, и тут же вспомнил ее губки и голосок ее, когда она сказала – долго я их собирала, говорят, они к счастью, – то это было, как хлыст по моему подлому сердцу, хлыст, который заставил меня бежать, бежать вслед за Зиночкой, бежать по глубокому снегу в той расслабленной слезливости, когда бежишь вослед двинувшемуся и последнему поезду, бежишь и знаешь, что догнать его не сумеешь.

[ 45 ] В эту ночь я еще долго бродил по бульварам, в эту ночь я дал себе слово – на всю жизнь, на всю жизнь сохранить Зиночкины серебряные пятачки. Зиночку же я так больше никогда и не встретил. Велика Москва и много в ней народу.

3

[ 46 ] Водительскую головку нашего класса составляли Штейн, Егоров и, как мне тогда хотело казаться, – я сам.

[ 47 ] Со Штейном я был дружен, с постоянным беспокойством чувствуя при этом, что, как только я перестану напрягать в себе эту дружбу к нему, так тотчас возненавижу его. Белобрысый, безбровый, с уже намечавшейся плешью, – Штейн был сыном богатого еврея-меховщика и лучшим учеником в классе. Преподаватели вызывали его весьма редко, с годами удостоверившись, что знания его безукоризненны. Но когда преподаватель, заглянув в журнал, говорил: «Шшштейн», – весь класс как-то по-особому затихал. Штейн, сорвавшись с парты с таким шумом, словно его там кто держал, быстро выходил из ряда парт и, чуть не опрокинувшись на тонких и длинных ножищах – далеко от кафедры становился так косо к полу, что, если бы провели прямую линию от его носков вверх, она вышла бы из острия его узкого и худого плеча, у которого он молитвенно складывал громадные свои белые руки. Стоя косо, всей тяжестью своей на одной ноге, другой лишь носком ботинка (будто эта нога была короче) прикасаясь к полу, – бабьеподобный, неуклюже изломанный, но никак не смешной, изображая голосом – при ответах – рвущую его вперед, словно от избытка знаний, торопливость, – а при выслушивании задаваемых ему вопросов – небрежную снисходительность, он, блистательно пробарабанив свой ответ, в ожидании благосклонного «садитесь», всегда старался смотреть мимо класса – в окно, при этом словно что-то жуя или шепча губами. Когда же, так же сорвавшись, по скользкому паркету он быстро шел на место, то шумно садился и, ни на кого не глядя, сейчас же начинал что-то писать или ковырять в парте до тех пор, пока общее внимание не отвлекалось следующим вызовом.

[ 48 ] Когда в переменах рассказывалось что-либо смешное и когда момент общего смеха заставал Штейна сидящим за партой, то, откидывая голову назад, он закрывал глаза, морщил лицо, изображая свое страдание от смеха, и при этом быстро-быстро стучал ребром кулака о парту, стуком этим как бы стараясь отвлечь от себя душивший его смех. Но смех только душил его: губы были сжаты и не издавали ни звука. Потом, выждав когда другие отсмеялись, он открывал глаза, вытирал их платком и произносил – «уфф».

[ 49 ] Его увлечениями, о которых он нам рассказывал, были балет и «дом» Марьи Ивановны в Косом переулке. Его любимой поговоркой было выражение: «Надо быть европейцем». Выражение это он кстати и некстати употреблял постоянно. «Надо быть европейцем», – говорил он, являясь и показывая на часах, что пришел в точности за одну минуту до чтения молитвы. «Надо быть европейцем», – говорил он, рассказав о том, что был прошлым вечером в балете и сидел в литерной ложе. «Надо быть европейцем», – добавлял он, намекая на то, что после балета поехал к Марье Ивановне. Только позднее, когда Егоров стал шибко допекать, Штейн поотвык от этого своего любимого выражения.

[ 50 ] Егоров был тоже богат. Он был сыном казанского лесопромышленника, очень холеный, надушенный, с белым зубцом пробора до самой шеи, со склеенными и блестящими, как полированное дерево, желтыми волосами, которые, если отклеивались, так уж целым пластом. Он был бы красив, если бы не глаза, водянистые и круглые, стеклянные глаза птицы, делавшиеся пугливо изумленными, лишь только лицо становилось серьезным. За первые месяцы своего поступления в гимназию, когда Егоров был как-то уж особенно народно простоват и даже называл себя Егорушкой, он был кем-то сокращенно прозван Яг, и прозвище это за ним осталось.

[ 51 ] Яга привезли в Москву уже четырнадцатилетним парнем, и потому он был определен в гимназию сразу в четвертый класс. Привел его к нам классный надзиратель утром, еще до занятий, и сразу предложил ему прочитать молитву, в то время как двадцать пять пар насторожившихся глаз неотлучно смотрели, напряженно выискивая в нем все то, над чем можно было бы посмеяться.

[ 52 ] Обычно молитва читалась монотонной скороговоркой, отзываясь в нас привычной необходимостью встать, полминуты стоять и, грохнув партами, садиться. Яг же начал читать молитву отчетливо и неестественно проникновенно, при этом крестился не так, как все, смахивая с носа муху, а истово, закрывая глаза, при этом клал театральные поклоны, и снова закидывая голову, мутными глазами искал высоко подвешенную классную икону. И тотчас раздались смешки, у всех явилось подозрение, что это шуточка, – и подозрение это перешло в уверенность, а разрозненные смешки в хороший хохот, лишь только Яг, оборвав слова молитвы, обвел всех нас цыплячьим своим, испуганно изумленным взглядом. Классный же наставник разволновался весьма и кричал на Яга и на нас всех, что если подобное случится еще и впредь, то он доведет дело до совета. И только через неделю, когда уже все знали, что Яг из очень религиозной, ранее старообрядческой, семьи, – то как-то раз, уже после занятий, этот же классный наставник, уже старый человек, покраснев как юноша, внезапно подошел к Ягу и, взяв его за руку и глядя в сторону, отрывисто сказал: «Вы, Егоров, меня пожалуйста, простите». И, не сказав больше ничего, резко вырвал свою руку и весь сгорбленный, уже удаляясь по коридору, он делал руками такие движения, словно схватывал что-то с потолка и резко швырял на пол. А Яг отошел к окну и, стоя к нам спиной, долго сморкался.

[ 53 ] Но это было только вначале. В старших классах Яг, по выражению начальства, сильно испортился, и стал часто и много пить. Приходя утром в класс, он нарочно делал круг, подходил к парте, где сидел Штейн, и, грозно рыгнув, гнал все это, как дорогой сигарный дым, к штейновскому носу.

[ 54 ] – Надо быть европейцем, – пояснял он окружающим.

[ 55 ] Хотя Яг жил в Москве совершенно один, снимал в особняке дорогие комнаты, получал из дому видимо много денег и часто появлялся на лихачах с женщинами, – он все же учился ровно и очень хорошо, считался одним из лучших учеников, и только немногим было известно, что он, чуть ли не по всем предметам, пользуется репетиторской подмогой.

[ 56 ] Можно было бы сказать, что к нам троим – Штейну, Ягу, и мне, этой, как про нас говорили, классной головке, – весь остальной класс примыкал так, как к намагниченному бруску примыкает двумя концами приставленное копыто. Одним своим концом копыто примыкало к нам своим лучшим учеником и, удаляясь от нас по копытному кругу, согласно понижающимся отметкам учеников, снова возвращаясь, соприкасалось с нами другим своим концом, на котором был худший ученик и бездельник. Мы же, головка, как бы сопрягали в себе основные признаки и того и другого: имея отметки лучшего, были у начальства на счету худшего.

[ 57 ] Со стороны лучших учеников к нам примыкал Айзенберг. Со стороны бездельников Такаджиев.

[ 58 ] Айзенберг, или как его звали «тишайший» был скромный, очень прилежный и очень застенчивый еврейский мальчик. У него была странная привычка: прежде чем что-либо сказать или ответить на вопрос, – он проглатывал слюну, подталкивая ее наклоном головы, и, проглотив, произносил – «мте». Все считали необходимым издеваться над его половым воздержанием (хотя истинность этого воздержания никем не могла быть проверена и меньше всего утверждалась им самим), и часто во время перемены обступившая его толпа, с требованием – а ну, Айзенберг, покажи-ка нам твою последнюю любовницу – внимательно рассматривала ладони его рук.

[ 59 ] Когда Айзенберг говорил с кем-нибудь из нас, то непременно как-то вниз и вбок наклонял голову, скашивал в сторону крапивного цвета глаза и прикрывал рукою рот.

[ 60 ] Такаджиев был самым старшим и самым рослым в классе. Этот армянин пользовался всеобщей любовью за свое удивительное умение переносить объект насмешки с себя самого всецело на ту скверную отметку, которую он получал, при этом, в отличие от других, никогда не злобствуя на преподавателя и сам веселясь больше всех других. У него тоже, как и у Штейна, было свое любимое выраженьице, которое возникло при следующих обстоятельствах. Однажды, при раздаче проверенных тетрадей, преподаватель словесности, добродушный умница Семенов, отдавая тетрадь Такаджиеву и лукаво постреливая глазками, заявил ему, что, несмотря на то, что сочинение написано прекрасно и что в сочинении имеется лишь одна незначительная ошибка – неправильно поставленная запятая, он, Семенов, принужден именно за эту-то ничтожную ошибку поставить Такаджиеву кол. Причину же столь несправедливой, на первый взгляд, отметки должно видеть в том, что такаджиевское сочинение слово в слово совпадает с сочинением Айзенберга, как равно совпадают в них – и это особенно таинственно – неправильно поставленные запятые. И добавив свое любимое – видно сокола по полету, а молодца по соплям, – Семенов отдал Такаджиеву тетрадь. Но Такаджиев, получив тетрадь, продолжал стоять у кафедры. Он еще раз переспросил Семенова – возможно ли, так ли он его понял, и как же это мыслимо, чтобы так-таки совершенно совпали эти неправильно поставленные запятые. Получив тетрадь Айзенберга для сличения, он долго листал, со все растущим в лице изумлением что-то сверять и отыскивать, и, наконец, уже в совершенном недоумении, глянув сперва на нас, приготовившихся грохнуть хохотом, медленно-медленно поворотил изумленно выпученные глаза прямо на Семенова.

[ 61 ] – Таккая сафпадэние, – трагически прошептал он, поднял плечи и опустил углы губ. Кол был поставлен, цена была как бы заплачена, и Такаджиев, на самом деле прекрасно владевший русским языком, просто пользовался случаем, чтобы повеселить друзей, самого себя, да кстати и словесника, который, несмотря на жесткую суровость отметок, любил смеяться.

[ 62 ] Таковы были точки нашего с концами примыкавшего к нам классного копыта, в котором все остальные ученики казались тем более отдаленными и потому бесцветными, чем ближе размещались они к середине копыта, вследствие извечной борьбы между двойкой и тройкой. Вот в этой-то далекой и чуждой нам среде находился Василий Буркевиц, низкорослый, угреватый и вихрастый малый, когда случилось с ним происшествие, весьма необычное в спокойно и крепко налаженной жизни нашей старой гимназии.

4

[ 63 ] Мы были в пятом классе и был урок немецкого языка, который нам преподавал фон Фолькман, совершенно лысый человек с красным лицом и белыми мазеповскими со ржавчиной усами. Он сперва спрашивал Буркевица с места (он его называл Буркевиц, ставя ударение на «у»), но так как кто-то навязчиво и громко суфлировал, то Фолькман рассердился, морковный цвет лица сразу стал свекольным и, приказав Буркевицу отойти от парты и встать у доски, буркнув – Verdammte bummelei – он уже любовно тянул себя за тормоз своей злобы – свой бело-рыжий ус. Встав у доски, Буркевиц хотел было отвечать, как вдруг случилось с ним нечто в высшей степени неприятное. Зачихнул, но чихнул так несчастливо, что из носа его вылетели брызги и качаясь повисли чуть ли не до пояса. Все захихикали.

[ 64 ] – Was ist denn wieder los – спросил Фолькман и, обернувшись и увидев, добавил: – Na, ich danke.

[ 65 ] Буркевиц, налитый кровью стыда и потом сразу бледнея до зелени, трясущимися руками шарил по карманам. Но платка при нем не оказалось.

[ 66 ] – А ты, милой, оборвал бы там свои устрицы, заметил Яг, – Бог милостив, а нам нынче еще обедать надо.

[ 67 ] – Такая сафпадэние, – изумлялся Такаджиев.

[ 68 ] Весь класс уже ревел от хохота, и Буркевиц, растерянный и ужасно жалкий, выбежал в коридор. Фолькман же, карандашом стуча по столу, все кричал – Rrruhe – но в общем грохоте было слышно только рычание первой буквы – звук, изумительно иллюстрировавший выражение его глаз, которые выпучились уже так, что страх мы испытывали не столько за нас, сколько за самого Фолькмана.

[ 69 ] На следующий день, однако, когда снова был урок немецкого языка, Фолькман, на этот раз, будучи видимо хорошо настроен и решив посмеяться, опять вызвал Буркевица. – Barkewitz! Ubersetzen Sie weiter – приказал он, с притворным ужасом добавив: aber selbstverstandlich nur im Falle, wenn Sie heut'n Taschentuch besitzen.

[ 70 ] У Фолькмана было замечательно то, что только по смыслу предшествующих событий можно было догадаться – кашляет ли он или смеется. И, завидя теперь, как он, после сказанных им слов, широко раскрыв рот, выпускал оттуда клокочущую, хрипящую и булькающую струю, – как ржавые кончики его усов приподнимались, словно изо рта у него шел страшный ветер, и как на его, ставшей малиновой, лысине вздулась, толщиною с карандаш, лиловая жила, – весь класс дико и надрывно захохотал. Штейн же, откинув голову, со страдальчески закрытыми глазами, шибко стучал ребром своего белого кулака о парту, и лишь после того, как все успокоились, вытер глаза и сделал УФФ.

[ 71 ] Только спустя несколько месяцев мы поняли, до чего жесток, несправедлив и неуместен был этот хохот.

[ 72 ] Дело в том, что, когда случилась эта неприятность с Буркевицем, он в класс не вернулся, а на следующий день явился с чужим, с деревянным лицом. С этого дня класс перестал для него жить, он будто похоронил нас, и, вероятно, и мы бы спустя короткое время о нем бы забыли, если бы уже через неделю-другую и нами и преподавателями не было бы замечено нечто чрезвычайно странное.

[ 73 ] Странность же эта заключалась в том, что Буркевиц, троечник и двоечник Буркевиц, начал вдруг неожиданно и крепко сдвигаться с середины классного копыта, и, сперва очень медленно, а потом все быстрее и быстрее, двигаться по этому копыту в сторону Айзенберга и Штейна.

[ 74 ] Сперва это продвижение шло очень медленно и туго. Излишне говорить о том, что даже при системе отметок преподаватель руководствуется обычно не столько тем знанием ученика, которое тот обнаруживает в момент вызова, сколько той репутацией знаний, которую ученик этот себе годами создал. Случалось, хотя и очень редко, что единичные ответы Штейна или Айзенберга, были настолько слабы, что, будь на их месте Такаджиев, он безусловно получил бы тройку. Но так как это были Айзенберг и Штейн, зарекомендованные годами пятерочники, то преподаватель, даже за такие их ответы, хотя быть может и скрепя сердцем, ставил им пять. Обвинять преподавателей за это в несправедливости – было бы столь же справедливо, как обвинять в несправедливости весь мир. Ведь сплошь да рядом уже случалось, что зарекомендованные знаменитости, эти пятерочники изящных искусств, получали у своих критиков восторженные отзывы даже за такие слабые и безалаберные вещи, что будь они созданы кем-нибудь другим, безымянным, то разве что в лучшем случае он мог бы рассчитывать на такаджиевскую тройку. Главной же трудностью Буркевица была не его безымянность, а что гораздо хуже, годами установившаяся репутация посредственного троечника, и вот эта-то репутация посредственности особенно мешала ему двигаться и стояла перед ним нерушимой стеной.

[ 75 ] Но, конечно, все это было только первое время. Уж такова вообще психология пятибалльной системы, что от тройки до четверки – это океан переплыть, а от четверки до пятерки – рукой подать. Между тем Буркевиц все пер. Медленно и упорно, не отступая ни на пядь, все вперед, двигался он по изгибу, все ближе и ближе к Айзенбергу, все ближе и ближе к Штейну. К концу учебного года (история с чихом приключилась в январе) он был уже близ Айзенберга, хотя и не смог с ним сравниться за недостатком времени. Но когда с последнего экзамена Буркевиц, все с тем же деревянным лицом и ни с кем не прощаясь, прошел в раздевальню, мы все же никак не предполагали, что станем свидетелями трудной борьбы, борьбы за первенство, которая завяжется с первых же дней будущего учебного года.

5

[ 76 ] Борьба началась с первых же дней. С одной стороны Василий Буркевиц, – с другой Айзенберг и Штейн. На первый взгляд борьба эта могла показаться бессмысленной: и Буркевиц, и Айзенберг, и Штейн не имели, кроме пятерок, других отметок. И все же шла борба, напряженная и жаркая, и причем борьба эта шла за ту невидимую надбавку к пятерке, за то наивысшее перерастание этой оценки, которое, хотя и нельзя было изобразить в классном журнале, но которое остро чувствовалось и классом и преподавателями, и которое поэтому служило тем хвостом, длиной коего определялось первенство.

[ 77 ] С особенной внимательностью относился к этому соревнованию преподаватель истории, и случалось даже так, что в течение одного урока он вызывал подряд всех троих: Айзенберга, Штейна и Буркевица. Никогда не забыть мне этой электрической тишины в классной комнате, этих влажных, жадных и горячих у всех глаз, этого затаенного и потому тем более буйного волнения, и кажется мне, что совершенно также переживали бы мы бой быков, когда бы были лишены возможности криками высказывать наши чувства.

[ 78 ] Сперва выходил Айзенберг. Этот маленький честный труженик знал все. Он знал все, что нужно, он знал даже больше этого, даже свыше того, что от него требовалось. Но в то же время, как знания, которые от него требовались текущим уроком, выражались хоть и в безукоризненном, хоть и в точном, хоть и в безошибочном, – но все же не более, как в сухом перечне исторических событий, – так равно и те знания, которые от него вовсе не требовались, и коими он желал блеснуть, выражались лишь в забегании вперед в хронологическую даль еще не пройденных уроков.

[ 79 ] Потом быстро, как всегда, выходил Штейн, скривив всю комнату своей косой фигурой. Снова тот же вопрос, что и Айзенбергу, и Штейн начинал мастерски барабанить. Это был уже не Айзенберг, с его глотаниями слюны и корявыми «мте», которыми тот начинал свои красные строки. В некотором смысле то, что давал Штейн, было даже блестяще. Он трещал, как многосильный мотор, обильные летели искры иностранных слов, не замедляя речи, как хорошо подстроенные мосты, приносились латинские цитаты, и чеканный его выговор доносил до наших ушей все, позволяя приятно отдыхать, ничуть не заставляя вслушиваться или напрягаться, и в то же время не давая выплеснуться в пустоту ни единой звуковой капле. В довершение ко всему, уже заканчивая, Штейн в блестящем резюмэ своего рассказа давал нам прозрачно понять, что он, Штейн, человек нынешнего века, хоть и рассказывает все это, однако, на самом деле только нисходит и относится свысока к людям минувших эпох. Что он, к услугам которого имеются теперь и автомобили, и аэропланы, и центральное отопление, и международное общество спальных вагонов, считает себя в полном праве смотреть свысока на людей времен лошадиной тяги, и что если он и изучает этих людей, так разве уж для того, чтобы лишний раз увериться в величии нашего изобретательского века.

[ 80 ] И, наконец, Василий Буркевиц, и снова тот же вопрос, что и первым двум. С первых слов Буркевиц разочаровывал. Уж как-то очень сухо намечал он дорогу своего рассказа, и уши наши были избалованы и ждали штейновского чеканного барабана. Но уже после нескольких оборотов Буркевиц, как бы невзначай, упоминал мелкую подробность быта той эпохи, о которой рассказывал, словно вдруг замахнувшись швырял пышную розу на горбы исторических могил. После первой бытовой черты следовали также одиноко, как капля перед грозой, вторая, и потом третья, и потом много, и, наконец, уже целым дождем, так что в развитии событий он все медленнее и трудней продвигался вперед. И старые могилы, словно разукрашенные легшими на них цветами, уже казались совсем недавними, еще незабытыми, свежевырытыми, вчерашними. Это было начало.

[ 81 ] Но лишь только в силу этого начала приближались к нам, подъезжали к нам вплотную и старые дома, и старые люди, и деятельность старых эпох, как тотчас опровергалась штейновская точка зрения, возвеличивавшая нынешнюю эпоху над миновавшей-де потому, что для расстояния, одолеваемого нынче люксус-экспрессом в двадцать часов, потребовалось бы в то далекое время лошадиной тяги больше недели. Ловким, мало напоминающим предумышленность оцеплением сегодняшнего и тогдашнего быта, Буркевиц, не утверждая этого, все же заставлял нас понять, что Штейн заблуждается. Что отличие между людьми, жившими во времена лошадиной тяги и живущими теперь, в эпоху технических усовершенствований, – отличие, которое, как полагает Штейн, дает ему, человеку нынешнего века, право возвеличивать себя над людьми миновавших эпох, – в действительности вовсе не существует, – что никакого отличия между человеком нынешним и прошлой эпохи нет, что, напротив, всякое различие между ними отсутствует, и что именно отсутствием-то отличия и объясняется поразительное сходство человеческих взаимоотношений и тогда, когда расстояние одолевалось за неделю, и теперь, когда оно покрывается в двадцать часов. Что как теперь очень богатые люди, одетые в дорогие одежды, едут в международных спальных вагонах, – так и тогда, хотя и иначе, но тоже очень богато одетые люди ехали в шелками обитых каретах и укутанные соболями; что как теперь есть люди, если не очень богаты, то все же очень хорошо одетые, едущие во втором классе, цель жизни которых – это добыть возможность поездок в спальном вагоне, так и тогда были люди, ехавшие в менее дорогих экипажах и укутанные лисьими шкурками, цель жизни которых состояла в том, чтобы приобрести еще более дорогую карету, а лисы сменить соболями; что как теперь есть люди, едущие в третьем классе, не имеющие чем заплатить доплату за скорость, и обреченные страдать от жестких досок почтового, так и тогда были люди, не имеющие ни денег, ни чина, потому тем дольше кусаемые клопами смотрительского дивана; что, наконец, как теперь есть люди, голодные, жалкие, и в лохмотьях, шагающие по шпалам, так и тогда были люди такие же голодные, такие же жалкие, в таких же лохмотьях бредущие по почтовому тракту. Давно уже сгнили шелка, развалились, рассохлись кареты, и сожрала моль соболя, а люди словно остались все те же, словно и не умирали, и все так же мелко гордясь, завистничая и враждуя, взошли в сегодняшний день. И не было уже штейновского игрушечного прошлого, умаленного нынешним паровозом и электричеством, потому что придвигаемое к нам буркевицевской силой это прошлое принимало явственные очертания нашего сегодняшнего дня. Но снова переходя к событиям, снова вводя в них бытовые черты, сличая их с характерами и действиями отдельных лиц, Буркевиц упорно и уверенно гнул в нужную ему сторону. Эта кривая его рассказа, после многих и режущих сопоставлений, нисколько не вступая в утверждение и потому приобретая еще большую убедительность, сводилась к тому выводу, которого сам он не делал, предоставляя его сделать нам, и который заключался в том-де, что в прошлом, в этом далеком прошлом – нельзя не заметить, нельзя не увидеть возмутительную и кощунственную несправедливость: несоответствие между достоинствами и недостатками людей, и облегающими их, одних соболями, других лохмотьями. Это в прошлом. На настоящее он уже и не намекал, словно крепко зная, как хорошо, как досконально известно нам это возмутительное несоответствие в нашем сегодня. Но паутина уже сплетена. По ее путанным, стальным и неломающимся прутьям, по которым все мы уверенно шли, не могли не идти вслед за Буркевицем, – мы приходили к непотрясаемой уверенности в том, что как прежде, – во времена лошадиной тяги, так и теперь во времена паровозов, – жить человеку глупому легче, чем умному, хитрому лучше, чем честному, жадному вольготней, чем доброму, жестокому милее, чем слабому, властному роскошней, чем смиренному, лживому сытнее, чем праведнику, и сластолюбцу слаще, чем постнику. Что так это было, и так это будет вечно, пока жив на земле человек.

[ 82 ] Класс не дышал. В комнате было чуть не тридцать человек, а я отчетливо слышал, как цокали запрещенные начальством часы в кармане соседа. Историк сидел на кафедре, щурил рыжие ресницы в журнал, изредка так морщась и поскребывая всей пятерней бородку, словно говорил:

[ 83 ] – Bот так гусь лапчатый.

[ 84 ] Буркевиц заканчивал свой рассказ напоминанием о той болезни, которая, развиваясь много веков, постепенно охватывала человеческое общество, и которая, наконец, теперь, в нынешнюю эпоху технических совершенствований, уже повсеместно заразила человека. Эта болезнь – пошлость. Пошлость, которая заключается в способности человека относиться с презрением ко всему тому, чего он не понимает, причем глубина этой пошлости увеличивается по мере роста никчемности и ничтожества тех предметов, вещей и явлений, которые в этом человеке вызывают восхищение.

[ 85 ] И мы понимали. Это был меткий камень в штейновскую морду, которая как раз в это время что-то усиленно разыскивала в парте, зная, что теперь все глаза обращены на нее.

[ 86 ] Но понимая, в кого брошен камень, мы также понимали и нечто другое. Это другое заключалось в понимании того, что эта, казалось бы безнадежная, веками налаженная несправедливость людских отношений, о которых намеками рассказывал Буркевиц, нисколько не повергает ни его самого ни в уныние, ни в бешенство, а является как бы тем горючим, нарочно для него приготовленным веществом, которое, вливаясь в его нутро, не дает разрушающего взрыва, а горит в нем ровным, спокойным и шибким огнем. Мы смотрели на его ноги в стоптанных нечищенных ботинках, на потертые брюки с неуклюже выбитыми коленями, на его шарами налитые скулы, крошечные серые глаза и костистый лоб под шоколадными вихрами, и чувствовали, чувствовали непреодолимо и остро, как бродит и прет в нем страшная русская сила, которой нет ни препон, ни застав, ни заград, сила одинокая, угрюмая и стальная.

6

[ 87 ] Эта борьба между Буркевицем, Штейном и Айзенбергом, которую Штейн язвительно окрестил борьбой белой и грязной розы, эта борьба, в которой чрезвычайный перевес Буркевица чувствовался решительно всеми, закончилась тотчас, лишь только единодушное мнение класса было о ней громко высказано.

[ 88 ] Это случилось совершенно случайно. Как-то, в начале ноября, утром, когда все расселись по партам в ожидании историка, в класс быстро зашел ученик восьмого класса с такой решительностью, что весь класс встал на ноги, приняв его за преподавателя. Послышались чрезвычайно витиеватые ругательства, причем настолько дружные, что ученик этот, нахально взойдя на кафедру и разведя руками, сказал:

[ 89 ] – Простите, господа, но я не понимаю, что здесь, – арестантская камера для уголовных, в которой вошедшего товарища приняли за начальника тюрьмы, – или здесь шестой класс московской классической гимназии?

[ 90 ] – Господа, – продолжал он с чрезвычайной серьезностью, – я прошу на минуту вашего внимания. Сегодня утром прибыл в Москву господин министр народного просвещения, и есть основание предполагать, что завтра, в течение дня, он посетит нас. Мне кажется, не к чему говорить вам о том, ибо вы это и сами знаете, какое значение имеет для нашей гимназии то впечатление, которое господин министр вынесет из этих стен. Совершенно очевидно также и то, что дирекция гимназии, не считая для себя возможным сговариваться с нами в смысле подготовки к такому посещению, будет, однако, смотреть с благожелательством, коль скоро нечто подобное будет предпринято нами самими. Господа, я попрошу вас теперь назвать мне вашего лучшего ученика, который должен будет сегодня вечером присутствовать на маленьком совещании, а завтра он, как ваш выборный, сообщит вам общее решение, которому каждый из вас, желающий поддержать долголетнюю и незапятнанную честь нашей славной гимназии, подчинится беспрекословно.

[ 91 ] Сказав это, он приподнял раскрытую книжонку к своим, видимо, очень близоруким глазам и, навострив в бумагу карандаш и моргая глазами, как это делает человек в ожидании звука, добавил:

[ 92 ] – Tак как фамилия?

[ 93 ] И класс, ухнув гулом голосов, так что в стеклах дзыкнули сотни злых мух, заревел:

[ 94 ] – Бурке-виц.

[ 95 ] И даже сзади кто-то любовно добавил

[ 96 ] – Bыходи, Васька – xотя и выходить было некуда и совершенно не нужно.

[ 97 ] Гимназист записал, поблагодарил и поспешно вышел. Игра была проиграна. Борьба закончена. Буркевиц стал первым.

[ 98 ] И словно зная, что соревнованию пришел конец (хотя, может быть, еще и по другим каким причинам), вошедший в класс историк, садясь и потом злобно шаркая по кафедре ногами, тут же вызвал Буркевица, и, попросив рассказать текущий урок, прибавил:

[ 99 ] – Попрошу вас держаться в рамках ги-имназического к-курса. И Буркевиц понял. Он начал рассказывать текущий урок, и рассказал его в духе гимназического курса, в духе незапятнанной чести нашей славной гимназии и в духе господина министра народного просвещения, который в это утро прибыл в Москву.

[ 100 ] «Если бы сопля меня не сделала человеком, то заместо человека я сделался бы соплей», – так говорил мне Буркевиц во время выпускных экзаменов, после того, как произошедший скандал с гимназическим священником нас немного сблизил.

Но это было уже в наши прощальные дни в гимназии. До этого же Буркевиц ни со мной и вообще ни с кем не говорил ни слова, продолжая считать нас чужими, и за все время, вне гимназической необходимости, сказал всего несколько слов Штейну по следующему поводу. Однажды, во время большой перемены, собравшаяся вокруг Штейна толпа гимназистов начала с ним беседу о ритуальных убийствах, причем кто-то с жестокой улыбкой спросил у Штейна, верит ли он, Штейн, в возможность и в существование ритуальных убийств. Штейн тоже улыбался, но когда я увидел эту его улыбку, у меня сжалось за него сердце.

[ 101 ] – Мы, евреи, – отвечал Штейн, – не любим проливать человеческую кровь. Мы предпочитаем ее высасывать. Ничего не поделаешь – надо быть европейцем.

[ 102 ] Вот в эту-то минуту Буркевиц, стоявший тут же, вдруг неожиданно для всех впервые обратился к Штейну.

[ 103 ] Ciąg dalszy w wersji pełnej

7

[ 104 ] Dostępne w wersji pełnej

8

[ 105 ] Dostępne w wersji pełnej

9

[ 106 ] Dostępne w wersji pełnej

СОНЯ

1

[ 107 ] Dostępne w wersji pełnej

2

[ 108 ] Dostępne w wersji pełnej

3

[ 109 ] Dostępne w wersji pełnej

4

[ 110 ] Dostępne w wersji pełnej

5

[ 111 ] Dostępne w wersji pełnej

6

[ 112 ] Dostępne w wersji pełnej

7

[ 113 ] Dostępne w wersji pełnej

8

[ 114 ] Dostępne w wersji pełnej

9

[ 115 ] Dostępne w wersji pełnej

КОКАИН

1

[ 116 ] Dostępne w wersji pełnej

2

[ 117 ] Dostępne w wersji pełnej

3

[ 118 ] Dostępne w wersji pełnej

4

[ 119 ] Dostępne w wersji pełnej

5

[ 120 ] Dostępne w wersji pełnej

6

[ 121 ] Dostępne w wersji pełnej

МЫСЛИ

1

[ 122 ] Dostępne w wersji pełnej

2

[ 123 ] Dostępne w wersji pełnej

3

[ 124 ] Dostępne w wersji pełnej

4

[ 125 ] Dostępne w wersji pełnej

5

[ 126 ] Dostępne w wersji pełnej

6

[ 127 ] Dostępne w wersji pełnej

*******

[ 128 ] Dostępne w wersji pełnej

Romans z kokainą

Gimnazjum

1

[ 1 ] Kiedyś na początku października, wychodząc rano do gimnazjum, ja, Wadim Maslennikow (miałem wtedy piętnaście lat), zapomniałem koperty z pieniędzmi, którą matka położyła w jadalni jeszcze poprzedniego wieczora; pieniądze przeznaczone były na czesne za pierwsze półrocze. Przypomniałem sobie o tej kopercie dopiero w tramwaju, kiedy akacje i wierzchołki ogrodzeń, oddzielających posesje od szerokiej alei, przestały już kłująco migotać, wskutek rosnącej prędkości tworząc ciągły strumień, a walący mi się na ramiona ciężar coraz mocniej przyciskał mi plecy do niklowanego pręta. Moje zapominalstwo nie wzbudziło jednak we mnie niepokoju. Pieniądze można było wpłacić następnego dnia, a w domu nikt ich nie mógł ukraść, jako że prócz matki w mieszkaniu przebywała tylko stara niańka Stiepanida, która była u nas już ponad dwadzieścia lat; jedyną jej słabością, a może nawet namiętnością były nieustanne szepty, dźwięczne jak trzaski pestek słonecznika – nie mając z kim, sama ze sobą wiodła szeptem bardzo długie rozmowy, a niekiedy nawet spory, z rzadka przerywając sobie donośnymi, wydawanymi pełnym głosem okrzykami, jak na przykład: „no tak!” albo „rozumie się!”, albo „jeszcze czego!”. W gimnazjum zupełnie zapomniałem o kopercie. Tego dnia, co zresztą nie zdarzało mi się często, nie przygotowałem się do lekcji i trzeba się było uczyć częściowo w czasie przerw, częściowo zaś nawet wtedy, gdy nauczyciel znajdował się w klasie, i ten rozogniony stan napięcia całej uwagi, który pozwalał opanować materiał z ogromną łatwością (dzień później równie łatwo człowiek zapominał tych wiadomości), sprzyjał wyrzucaniu z pamięci wszystkiego, co nieistotne. Dopiero kiedy zaczęła się duża przerwa – ze względu na chłodną wprawdzie, ale suchą i słoneczną pogodę wypuszczano nas wszystkich na podwórko – i kiedy na niższym podeście schodów zobaczyłem matkę, przypomniałem sobie o kopercie; pomyślałem, że pewnie nie wytrzymała i przyniosła ją do szkoły. Ubrana w swoje wyłysiałe futerko ze śmiesznym kapturem, spod którego zwisały siwe włosy (miała już wtedy pięćdziesiąt siedem lat), matka stała z boku i z wyraźnym zdenerwowaniem, jeszcze bardziej podkreślającym jej żałosny wygląd, bezradnie wpatrywała się w przebiegającą obok niej czeredę gimnazjalistów; niektórzy z nich ze śmiechem oglądali się i coś do siebie mówili. Zbliżywszy się do niej, chciałem przemknąć niezauważony, ale matka dostrzegła mnie i – z twarzą rozjaśnioną tkliwym, choć niewesołym uśmiechem – dała mi znak, żebym podszedł, a ja, choć czułem palący wstyd przed kolegami, zrobiłem krok w jej stronę.

[ 2 ] – Wadiczka, moje dziecko – powiedziała starczo głuchym głosem, wyciągając do mnie kopertę i żółtą dłonią bojaźliwie, zupełnie jakby ją parzyło, dotykając guzika mojego płaszcza – zapomniałeś pieniędzy, dziecko, pomyślałam sobie: przestraszy się chłopak, no i przyniosłam.

[ 3 ] Powiedziawszy to, spojrzała na mnie jak gdyby prosiła o jałmużnę, ale ja, wściekły za wstyd, który mi sprawiła, pełnym nienawiści szeptem oznajmiłem, że całkiem nie na miejscu zebrało jej się na czułości i że skoro już nie mogła się powstrzymać i przyniosła pieniądze, to niech sama je wpłaci. Matka stała cicho, słuchała w milczeniu, ze skruchą i smutkiem spuściwszy swoje stare tkliwe oczy, a ja, zbiegłszy po opustoszałych już schodach, otwierając ciężkie, hałaśliwie zasysające powietrze drzwi, wprawdzie obejrzałem się i rzuciłem na matkę spojrzenie, bynajmniej nie dlatego jednak, by zrobiło mi się jej choćby troszeczkę żal, ale z obawy, że się w tak nieodpowiednim miejscu rozpłacze. Matka ciągle stała na podeście u góry, i melancholijnie pochyliwszy swoją okropną głowę, śledziła moje kroki. Dostrzegłszy, że na nią patrzę, pomachała mi dzierżącą kopertę ręką, jak zwykło się to robić na dworcu, i ten ruch, taki młodzieńczy i rześki, jeszcze dobitniej pokazał, jaka jest stara, obszarpana i żałosna.

[ 4 ] Na podwórku podeszło do mnie kilku kolegów i jeden z nich spytał, co to za klown w spódnicy w groszki, ten, z którym przed chwilą rozmawiałem, a ja zaśmiałem się wesoło i odpowiedziałem, że to zubożała guwernantka, która przyszła do mnie z rekomendacjami na piśmie i że jeśli chcą, to ich z nią poznam: mogą się do niej nie bez sukcesu pozalecać. Kiedy skończyłem, dotarło do mnie – chociaż sprawiły to nie tyle same słowa, które wypowiedziałem, ile wywołane przez nie chichoty – że to nawet jak na mnie przesada i że nie powinienem był tego mówić. A kiedy, wpłaciwszy pieniądze, matka wyszła, i na nikogo nie patrząc, zgarbiona, jakby próbowała zajmować jeszcze mniej miejca, najszybciej jak tylko mogła, stukocząc zdartymi, całkiem krzywymi obcasami, ruszyła po asfaltowej dróżce ku bramie – poczułem, że ściska mi się z jej powodu serce.

[ 5 ] Ból, który w pierwszej chwili przeszył mnie rozżarzonym ostrzem, trwał jednak niezbyt długo, przy czym mijał, wracając mi zdrowie, jak gdyby w dwóch etapach – kiedy wróciwszy z gimnazjum do domu, wszedłem do przedpokoju i wąskim korytarzykiem naszego ubogiego mieszkanka, gdzie unosiły się ostre zapachy kuchenne, poszedłem do siebie, ów ból, chociaż w gruncie rzeczy już mnie nie dręczył, ciągle jeszcze przypominał o sobie, o tym, jak bardzo bolało zaledwie godzinę wcześniej; a potem, kiedy wszedłem do jadalni i siadłem do stołu, do którego naprzeciw mnie siadła matka, i kiedy zaczęła rozlewać zupę, ból już nie tylko mi nie dokuczał, ale nawet trudno mi sobie było wyobrazić, że kiedykolwiek mógł mi się dawać we znaki.

[ 6 ] Kiedy tylko poczułem ulgę, zaczęło mnie nurtować mnóstwo gniewnych myśli: taka stara, a nie rozumie, że swoim nędznym ubraniem przyczynia mi wstydu – i: po co lazła z tą całą kopertą do gimnazjum – i: zmusiła mnie, żebym kłamał i pozbawiła możliwości zaproszenia do siebie kolegów. Patrzyłem, jak je zupę, jak podnosząc drżącą ręką łyżkę, wylewa część jej zawartości z powrotem do talerza, patrzyłem na jej żółte policzki, na zaczerwieniony od gorącej zupy nos, widziałem, jak po każdym łyku białawym językiem zlizuje tłuszcz – i mocno i gorąco jej nienawidziłem. Czując, że na nią patrzę, matka jak zawsze tkliwie spojrzała na mnie swymi blaknącymi piwnymi oczami, odłożyła łyżkę i – jakby zmuszana tym swoim spojrzeniem, żeby coś powiedzieć – spytała: – Smaczne? – powiedziała to tak, jakby poddawała ton dziecku, z pytającym przytwierdzeniem kiwnąwszy mi przy tym siwą główką.

[ 7 ] – Ssmaszne – powiedziałem i ja, ani nie potwierdzając, ani nie zaprzeczając, tylko przedrzeźniając ją. Owo „ssmaszne” wymówiłem z obrzydliwym grymasem człowieka, który za chwilę zwymiotuje – i nasze spojrzenia, moje chłodne i pełne nienawiści, i jej, ciepłe, otwarte do wewnątrz i kochające, spotkały się i stopiły ze sobą. Trwało to długo, wyraźnie widziałem, jak spojrzenie jej dobrych oczu przygasa, staje się zakłopotane, potem bolesne – ale im oczywistsze było dla mnie moje zwycięstwo, tym mniej wyraźne i zrozumiałe wydawało mi się uczucie nienawiści do tej kochającej starej kobiety, której kosztem tryumfowałem. Zapewne dlatego nie wytrzymałem, pierwszy spuściłem wzrok, wziąłem łyżkę i zacząłem jeść. Kiedy jednak pogodzony ze sobą, chcąc powiedzieć coś nic nieznaczącego, znowu podniosłem głowę, to niczego nie powiedziałem i wzdrygnąłem się mimo woli. Jedna ręka matki, ta z łyżką, leżała na obrusie. Na dłoni drugiej, wspartej na łokciu, matka położyła głowę. Jej wąskie usta, wykrzywiając twarz, właziły na policzek. Z brązowych jam zamkniętych oczu, wokół których rozpościerały się wachlarze zmarszczek, ciekły łzy. I tyle było w tej żółtej starej główce bezradności, tyle łagodnego, pełnego goryczy żalu i tyle beznadziei tej nikomu teraz niepotrzebnej wstrętnej starości, że ciągle patrząc na nią z ukosa, podejrzanie grubym głosem powiedziałem:

[ 8 ] – No, nie trzeba… no, daj spokój… przecież nie ma powodu… – chciałem już dodać – mamo – a może nawet podejść i pocałować ją, ale w tej samej chwili z zewnątrz, z korytarza, przyszła niańka, balansując na jednym bucie, drugim kopnęła drzwi i wniosła danie mięsne. Nie wiem gwoli komu ani po co, ale walnąłem wtedy pięścią w talerz i bólem zranionej ręki i oblanymi zupą spodniami ostatecznie przekonany o swojej słuszności, którą jakoś mgliście podkreślał niezwykły przestrach niańki, z okropnym przekleństwem poszedłem do swojego pokoju.

[ 9 ] Wkrótce potem matka ubrała się i dokądś poszła, wróciła dopiero pod wieczór. Usłyszawszy, jak stukają jej obcasy, jak prosto z przedpokoju idzie korytarzem do moich drzwi, puka i pyta:

[ 10 ] – Można? – rzuciłem się do biureczka, pośpiesznie otwierając książkę, siadłem plecami do drzwi i znudzonym głosem powiedziałem:

[ 11 ] – Wejdź – przeszła przez pokój i niepewnie podeszła do mnie z boku, a ja, niby to zajęty nauką, zobaczyłem, że jest jeszcze w futerku i tym swoim śmiesznym czarnym kapturze. Wyjęła z zanadrza i położyła na biurku dwa zmięte, jakby – zawstydzone – chciały być mniejsze, niż były naprawdę, banknoty pięciorublowe. Pogładziła mnie potem swoją powykręcaną małą dłonią po ręku i cicho powiedziała:

[ 12 ] – Wybacz mi, moje dziecko. Jesteś dobry. Wiem – i pogładziwszy mnie po włosach i na chwilę zamyśliwszy się, jakby coś jeszcze chciała powiedzieć, nie powiedziała ostatecznie niczego i na palcach wyszła z pokoju, cichutko zamykając za sobą drzwi.

2

[ 13 ] Wkrótce potem zachorowałem. Moje początkowe, wcale niemałe przerażenie, natychmiast przygasiła rzeczowa wesołość lekarza, którego adres na chybił trafił wybrałem spośród ogłoszeń wenerologów, zapełniających niemal całą stronę gazety. Badając mnie, zupełnie tak samo jak czynił to nasz nauczyciel rosyjskiego, kiedy od kiepskiego ucznia słyszał nadspodziewanie dobrą odpowiedź – z uznaniem szeroko otworzył oczy. Poklepał mnie potem po ramieniu i tonem nie pocieszenia – to by mnie zdenerwowało – ale spokojnej ufności w swoją moc, dodał

[ 14 ] – Nie ma się co smucić, młodzieńcze, za miesiąc będziesz jak nowy.

[ 15 ] Umył ręce, wypisał recepty, udzielił mi koniecznych wskazówek i spojrzał na monetę rublową, którą niezgrabnie, krzywo położyłem na stole, przez co się rozbrzęczała, osiadając na szklanym blacie, dźwięczała w coraz to większym tempie, by osiągnąć wreszcie niemal rytm werbla. Smakowicie podłubał w nosie i wypuścił mnie, uprzedziwszy przy tym, z niepasującym do niego mrocznym zatroskaniem, że szybkość mojego powrotu do zdrowia i w ogóle moje wyzdrowienie zależy od odpowiedniej częstotliwości moich wizyt i że najlepiej by było, gdybym odwiedzał go codziennie.

[ 16 ] Chociaż po krótkim czasie przekonałem się, że codzienne wizyty bynajmniej nie są niezbędne, że to po prostu zwykła sztuczka lekarza, mająca doprowadzić do tego, by mój rubel częściej dźwięczał w jego gabinecie, chodziłem do niego każdego dnia – z tego prostego powodu, że sprawiało mi to przyjemność. W tym krótkonogim, tęgim człowieczku, w jego soczystym – jak po zjedzeniu czegoś dobrego – basie, w fałdach na jego tłustej szyi, przypominających podobne do siebie opony rowerowe, w jego wesołych i chytrych oczkach, w tym, jak się do mnie odnosił, było coś żartobliwie chwalącego, aprobującego i jeszcze coś, co trudno było określić, a co przyjemnie mi schlebiało. Był to pierwszy starszy, a więc „duży” mężczyzna, podchodzący do mnie i obserwujący mnie właśnie od tej strony, którą wówczas chciałem pokazywać. Chodziłem do niego każdego dnia nie jak do lekarza, ale jak do przyjaciela, początkowo nawet z niecierpliwością czekałem na wyznaczoną godzinę i wkładałem na wizytę, jak na bal, nowy tużurek, eleganckie spodnie i lakierki.

[ 17 ] W owym czasie chciałem zdobyć sobie reputację erotycznego wunderkinda, toteż opowiedziałem w klasie, na jaką chorobę zapadłem (oznajmiłem, że choroba minęła, chociaż dopiero się wtedy zaczynała), w owym czasie ani trochę nie wątpiłem w to, że opowiadając takie rzeczy, bardzo zyskuję w oczach otoczenia, i właśnie w owym czasie dopuściłem się okropnego czynu, którego następstwem było złamanie czyjegoś życia, a może nawet śmierć tej osoby.

[ 18 ] Po dwóch tygodniach, kiedy zewnętrzne symptomy choroby osłabły, co jednak – jak dobrze wiedziałem – bynajmniej nie znaczyło, że jestem zdrowy, wyszedłem z domu, chcąc przejść się trochę albo skoczyć do kina. Wieczór, połowa listopada – ta zdumiewająca pora. Pierwszy puszysty śnieg, przypominający kawałki marmuru w granatowej wodzie, padał powoli na Moskwę. Na dachach domów i klombach na szerokich alejach rozpostarły się i wydęły niebieskie żagle. Kopyta nie stukały, koła nie dudniły, tylko dzwonki tramwajów wiosennie niepokoiły ścichłe miasto. W jakimś zaułku wyminąłem idącą przede mną dziewczynę. Dogoniłem ją nie dlatego, że chciałem, ale po prostu dlatego, że szedłem szybciej od niej. Kiedy jednak zrównałem się z nią, kiedy ją mijałem, zapadłem się w głęboki śnieg, a ona obejrzała się i nasze spojrzenia się spotkały, a oczy rozbłysły uśmiechem. W taki rozogniony wieczór moskiewski, kiedy pada pierwszy śnieg, kiedy na policzkach pojawiają się plamy koloru brusznic, a niebo siwymi linami przecinają przewody, skąd w taki wieczór wziąć siłę i ponury nastrój, żeby zmilczeć i odejść, i nigdy się już nie zobaczyć?

[ 19 ] Spytałem, jak się nazywa i dokąd idzie. Na imię miała Zinoczka, a szła nie „dokądś”, tylko „po prostu tak sobie”. Na rogu, do którego zbliżaliśmy się, stały sanie: wysokie, zwężone w talii, potężny koń nakryty był białym czaprakiem. Zaproponowałem, żebyśmy się przejechali i Zinoczka, błysnąwszy do mnie oczkami, usta wydąwszy w kształt guziczka, po dziecięcemu – raz po raz – kiwnęła głową. Woźnica siedział bokiem do nas, znakiem zapytania wygięty nad przodem sań. Ale kiedy podeszliśmy, trochę się ożywił, prowadził nas wzrokiem, zupełnie jakby mierzył w ruchomy cel, i wreszcie chrypliwie wypalił: – Prosz, prosz, przewiozę państwa – i widząc, że trafił i że trzeba się zająć postrzelonymi, wygramolił się z sań i, beznogi, zielony, potężny i majestatyczny, z biało urękawicznionymi dłońmi wielkości dziecięcej głowy, w uciętym onieginowskim cylindrze ze sprzączką, podchodząc, dodał: – Wasza wielmożność życzy kłusem?

[ 20 ] Nieprzyjemna sytuacja. Za kurs do parku Pietrowskiego i z powrotem do miasta zażyczył sobie dziesięć rubli i chociaż „jego wielmożność” miał w kieszeni tylko pięć i pół – wsiadłbym bez zastanowienia, uważałem bowiem w owym czasie każde szachrajstwo za mniejszy wstyd niż konieczność targowania się z woźnicą w obecności damy. Sytuację uratowała Zinoczka. W jej oczkach pojawiło się oburzenie i zdecydowanie oznajmiła, że to niesłychana cena i żebym nie ważył się dać mu więcej niż trójeczkę. I przy tym, chwyciwszy moją rękę, odciągała mnie od sań. Odciągała mnie, a ja, odchodząc, lekko się opierałem, tym opieraniem się jakby zdejmując z siebie i przenosząc na Zinoczkę całą wstydliwość sytuacji. Wyglądało to tak, jakby nic tu ode mnie nie zależało i jakbym, oczywiście, gotów był zapłacić każdą cenę.

[ 21 ] Przeszedłszy jakichś dwadzieścia kroków, Zinoczka ze złodziejską ostrożnością obejrzała się przez moje ramię, i ujrzawszy, że woźnica pośpiesznie zdejmuje z konia czaprak, omal nie piszcząc z zachwytu, zaszła mi drogę, i stanąwszy na paluszkach, uradowana szeptała: – Zgadza się, zgadza (bezdźwięcznie klasnęła w dłonie) – już podjeżdża. Widzi pan, jaka ze mnie spryciara (raz po raz starała się zajrzeć mi w oczy), widzi pan, prawda, o!

[ 22 ] To „o” dźwięczało w moim uchu bardzo przyjemnie. Można było pomyśleć, że ze mnie elegancki hulaka, bogacz i utracjusz, a ona, biedna, uboga dziewczyna, powstrzymuje mnie od szastania pieniędzmi, oczywiście nie dlatego, żeby nie było mnie na takie szastanie stać, tylko dlatego, że zamknięta w ciasnych horyzontach swojego ubóstwa nie potrafi, biedula, nie jest w stanie pojąć, że można tak postępować.

[ 23 ] Przy następnym skrzyżowaniu woźnica dogonił nas, wyprzedził, i powstrzymując rwącego się do biegu konia, jak kołem sterowym szarpiąc z prawa na lewo lejcami i plecami kładąc się na saniach, odpiął baranicę. Posadziwszy Zinoczkę, powoli – chociaż chciałby człowiek szybko – przeszedłszy na drugą stronę, wdrapałem się na wysokie wąskie siedzenie, założyłem mocną aksamitną pętelkę za metalowy sworzeń, objąłem Zinoczkę i mocno, jakbym szykował się do bitki, naciągnąwszy daszek na oczy, dumnie powiedziałem: – Ruszaj.

[ 24 ] Rozległ się leniwy dźwięk przypominający odgłos pocałunku, koń lekko szarpnął, sanie zaczęły powoli pełznąć i poczułem, jak wszystko we mnie drży, wprawione w dygot szyderczym żartem woźnicy. Kiedy jednak po dwóch skrętach wyjechaliśmy na Twerską-Jamską, woźnica ściągnął nagle lejce i krzyknął: – Eeep – ostre, stalowe „e” przenikliwie wznosiło się coraz wyżej, dopóki nie uderzyło w miękką przegrodę niepuszczającego dalej „p”. Saniami strasznie szarpnęło, rzuciło nas z podniesionymi kolanami w tył, a potem zaraz w przód, twarzą w wywatowane plecy. A ku nam pędziła już cała ulica, mokre liny śniegu boleśnie siekły policzki, siekły oczy – krótkie nawoływania mijanych tramwajów i znowu: – Ep, ep – ale ostro, urywanie, jak pejczem, a potem z radośnie złośliwym beczeniem – hulaaaj dusza – i czarne wybuchy mijanych sań, męczący lęk przed ciosem hołobli po mordzie, i pac, pac, pac śniegu spod kopyt o metalowy przód sań; i drżały sanie, i drżały nasze serca.

[ 25 ] – Ach, jak świetnie – szeptał obok mnie w mokrym, smagającym deszczu zachwycony dziecięcy głosik.

[ 26 ] – Ach, jak cudownie, jak cudownie.

[ 27 ] Mnie także było „cudownie”. Tylko że, jak zawsze, ze wszystkich sił opierałem się i sprzeciwiałem temu szalejącemu we mnie zachwytowi.

[ 28 ] Kiedy przemknęliśmy koło „Jaru” i widać już było wieżyczkę przystanku tramwajowego i zabitą na zimę deskami budkę handlarza słodyczy, koło przejazdu do okrąglaka woźnica lekko oparł się o nas plecami, i zdecydowanie osadzając konia, urywanie zawodził dobrotliwym kobiecym głosikiem: – Prr… prr… prr… – Wjechał na przejazd stępa, śnieg nagle przestał padać i tylko wokół samotnej żółtej latarni anemicznie polatywał i nie osiadał na ziemi, zupełnie jakby trzepano tam pierzynę. Za latarnią stała w czarnym powietrzu wsparta na słupach tablica ogłoszeniowa, a obok niej pięść z wyciągniętym palcem wskazującym, w mankiecie i kawałku rękawa, krzywo przybita do drzewa. Po palcu chodziła wrona i strząsała śnieg.

[ 29 ] Spytałem Zinoczkę, czy jej nie zimno.

[ 30 ] – Jest mi cudownie – powiedziała – to przecież cudowne, nie? Proszę, niech mi pan ogrzeje dłonie.

[ 31 ] – Odkleiłem od jej talii ostro pobolewającą u góry rękę. Z daszka czapki lało mi się na policzek i za kołnierz, nasze twarze były mokre, podbródek i policzki zimno ściągnęło tak mocno, że trzeba było mówić z nieruchomą twarzą, brwi i rzęsy sklejały się w sopelki, ramiona, rękawy, pierś i brzuch pokryła chrzęszcząca warstewka lodu, wzbijała się z nas i z konia taka para, jakby się w nas gotowało, i zdawało się, że na policzki Zinoczki ktoś nalepił czerwoną łupinę z jabłka. Na pustym okrąglaku wszystko było białe i niebieskie i w tej bieli i niebieskości, w ich naftalinowym blasku, w tej ciszy, takiej nieruchomej, jakby to było zamknięte pomieszczenie, ujrzałem swoją udrękę. Przypomniało mi się, że za kilkanaście minut znajdziemy się znów w mieście, że trzeba będzie wygramolić się z sań, pójść do domu, męczyć się z paskudną chorobą, a następnego dnia wstawać po ciemku – i przestało mi być cudownie.

[ 32 ] Dziwnie to u mnie wyglądało. Kiedy odczuwałem szczęście, wystarczyło mi tylko pomyśleć, że nie będzie ono długo trwać, by natychmiast się skończyło. Doznanie szczęścia kończyło się wcale nie dlatego, że zmieniały się warunki zewnętrzne, które je wywoływały, kończyło się, ponieważ uświadamiałem sobie, że zmienią się one bardzo szybko i bez najmniejszej wątpliwości. I kiedy tylko to sobie uświadamiałem, szczęście się urywało, warunki zewnętrzne, dzięki którym byłem szczęśliwy, wprawdzie nie zmieniały się, wciąż jeszcze trwały w tej samej postaci, teraz jednak już mnie tylko drażniły. Kiedy wyjechaliśmy z okrąglaka z powrotem na drogę, pragnąłem już tylko jednego: jak najszybciej znaleźć się w mieście, wygramolić się z sań i zapłacić.

[ 33 ] W drodze powrotnej było zimno i nudno. Kiedy jednak dojechawszy do Strastnego, woźnica obejrzał się i spytał, czy ma jechać dalej i dokąd, to spojrzawszy pytająco na Zinoczkę, zaraz poczułem, że moje serce w dobrze znany słodki sposób na chwilę się zatrzymuje. Zinoczka nie patrzyła mi w oczy, tylko na wargi – tym drapieżnie bezmyślnym wzrokiem, którego znaczenie tak dobrze znałem. Podniósłszy się trochę na rozdygotanych ze szczęścia kolanach, powiedziałem woźnicy, żeby jechał do Winogradowa.

[ 34 ] Skłamałbym, gdybym utrzymywał, że w ciągu tych paru minut, których trzeba było na dojazd do domu schadzek, nie dokuczał mi fakt, że jestem chory i że zarażę Zinoczkę. Przyciskając ją mocno do siebie, myślałem nawet o tym nieustannie – obawiałem się jednak nie tyle odpowiedzialności przed sobą samym, co nieprzyjemności, jakie za taki czyn mogą mnie czekać od innych. I jak to niemal zawsze bywa w takich wypadkach, obawa ta, bynajmniej nie powstrzymując od popełnienia czynu, zachęcała tylko, by popełnić go w sposób, który gwarantowałby, że winowajca nie zostanie odkryty.

[ 35 ] Kiedy sanie stanęły przed tym rudawym domem z uszczelnionymi oknami, poprosiłem woźnicę, żeby wjechał do środka. Po to, by wjechać w bramę, trzeba było cofnąć sanie aż do ogrodzenia, dzielącego aleję od jakiejś posesji – kiedy byliśmy już w bramie, płozy, zgrzytnąwszy, wbiły się w asfalt, sanie stanęły w poprzek chodnika i przez kilka sekund, których trzeba było, żeby ugrzęzły koń gwałtownym zrywem przeniósł nas na dziedziniec, przypadkowi przechodnie obchodzili sanie i przyglądali się nam z zaciekawieniem. Dwoje nawet się zatrzymało i ten fakt nie uszedł uwagi Zinoczki. Nagle jakoś odsunęła się, zrobiła się obca, obrażona i niespokojna.

[ 36 ] Wysiadłszy z sań, poszła w ciemny kąt dziedzińca, a ja, płacąc woźnicy, który natarczywie domagał się dodatkowych pieniędzy, z przykrością przypomniałem sobie, że zostaje mi tylko dwa i pół rubla i że jeśli tańsze pokoje będą zajęte, zabraknie mi pięćdziesięciu kopiejek. Zapłaciwszy woźnicy, podszedłem do Zinoczki i już z tego, jak gwałtownie skubie torebkę i, wzburzona, wstrząsa ramieniem, wywnioskowałem, że tak od razu, z miejsca – nie pójdzie. Woźnica już sobie pojechał, zostawiwszy krąg sprasowanego śniegu po gwałtownie zakręcających saniach. Tych dwoje ciekawskich, którzy zatrzymali się przy naszym wjeździe, weszło teraz na dziedziniec; stali nieopodal i patrzyli. Ustawiwszy się plecami do nich, tak, żeby Zinoczka ich nie widziała, ująłem ją za ramionka i nazywałem i kruszyną, i maleńką, i dziewuszką, mówiłem słowa, które byłyby pozbawione jakiegokolwiek sensu, gdyby nie wymawiać ich ckliwym głosikiem; ton mojego głosu, jakoś tak sam z siebie, zrobił się słodki jak melasa. Czując, że się poddaje, że staje się poprzednią Zinoczką – nie tą, która tak niesamowicie (jak mi się wydawało) spojrzała na mnie koło Strastnego, ale tą, która w parku mówiła „cudownie, ach, jak cudownie” – nieskładnie i mętnie powiedziałem jej, że mam w kieszeni sto rubli w jednym banknocie, że ich tu nie rozmienią, że potrzeba mi pięćdziesięciu kopiejek, że za parę minut je zwrócę, że… Ale Zinoczka nie dała mi dokończyć, z lękliwym pośpiechem szybko, szybko otworzyła swoją starą ceratową – cerata udawała krokodylą skórę – torebkę, wyjęła malutką portmonetkę i odwróciła ją nad moją dłonią. Ujrzałem garstkę drobniutkich srebrnych piątaków, które wydawały się czymś niezmiernie rzadkim, i pytająco spojrzałem na Zinoczkę. – Jest ich akurat dziesięć – powiedziała uspokajająco, a potem, żałośnie się skuliwszy, jakby przepraszając, wstydliwie dodała: – Strasznie długo je zbierałam, podobno przynoszą szczęście.

[ 37 ] – Ale, kruszynko – zaoponowałem z pełnym wdzięczności wzburzeniem – wobec tego bardzo ich szkoda. Zabierz je, jakoś sobie poradzę – ale Zinoczka, już naprawdę rozzłoszczona, cała marszczyła się od wysiłku, próbując małymi rączkami zamknąć moją dłoń.

[ 38 ] – Pan to musi wziąć – mówiła. – Musi pan. Inaczej mnie pan obrazi.

[ 39 ] Pójdzie czy nie pójdzie, pójdzie czy odmówi – tylko to niepokoiło moje myśli, moje uczucia, całą moją istotę, kiedy niby to przypadkiem, prowadziłem Zinoczkę ku wejściu do hotelu. Wszedłszy na pierwszy stopień, zupełnie jakby obudziła się ze snu, przystanęła. Z udręką spojrzała w otwarte drzwi, w których ciągle jeszcze, jak wartownicy, stało tych dwoje; potem popatrzyła na mnie, tak jak patrzy się przed rozstaniem, żałośnie się uśmiechnęła i, spuściwszy głowę, cała jakoś się zgarbiwszy, zakryła dłońmi twarz. Chwyciłem ją za rękę – wysoko, przy samej pasze – wciągnąłem po schodach i wepchnąłem w usłużnie otwarte przez portiera drzwi.

[ 40 ] Kiedy mniej więcej po godzinie wyszliśmy, to jeszcze na dziedzińcu spytałem Zinoczkę, w którą stronę idzie, po to, aby stwierdzić, że do mojego domu idzie się w kierunku przeciwnym, i natychmiast, przy bramie na zawsze się z nią rozstać. Tak się robiło po wyjściu od Winogradowa.

[ 41 ] O ile jednak do rozstania na zawsze zwykle skłaniała mnie syta nuda, a niekiedy nawet obrzydzenie – uczucia, które (chociaż wiedziałem, że już dzień później będę żałował) nie pozwalały uwierzyć, że następnego dnia dana dziewczyna może znowu wzbudzić moje pożądanie – o tyle teraz, odprawiając Zinoczkę, odczuwałem tylko irytację.

[ 42 ] Odczuwałem irytację, ponieważ w pokoju, za przepierzeniem zarażona przeze mnie Zinoczka zawiodła moje nadzieje, wciąż była tam tą samą zachwyconą, a przez to bezpłciową istotą, co wtedy, kiedy mówiła „ach, jak cudownie”. Rozebrana, gładziła mnie po policzkach i powtarzała co chwila: – Ach, kochanie ty moje, moja łapeczko – głosikiem dźwięczącym dziewczęcą, dziecinną czułością, i ta czułość, nie kokieteryjna, nie, serdeczna, żenowała mnie, nie pozwalając w pełni wyrazić siebie w tym, co przyjęto nazywać bezwstydem, chociaż jest to określenie błędne, jako że największy i najgorętszy urok tkwiący w ludzkiej deprawacji to przezwyciężanie wstydu, a nie jego brak. Nie wiedząc tego, Zinoczka przeszkadzała bydlęciu pokonać człowieka i dlatego teraz, czując niezaspokojenie i irytację, wszystko, co się wydarzyło, określiłem jednym słowem: niepotrzebnie. Niepotrzebnie zaraziłem dziewuszkę – myślałem i czułem, ale to „niepotrzebnie” rozumiałem i odczuwałem tak, jakbym nie tylko nie popełnił okropnego czynu, ale wręcz przeciwnie – jakbym się poświęcił, oczekując, że w zamian otrzymam zaspokojenie, którego w końcu nie otrzymałem.

[ 43 ] I dopiero kiedy już stojąc w bramie, Zinoczka, troskliwie, żeby go nie zgubić, schowała kawałek papieru, na którym zapisałem swoje rzekome nazwisko i pierwszy numer telefonu, jaki przyszedł mi do głowy, kiedy pożegnawszy się ze mną i podziękowawszy, ruszyła w drugą stronę – tak, dopiero wtedy wewnętrzny głos, nie ten pewien siebie i natrętny, którym w swojej wyobraźni, leżąc na kanapie, zwracałem się do całego świata, ale inny – spokojny i łagodny, którym rozmawiałem tylko sam ze sobą i zwracałem się tylko do siebie samego – odezwał się we mnie. – Ech, ty – gorzko mówił ów głos – zmarnowałeś dziewczynę. Patrz tylko, idzie tam to dziecko. A pamiętasz, jak mówiła „Ach, kochanie ty moje”? I za co to, za co ją zmarnowałeś? Co ona ci złego zrobiła? Ech, ty!

[ 44 ] Czymś zdumiewającym są oddalające się plecy niesprawiedliwie skrzywdzonego, odchodzącego na zawsze człowieka. Jest w nich jakaś ludzka bezradność, jakaś żałosna słabość, która domaga się współczucia, która woła, ciągnie za sobą. Jest w plecach odchodzącego człowieka coś takiego, co przypomina o niesprawiedliwości i krzywdach, o których trzeba opowiedzieć, coś takiego, co każe jeszcze raz się pożegnać, i to jak najszybciej, już, bo człowiek odchodzi na zawsze, a zostaje mnóstwo bólu, który być może w starości nie pozwoli spać po nocach. Znowu padał śnieg, teraz już jednak suchy i zimny, wiatr szarpał latarnią i rzucane na aleję cienie drzew merdały przyjacielsko jak ogony. Zinoczka już dawno skręciła za róg, dawno już nie było widać Zinoczki, ale w wyobraźni wciąż od nowa pozwalałem jej wracać, potem iść do rogu i patrzyłem na oddalające się plecy, i znowu, nie wiedzieć czemu tyłem, przylatywała do mnie z powrotem. A kiedy w końcu przypadkiem przesunąłem ręką po kieszeni, w której zadzwoniło jej niewykorzystanych dziesięć srebrnych piątaków, natychmiast przypomniałem sobie jej usteczka i jej głosik mówiący „strasznie długo je zbierałam, podobno przynoszą szczęście”, było to jak smagnięcie pejczem po moim podłym sercu, smagnięcie, które kazało mi biec, biec za Zinoczka, biec po głębokim śniegu – z tym paraliżującym płaczem, który wzbiera w człowieku, kiedy biegnie on za uciekającym mu ostatnim pociągiem, biegnie i wie, że nie zdoła go dopędzić.

[ 45 ] Tej nocy długo jeszcze łaziłem po ulicach, tej nocy dałem sobie na całe życie słowo, że na zawsze zachowam srebrne piątaki Zinoczki. Nigdy jej już nie spotkałem. Wielka jest Moskwa i ludzi w niej co niemiara. Przywódcami naszej klasy byli Stein i Jegorow; jak lubiłem wówczas myśleć, należałem do nich i ja.

3

[ 46 ] Ze Steinem przyjaźniłem się, nieustannie się obawiając, że jak tylko przestanę wzmagać w sobie tę przyjaźń, zaraz go znienawidzę.

[ 47 ] Stein – płowowłosy, pozbawiony brwi, z zaznaczającą się już łysiną – był synem bogatego Żyda, handlarza futer. Był też najlepszym uczniem w klasie. Nauczyciele pytali go bardzo rzadko, przekonawszy się przez lata, że jego wiadomości są bez zarzutu. Kiedy któryś z nich, zajrzawszy do dziennika, mówił jednak „Ssstein”, cała klasa w jakiś szczególny sposób zamierała. Stein zrywał się z takim hałasem, jakby ktoś trzymał go na miejscu, szybko występował z rzędu ławek, i omal nie przewróciwszy się na długich i cienkich nogach, ustawiał się daleko od katedry, w stosunku do podłogi stał tak krzywo, że gdyby przeprowadzić linię prostą od czubków jego butów do góry, to wyszłaby z ostrej krawędzi jego wąskiego, chudego ramienia, koło którego modlitewnie składał swoje wielkie białe łapska. Całym ciężarem ciała wspierając się na jednej nodze i tylko noskiem buta drugiej dotykając podłogi (jak gdyby ta druga noga była krótsza), podobny do baby, niezgrabnie przełamany, bynajmniej jednak nie śmieszny, przy odpowiedzi sugerujący głosem wielki pośpiech, jakby od porywającego go naprzód nadmiaru wiadomości, a przy słuchaniu zadawanych mu pytań – niedbałą pobłażliwość – błyskotliwie odbębniwszy swoją odpowiedź, w oczekiwaniu łaskawego „siądź”, zawsze starał się patrzeć nie na klasę, ale obok – w okno, a przy tym nieodmiennie zdawał się coś żuć lub szeptać. Potem, zerwawszy się tak samo gwałtownie, jak poprzednio, szybko szedł po śliskim parkiecie na miejsce, siadał z hałasem, i nie patrząc na nikogo, natychmiast zaczynał coś pisać albo gmerać w ławce i czynił to tak długo, póki ogólnego zainteresowania nie przyciągał kolejny wezwany do odpowiedzi uczeń.

[ 48 ] Kiedy na przerwach opowiadano coś zabawnego i wybuch ogólnej wesołości zastawał Steina siedzącego w ławce, odrzucał głowę do tyłu, zakrywał oczy i marszczył twarz, pokazując w ten sposób, że umiera ze śmiechu i szybko, szybko stukał przy tym kantem zwiniętej w pięść dłoni o ławkę, starając się jakby tym stukaniem odegnać od siebie duszący go śmiech. Śmiech jednak tylko go dusił: wargi miał zaciśnięte, nie wydawały one żadnego dźwięku. Potem, poczekawszy, aż inni skończą się śmiać, otwierał oczy, wycierał je chusteczką i mówił: – Uff.

[ 49 ] Pasjonował się, o czym nam opowiadał, baletem i „domem” Marii Iwanowny w Krzywym zaułku. Jego ulubionym powiedzonkiem było zdanie: „Trzeba być Europejczykiem”. Zdanie to wtrącał co i rusz – i tam gdzie pasowało, i tam gdzie było nie a propos. – Trzeba być Europejczykiem – mówił, pojawiając się w drzwiach i pokazując na zegarku, że przyszedł dokładnie na minutę przed modlitwą. – Trzeba być Europejczykiem – oznajmiał, opowiedziawszy, że poprzedniego wieczora był na balecie i siedział w specjalnej loży. – Trzeba być Europejczykiem – dodawał, dając do zrozumienia, że po spektaklu pojechał do Marii Iwanowny. Dopiero później, kiedy Jegorow zaczął mu ostro docinać, Stein odzwyczaił się od swego ulubionego powiedzonka.

[ 50 ] Jegorow także był bogaty. Był synem kazańskiego przedsiębiorcy leśnego – bardzo zadbany, naperfumowany, z białym ząbkiem przedziałka aż do samej szyi, ze sklejonymi i połyskującymi jak wypolerowane drewno żółtymi włosami; jeśli odklejały się, to już całą warstwą. Byłby przystojny, gdyby nie oczy, wodniste i okrągłe, szklane oczka ptaka, które stawały się przestraszone i zdumione, gdy tylko twarz przybierała poważny wyraz. W pierwszych miesiącach nauki w gimnazjum, kiedy był jakoś po wiejsku szczególnie prostacki i mówił o sobie „Jegoruszka”, ktoś skrócił to zdrobnienie i nazwał go Jagiem, które to przezwisko na dobre do niego przylgnęło.

[ 51 ] Kiedy przywieziono go do Moskwy, był już czternastoletnim młodzieńcem, toteż w gimnazjum trafił od razu do czwartej klasy. Gospodarz klasy przyprowadził go do nas rano, jeszcze przed zajęciami, i od razu kazał mu odmówić modlitwę; dwadzieścia pięć par szeroko otwartych oczu nieprzerwanie patrzyło na niego, z natężeniem szukając w nim wszystkiego, z czego można by się naigrawać.

[ 52 ] Modlitwę odmawiało się zwykle monotonnie i szybko, miała dla nas posmak dobrze znanego rytuału wstawania i pozostawania przez pół minuty w pozycji stojącej, po którym to czasie hałaśliwie siadaliśmy. Jag jednak zaczął odmawiać modlitwę wyraźnie i z nienaturalnym przejęciem, żegnał się przy tym nie tak, jak wszyscy, zdający się zganiać z nosa muchę, ale gorliwie, zamykając oczy, wybijał poza tym teatralne pokłony, po czym znowu odrzucając w tył głowę, mętnym wzrokiem szukał ikony, powieszonej w klasie wysoko. Natychmiast rozległy się chichoty, wszyscy zaczynali podejrzewać, że to żart, podejrzenie owo zmieniło się wkrótce w pewność, a pojedyncze chichoty przeszły w głośny rechot, ale Jag, przerwawszy modlitwę, obrzucił nas przestraszonym i zdumionym spojrzeniem swoich kurczęcych oczu. Gospodarz klasy bardzo się zdenerwował, krzyczał na Jaga i na nas, oznajmiając, że jeśli jeszcze raz się to powtórzy, to przekaże sprawę radzie pedagogicznej. I dopiero po tygodniu, kiedy wszyscy wiedzieli już, że Jag pochodzi z bardzo religijnej, niegdyś starowierskiej rodziny, ten sam gospodarz klasy, starszy już człowiek, zaczerwieniwszy się jak młody chłopak, niespodziewanie podszedł do Jaga, wziął go za rękę, i nie patrząc mu w oczy, urywanym głosem powiedział: – Proszę pana, Jegorow, o wybaczenie – i nic już nie mówiąc, gwałtownie wyrwał swoją dłoń i cały zgarbiony, oddalił się korytarzem, machał przy tym rękami, jak gdyby łapał coś na suficie i ciskał to na ziemię. A Jag podszedł do okna, i stojąc plecami do nas, długo wycierał nos.

[ 53 ] Ale tak to wszystko wyglądało jedynie na początku. W starszych klasach Jag, wedle charakterystyki dyrekcji, „uległ znacznemu zepsuciu” i zaczął często i dużo pić. Po przyjściu rano do klasy specjalnie zataczał duży łuk, by podejść do ławki Steina, i potężnie chepnąwszy, kierował zapach niby dym drogiego cygara ku nosowi kolegi.

[ 54 ] – Trzeba być Europejczykiem – wyjaśniał stojącym dokoła.

[ 55 ] Chociaż Jag mieszkał w Moskwie całkiem sam, wynajmował drogie willowe pokoje. Najwyraźniej dostawał z domu dużo pieniędzy i często pojawiał się z kobietami w wytwornych dorożkach – uczył się stale tak samo dobrze i uważany był za jednego z najlepszych uczniów; tylko bardzo niewiele osób wiedziało, że niemal we wszystkich przedmiotach pomagają mu korepetytorzy.

[ 56 ] Można by było powiedzieć, że w stosunku do naszej trójki – Steina, Jaga i mnie, tego, jak o nas mówiono, „wielkiego triumwiratu”, reszta klasy ustawiała się, tworząc jakby przystawione dwoma końcami do namagnesowanej sztabki metalu kopyto. Jeden jego koniec stanowił najlepszy uczeń w klasie, potem kolejni koledzy, otrzymujący coraz gorsze oceny, oddalali się od nas po łuku, by z czasem znowu zacząć się coraz bardziej zbliżać, aż wreszcie pojawiał się największy nierób i najgorszy uczeń, który tworzył drugi koniec kopyta. My zaś, my z triumwiratu, jak gdyby łączyliśmy w sobie zasadnicze cechy obu końców: mając oceny najlepszych uczniów, uważani byliśmy przez pedagogów za najgorszych.

[ 57 ] Od strony najlepszych przylegał do naszej sztabki Eisenberg. Od strony nierobów – Takadżyjew.

[ 58 ] Eisenberg, czy wedle przezwiska „Cichy”, był skromnym, bardzo pilnym i bardzo nieśmiałym żydowskim chłopcem. Miał osobliwe przyzwyczajenie: zanim cokolwiek rzekł czy odpowiedział na pytanie, przełykał ślinę, popychał ją, pochylając głowę i przełknąwszy mówił „mte”. Wszyscy uważali za konieczne naigrawać się z jego wstrzemięźliwości płciowej (chociaż nie sposób było jej zweryfikować, a on sam bynajmniej jej nie potwierdzał), toteż podczas przerw często okrążała go gromada kolegów, i żądając: – No, Eisenberg, pokaż nam swoją najnowszą kochankę – uważnie przyglądała się jego rękom.

[ 59 ] Kiedy Eisenberg rozmawiał z którymś z nas, zawsze przekrzywiał głowę, tak jakoś w bok i w dół, spuszczał oczy koloru pokrzywy i zakrywał dłonią usta.

[ 60 ] Takadżyjew był najstarszy i największy w klasie. Ów Ormianin był powszechnie lubiany za zdumiewającą umiejętność przenoszenia celu kpin z siebie samego na zły stopień, jaki otrzymywał, przy tym w odróżnieniu od innych nigdy nie złościł się na nauczyciela i sam bawił się nie gorzej od wszystkich. Podobnie jak Stein miał swoje ulubione powiedzonko, które zrodziło się w następujących okolicznościach. Kiedyś, podczas rozdawania sprawdzonych zeszytów, profesor literatury, dobroduszny i mądry Siemionow, wręczając Takadżyjewowi jego kajet i chytrze strzelając oczami, oznajmił, że wypracowanie napisane jest znakomicie, znalazł w nim tylko jeden niewielki błąd – nieprawidłowo położony przecinek – ale zmuszony jest postawić za ten błąd pałę. Przyczyny zaś tej na pierwszy rzut oka tak niesprawiedliwej oceny szukać należy w fakcie, że wypracowanie Takadżyjewa słowo w słowo pokrywa się z wypracowaniem Eisenberga, pokrywają się również – i to wydaje się szczególnie zagadkową historią – nieprawidłowo położone przecinki. I dorzuciwszy swoje ulubione: „Poznać sokoła po locie, a mołojca po glucie” – Siemionow oddał Takadżyjewowi zeszyt. Takadżyjew jednak, otrzymawszy go, nadal stał koło katedry. Jeszcze raz spytał Siemionowa, czy właściwie go zrozumiał i wyraził zdziwienie, mówiąc że to wręcz nie do pomyślenia, żeby tak dokładnie pokryły się te nieprawidłowo położone przecinki. Otrzymawszy dla porównania zeszyt Eisenberga, długo kartkował go ze stale rosnącym zdziwieniem na twarzy, czegoś tam szukał, coś sprawdzał, spojrzał na nas, gotowych wybuchnąć śmiechem, po czym bardzo powoli znowu skierował wytrzeszczone ze zdumienia oczy na Siemionowa.

[ 61 ] – Taki sbieg okolisznościów – wyszeptał tragicznym tonem, unosząc przy tym ramiona i opuszczając kąciki warg. Pała została postawiona, cena wydawała się zapłacona – Takadżyjew, w istocie doskonale mówiący po rosyjsku, po prostu skorzystał z okazji, żeby rozweselić kolegów, siebie samego, a w gruncie rzeczy także i profesora, który mimo że ostry i surowy, jeśli chodzi o stawianie stopni, lubił się pośmiać.

[ 62 ] Tak wyglądały punkty zetknięcia z nami kopyta klasy, w którym wszyscy pozostali uczniowie wydawali się tym bardziej oddaleni i przez to bezbarwni, bardziej zbliżali się – w rezultacie odwiecznej walki między dwójką i trójką – do jego środka. W tej właśnie dalekiej, obcej nam sferze znajdował się Wasilij Burkiewic, niski chłopak z twarzą pokrytą wągrami i z rozwichrzoną czupryną, kiedy nagle stał się bohaterem wydarzenia wielce niezwykłego w spokojnym i biegnącym ustalonymi koleinami życiu naszego starego gimnazjum.

4

[ 63 ] Byliśmy wtedy w piątej klasie, mieliśmy lekcję niemieckiego, którego uczył nas von Volkmann, całkiem łysy mężczyzna o czerwonej twarzy i z białymi, lekko wpadającymi w rudość wąsami a la Mazepa. Zapytał Burkiewica (nazywał go Burkewitz, stawiając akcent na „u”), początkowo nie wezwał go do siebie, ale że ktoś głośno i natrętnie podpowiadał, rozzłościł się – kolor jego twarzy natychmiast zmienił się z marchewkowego na buraczany – i kazał Burkiewicowi przejść do tablicy, burknął: – Verdammte Bummelei – i z lubością pociągnął za hamulec swego gniewu, białorudy wąs. Stanąwszy przy tablicy, Burkiewic chciał już odpowiadać, ale nagle przytrafiło mu się coś w najwyższym stopniu nieprzyjemnego. Kichnął, tak jednak nieszczęśliwie, że z nosa trysnęły mu bryzgi i kołysząc się zwisały nieomal do pasa. Rozległ się ogólny chichot.

[ 64 ] – Was ist denn wieder los? – spytał Volkmann, a obejrzawszy się i zobaczywszy, dorzucił: – Na, ich danke.

[ 65 ] Burkiewic, czerwony ze wstydu, bardzo szybko zbladł i pozieleniał, przez cały czas trzęsącymi się rękami szperał w kieszeniach. Nie miał jednak chusteczki.

[ 66 ] – Mógłbyś, najdroższy, zrobić coś z tymi swoimi ostrygami – zauważył Jag.– Jezu Chryste, mamy jeszcze dzisiaj jeść obiad.

[ 67 ] – Taki sbieg okolisznościów – zdumiewał się Takadżyjew.

[ 68 ] Cała klasa ryczała już ze śmiechu i Burkiewic, zdetonowany i budzący ogromne politowanie, wybiegł na korytarz. Volkmann stukał ołówkiem w katedrę i krzyczał bez przerwy: – Rrruhe – ale w ogólnym hałasie słychać było tylko warkot pierwszej głoski – dźwięk zaskakująco dobrze ilustrujący wyraz jego oczu, które wytrzeszczył już tak bardzo, że obawialiśmy się nie tyle o siebie, co o samego Volkmanna.

[ 69 ] Kiedy jednak następnego dnia mieliśmy kolejną lekcję niemieckiego, Volkmann – tym razem był widać w dobrym humorze – postanowił się zabawić. Znowu wyczytał nazwisko Burkiewica. – Burkewitz! Übersetzen Sie weiter – nakazał, dodając z udawanym przestrachem – aber selbstverständlich nur im Falle, wenn Sie heut’n Taschentuch besitzen.

[ 70 ] Interesującą cechą Volkmanna było to, że tylko w kontekście poprzednich wydarzeń można się było domyślić, czy kaszle on, czy się śmieje. Widząc teraz, jak wypowiedziawszy te słowa, otwiera szeroko usta i wypuszcza z nich kipiący, chrypiący i bulgoczący strumień dźwięku, jak rude koniuszki jego wąsów unoszą się, jak gdyby z ust wybiegał mu porywisty wicher i jak na jego łysinie, która nabrała barwy malinowej, nabrzmiewa liliowa żyła grubości ołówka – cała klasa ryknęła dzikim i gwałtownym śmiechem. Stein, odrzuciwszy w tył głowę, z cierpiętniczo zamkniętymi oczami, mocno walił spodem swojej białej pięści w ławkę i dopiero, kiedy wszyscy już się uspokoili, wytarł oczy i powiedział: – Uff.

[ 71 ] Musiało minąć kilka miesięcy, byśmy zrozumieli, jak bardzo okrutny, niesprawiedliwy i niestosowny był nasz śmiech.

[ 72 ] Rzecz w tym, że po owym nieprzyjemnym wydarzeniu Burkiewic nie wrócił do klasy, a następnego dnia zjawił się z obcym, drewnianym obliczem. Od tamtego dnia klasa przestała dla niego istnieć, wyglądało to tak jakby złożył nas wszystkich do grobu. Z pewnością i my po pewnym czasie zapomnielibyśmy o nim, gdyby już w tydzień lub dwa później nie rzuciło się w oczy nam i nauczycielom coś nadzwyczaj dziwnego.

[ 73 ] Chodziło o to, że Burkiewic, oscylujący dotąd między dwójką a trójką, nagle nieoczekiwanie i zdecydowanie opuścił środek kopyta i – zrazu bardzo wolno, potem coraz szybciej i szybciej – zaczął się po nim przesuwać w stronę Eisenberga i Steina.

[ 74 ] Początkowo posuwał się krok za krokiem, z wielkim trudem. Nie trzeba zresztą wspominać o tym, że nawet posługując się stopniami, nauczyciel ocenia ucznia nie tylko za wiadomości, które ten prezentuje, odpowiadając na pytanie, ale kieruje się także reputacją, jaką pytany przez lata sobie wyrobił. Zdarzało się, chociaż bardzo rzadko, że niektóre odpowiedzi Steina lub Eisenberga były słabe i gdyby na ich miejscu znajdował się Takadżyjew, z pewnością dostałby trójkę. Ponieważ jednak byli to Eisenberg i Stein, piątkowicze, za którymi przemawiały lata sukcesów, to nauczyciel, chociaż być może niechętnie, stawiał im zwykłą w ich przypadku ocenę bardzo dobrą. Zarzucanie za to nauczycielom niesprawiedliwości byłoby równie sprawiedliwe, co obwinianie o niesprawiedliwość całego świata. Przecież nie raz i nie dwa zdarzało się już, że cieszący się doskonałą reputacją luminarze, ci piątkowicze sztuk pięknych, wzbudzali pełne zachwytu komentarze krytyczne nawet tak słabymi i nieporządnymi dziełami, że gdyby stworzył je ktokolwiek inny, bez nazwiska, to w najlepszym wypadku mógłby liczyć na Takadżyjewowską trójczynę. Najważniejszym problemem Burkiewica nie był brak nazwiska, ale – okoliczność znacznie gorsza – ustalona przez lata reputacja przeciętnego trójkowicza, właśnie ta reputacja przeciętniaka szczególnie przeszkadzała mu w ruchu naprzód, stając przed nim jak niewzruszony mur.

[ 75 ] To wszystko jednak, ma się rozumieć, dotyczyło tylko początkowego okresu. Taka już jest psychologia pięciopunktowej skali ocen, że między trójką a czwórką rozciąga się ocean, a między czwórką a piątką – wąska struga. Tymczasem Burkiewic wciąż harował jak wół. Powoli, uporczywie, nie cofając się ani o centymetr, nieustannie sunąc do przodu, przesuwał się po łuku ciągle bliżej i bliżej ku Eisenbergowi, ciągle bliżej i bliżej ku Steinowi. Pod koniec roku szkolnego (incydent z kichnięciem wydarzył się w styczniu) miał już niedaleko do Eisenberga, chociaż z powodu braku czasu nie mógł się jeszcze z nim zrównać. Kiedy po ostatnim egzaminie Burkiewic, wciąż z tym samym drewnianym obliczem, z nikim się nie żegnając, poszedł do szatni, mimo wszystko nie przypuszczaliśmy, że od pierwszych dni przyszłego roku szkolnego staniemy się świadkami zażartej walki o pierwsze miejsce.

5

[ 76 ] Walka zaczęła się bez zwłoki. Po jednej stronie Wasilij Burkiewic, po drugiej Eisenberg i Stein. Na pierwszy rzut oka rywalizacja ta mogła wydać się bezsensowna: ani Burkiewic, ani Eisenberg, ani Stein nie mieli innych stopni prócz piątek. A jednak trwała walka, wytężona i gorąca, a była to walka o ów niewidoczny dodatek do oceny bardzo dobrej, o owo szczególne „jeszcze lepiej”, nie można go było wprawdzie uwidocznić w dzienniku, ale wyraźnie czuli je zarówno uczniowie, jak i nauczyciele, a przeto było ogonkiem piątki, którego długość wskazywała na to, kto zajmuje pierwsze miejsce.

[ 77 ] Ze szczególną uwagą śledził to współzawodnictwo nauczyciel historii, toteż zdarzało się, że w ciągu jednej lekcji odpytywał wszystkich trzech: Eisenberga, Steina i Burkiewica. Nigdy nie zapomnę tej naelektryzowanej ciszy w klasie, tych wilgotnych, chciwych i u wszystkich rozognionych oczu, tego ukrywanego, a przeto jeszcze gwałtowniejszego wzburzenia, wydaje mi się, że dokładnie tak samo przeżywalibyśmy walkę byków, gdyby zabroniono nam okrzykami wyrażać swoje uczucia.

[ 78 ] Pierwszy szedł do tablicy Eisenberg. Ten drobniutki, rzetelny pracuś wiedział wszystko. Wiedział wszystko, co powinien był wiedzieć, wiedział nawet więcej niż to, czego od niego wymagano. Jednocześnie jednak wiadomości, których od niego wymagano na danej lekcji, sprowadzały się do nienagannego, precyzyjnego i bezbłędnego wyliczenia wydarzeń historycznych, a wiadomości, których mieć nie musiał i którymi chciał błysnąć – do wybiegania w przód, w chronologiczne dale jeszcze nieprzerobionego programu.

[ 79 ] Potem, jak zawsze szybko, szedł do tablicy Stein, całe pomieszczenie wykrzywiając swoją nachyloną postacią. To samo pytanie, na które odpowiadał przedtem Eisenberg – i Stein zaczynał swoją mistrzowską kanonadę. To już nie był Eisenberg z jego przełykaniem śliny i niezgrabnym „mte”, od którego rozpoczynał każdy akapit. W pewnym sensie to, co demonstrował Stein można by nawet nazwać błyskotliwym. Zgrzytał jak potężny motor, krzesał niezliczone iskry wyrazów obcych, jak dobrze zbudowane mosty, nie zwalniając tempa wypowiedzi, pojawiały się łacińskie cytaty, jego rytmiczna wymowa pozwalała dotrzeć do naszych uszu wszystkiemu, mogliśmy więc być rozluźnieni, nie musieliśmy wsłuchiwać się w słowa mówiącego ani wytężać uwagi, a jednocześnie udawało się nam nie uronić ani jednej kropli dźwięku. W dodatku, już kończąc, Stein we wspaniałym résumé wyraźnie dawał nam do zrozumienia, że on, Stein, jest dziecięciem tego wieku i chociaż opowiada tu o tych wszystkich wydarzeniach, to w istocie patrzy na ludzi minionych epok z góry, pobłażliwie. Że on, na którego usługi gotowe są i automobile, i aeroplany, i centralne ogrzewanie, i Międzynarodowe Towarzystwo Wagonów Sypialnych uważa się za uprawnionego do patrzenia z góry na ludzi czasów zaprzęgów konnych i że jeśli uczy się o tych ludziach, to chyba tylko dlatego, żeby jeszcze raz przekonać się o wielkości swojej epoki, epoki wynalazków.

[ 80 ] I wreszcie – Wasilij Burkiewic. I znowu to samo pytanie. Pierwsze słowa Burkiewica rozczarowywały. Jakoś wyjątkowo sucho kreślił on marszrutę swojej wypowiedzi, a nasze uszy były już zepsute i oczekiwały steinowskiej kanonady. Zaledwie jednak po kilku zdaniach Burkiewic, zdawałoby się mimochodem, wspominał o jakimś drobnym rysie charakterystycznym dla życia w tej epoce, o której mówił, zupełnie jakby nagle zamachnął się i rzucił wspaniałą różę na kopczyki historycznych mogił. Po pierwszym rysie obyczajowym następowały, równie rzadkie jak krople deszczu przed burzą, drugi, trzeci, potem wiele i wreszcie spadała prawdziwa ich ulewa i Burkiewic coraz wolniej i trudniej posuwał się do przodu w relacji o wydarzeniach. I stare mogiły, jak gdyby zmiażdżone rzuconymi na nie kwiatami, wydawały się już całkiem bliskie w czasie, jeszcze niezapomniane, świeżo wykopane, wczorajsze. Taki był początek.

[ 81 ] Ledwie jednak dzięki temu początkowi zaczynały zbliżać się do nas, podjeżdżać i dawne domy, i dawni ludzie, i ich działania w dawnych epokach, już ulegała pod ich naporem teza Steina, sławiącego epokę współczesną kosztem minionej, dlatego że dla pokonania odległości, którą superekspres przebywa obecnie w dwadzieścia godzin, w czasach zaprzęgów konnych trzeba by całego tygodnia. Zręcznie, w sposób niewskazujący na premedytację, osaczając współczesne i dawne życie, Burkiewic, bynajmniej nie wypowiadając takiego sądu, kazał nam jednak zrozumieć, że Stein się myli. Że różnica między ludźmi żyjącymi w epoce zaprzęgów konnych i żyjącymi teraz, w dobie rozwoju techniki, różnica, która – jak sądzi Stein – daje mu jako człowiekowi obecnego wieku prawo do wynoszenia się nad ludzi epok minionych, w istocie w ogóle nie istnieje, że nie ma żadnej różnicy między człowiekiem epoki współczesnej i czasów minionych, wręcz przeciwnie: są oni tacy sami, i że właśnie brakiem tej różnicy należy tłumaczyć zdumiewające podobieństwo stosunków międzyludzkich wtedy – kiedy daną odległość pokonywało się w tydzień, i teraz – kiedy pokonuje się ją w dwadzieścia godzin. Teraz bardzo bogaci ludzie, ubrani w drogie stroje, jeżdżą międzynarodowymi wagonami sypialnymi, a wówczas, ubrani wprawdzie inaczej, ale równie bogato, jeździli okutani w futra z soboli obitymi jedwabiem karetami; teraz ludzie może nieszczególnie bogaci, ale też bardzo dobrze ubrani, jeżdżą wagonami drugiej klasy, przy czym celem ich życia jest zdobycie możliwości jeżdżenia wagonami sypialnymi, a wówczas ludzie jeżdżący mniej wystawnymi powozami i okutani w lisy cel życia widzieli w zdobyciu jeszcze droższej karety i zamianie lisów na sobole; kolejną grupę stanowią teraz ludzie jeżdżący trzecią klasą, których nie stać na bilet na ekspres, skazani przeto na udrękę twardych desek najpośledniejszego wagonu pociągu osobowego, a wówczas stanowili ją ludzie niemający ani pieniędzy, ani pozycji społecznej, których długo kąsały pchły na kanapie poczmistrza; są wreszcie teraz ludzie głodni, żałośni, ubrani w łachmany, którzy wędrują wzdłuż torów, a wówczas byli ludzie równie głodni, równie żałośni, w takich samych łachmanach włóczący się po traktach pocztowych. Dawno już zgniły jedwabie, rozeschły się i rozpadły karety, sobole uległy molom, a ludzie zostali jakby ci sami, wydaje się jakby wcale nie umarli, tylko ze swoją małą pychą, zazdrością i nienawiścią wkroczyli w epokę współczesną. I nie było już przeszłości Steina, przeszłości jak z pokoju z zabawkami, pomniejszonej przez współczesne zdobycze: parowóz i elektryczność – ponieważ przyciągnięta do nas siłą Burkiewica, przeszłość ta nabierała wyraźnych rysów współczesności. I znowu przechodząc do wydarzeń, znowu wkraplając w nie szczegóły obyczajowe, Burkiewic uporczywie i pewnie ciągnął nas w pożądanym przez siebie kierunku. Po licznych kontrastowych zestawieniach, nigdzie jednak nie zmieniając się w łańcuszek komentarzy i twierdzeń i przez to nabierając jeszcze większej siły przekonywania, krzywa jego wypowiedzi urywała się na konkluzji, której sam nie formułował, pozostawiając to nam, konkluzji sprowadzającej się do tego, że w przeszłości, w owej dalekiej przeszłości nie sposób nie zauważyć, nie sposób nie dostrzec oburzającej i bluźnierczej niesprawiedliwości, braku związku między zaletami i wadami ludzi a otulającymi ich sobolami lub łachmanami. Tak rzeczy wyglądały w przeszłości. Do współczesności nie czynił nawet aluzji: wiedział przecież doskonale, jak dobrze, jak dokładnie znamy ów oburzający brak związku w naszych czasach. Ale pajęczyna była gotowa. Posuwając się wzdłuż jej splątanych, mocnych, stalowych prętów, po których wszyscy szliśmy zdecydowanym krokiem – nie mogliśmy nie iść za Burkiewicem – docieraliśmy do niewzruszonej pewności, że tak jak dawniej, w czasach zaprzęgów konnych, również i teraz, w epoce parowozów, łatwiej żyje się głupcowi niż człowiekowi mądremu, podstępnemu lepiej niż uczciwemu, chciwemu swobodniej niż dobremu, okrutnemu milej niż słabemu, władczemu wspanialej niż pokornemu, kłamcy syciej niż prawdomównemu, a lubieżnikowi słodziej niż ascecie. Że tak dotąd było i pozostanie tak wiecznie, póki Ziemia nosić będzie ludzi.

[ 82 ] Klasa wstrzymywała oddech. W pomieszczeniu było niemal trzydzieści osób, a ja wyraźnie słyszałem, jak tyka zabroniony przez dyrekcję zegarek w kieszeni mego sąsiada. Historyk siedział przy katedrze, mrużył rude rzęsy, wbijając wzrok w dziennik i co jakiś czas marszczył się i wszystkimi pięcioma palcami rozczesywał bródkę, jak gdyby mówił:

[ 83 ] – „To ci dopiero ananas”.

[ 84 ] Burkiewic kończył swoją wypowiedź, przypominając o chorobie, która rozwijała się przez wiele wieków i stopniowo ogarniała ludzką społeczność i która wreszcie teraz, w dobie rozwoju techniki, zaraziła już ludzi wszędzie. Choroba ta nazywa się „wulgarność”. To ona każe człowiekowi odnosić się z pogardą do wszystkiego, czego nie rozumie, przy czym wulgarność ta tym jest głębsza, im nędzniejsze i bardziej trywialne są przedmioty, rzeczy i zjawiska, wprawiające danego człowieka w zachwyt.

[ 85 ] Rozumieliśmy. To był kamień celnie wymierzony w pysk Steina, pysk, który właśnie w tej chwili czegoś usilnie szukał w ławce, wiedząc, że wszystkie oczy zwrócone są na niego.

[ 86 ] Rozumiejąc jednak, w kogo rzucony został ten kamień, rozumieliśmy także coś jeszcze. To mianowicie, że owa, zdawałoby się, beznadziejna, ustalona przez wieki niesprawiedliwość stosunków międzyludzkich, o których uciekając się do aluzji mówił Burkiewic, bynajmniej nie wpędza go ani w melancholię, ani w szaleństwo, że jest jedynie swego rodzaju paliwem, specjalnie dla niego przygotowaną substancją, która, wlana w jego wnętrze, nie powoduje niszczącego wybuchu, tylko płonie w nim równomiernym, spokojnym i mocnym płomieniem. Patrzyliśmy na jego stopy w sfatygowanych, niewyczyszczonych butach, na wytarte, niezgrabne spodnie z wypuczającymi się kolanami, na jego wypukłe, kuliście nalane policzki, malutkie szare oczka, kościste czoło i zwichrzoną czekoladową czuprynę nad nim – i czuliśmy przemożnie i ostro, jak burzy się w nim i kipi straszna rosyjska siła, dla której nie ma ani przeszkód, ani szlabanów, ani płotów, siła samotna, ponura i stalowa.

6

[ 87 ] Owa walka między Burkiewicem, Steinem i Eisenbergiem, którą Stein złośliwie nazwał wojną białej i brudnej róży, walka, w której wszyscy zaczęli przyznawać zdecydowaną wyższość Burkiewicowi, zakończyła się, kiedy tylko wypowiedziano na głos jednomyślną ocenę klasy.

[ 88 ] Stało się to zupełnie przypadkowo. Pewnego ranka w początku listopada, kiedy wszyscy siedzieli już w ławkach i czekali na historyka, do pomieszczenia szybkim krokiem wszedł uczeń ósmej klasy, zrobił to z takim zdecydowaniem, że jak jeden mąż wstaliśmy, pomyliwszy go z nauczycielem. Odezwały się wymyślne przekleństwa, na tyle jednak przyjacielskie, że uczeń ów bezczelnie wszedł na podwyższenie, i unosząc ręce, powiedział:

[ 89 ] – Przepraszam, panowie, ale, jak rozumiem, znalazłem się w celi pełnej kryminalistów, w której wchodzącego kolegę wzięto za dyrektora więzienia. A może się mylę i trafiłem do szóstej klasy moskiewskiego gimnazjum klasycznego?

[ 90 ] – Panowie – ciągnął z niezwykłą powagą – proszę o minutę uwagi. Przybył dziś do Moskwy pan minister oświecenia i są podstawy, żeby sądzić, że jutro podczas którejś lekcji nas odwiedzi. Wydaje mi się, że nie ma sensu mówić wam o tym, ponieważ sami to wiecie, jak ważne jest dla naszego gimnazjum wrażenie, jakie pan minister wyniesie z tych murów. Całkowicie oczywiste jest także i to, że dyrekcja gimnazjum, nie uważając za możliwe omawiania z nami przygotowań do tej wizyty, przyjmie jednak przychylnie fakt podjęcia takich przygotowań przez nas samych. Panowie, proszę was teraz o nazwisko waszego najlepszego ucznia, który dziś wieczorem będzie uczestniczyć w niewielkiej naradzie, a jutro jako wasz prymus zakomunikuje wam wspólną decyzję, której każdy, kto pragnie podtrzymać długoletnią i niesplamioną niczym reputację naszego gimnazjum, powinien się bezwarunkowo podporządkować.

[ 91 ] Powiedziawszy to wszystko, podniósł otwarty notes do swoich najwyraźniej bardzo krótkowzrocznych oczu, naostrzył o papier ołówek i mrugając jak zwykł to robić człowiek oczekujący na jakiś dźwięk, dodał:

[ 92 ] – Więc jak brzmi to nazwisko?

[ 93 ] I klasa, czyniąc taki zgiełk, że nagle jakby zabzyczały setki rozzłoszczonych much, ryknęła:

[ 94 ] – Bur-kie-wic.

[ 95 ] A z tyłu nawet ktoś z uczuciem dodał:

[ 96 ] – Wyłaź, Waśka. – chociaż nie było żadnego powodu, żeby gdzieś wyłazić, zresztą nie było gdzie.

[ 97 ] Uczeń zapisał nazwisko, podziękował i pośpiesznie wyszedł. Gra została rozegrana. Walka się skończyła. Burkiewic zyskał palmę pierwszeństwa.

[ 98 ] I zupełnie jakby wiedział, że współzawodnictwo dobiegło końca (chociaż być może także z jakichś innych powodów), wszedłszy do klasy, historyk usiadł, gniewnie zaszurał nogami, wezwał do odpowiedzi Burkiewica, i każąc mu przedstawić zadany temat, dodał:

[ 99 ] – Tylko proszę trzymać się w ramach programu szkolnego. – I Burkiewic zrozumiał. Odpowiadał całkowicie w duchu programu gimnazjum, w duchu niesplamionej reputacji naszej sławnej szkoły i w duchu pana ministra oświecenia, który tego ranka przybył do Moskwy.

[ 100 ] – Gdyby glut nie zrobił ze mnie człowieka, to zamiast człowiekiem, stałbym się glutem – tak mówił mi Burkiewic w okresie egzaminów końcowych, kiedy zdążyła zbliżyć nas trochę do siebie historia z gimnazjalnym duchownym. Były to już jednak nasze ostatnie dni w gimnazjum. Przedtem zaś Burkiewic ani ze mną, ani z żadnym z nas nie zamienił ani słowa, nadal uważając kolegów za obcych ludzi. Przez cały czas, jeśli nie brać pod uwagę konieczności odzywania się narzuconej przez życie szkolne, Burkiewic wypowiedział jedynie parę słów do Steina, zdarzyło się to w następujących okolicznościach. Kiedyś podczas dużej przerwy zebrany wokół Steina gimnazjalny tłumek zaczął z nim rozmowę o mordach rytualnych, ktoś przy tym z okrutnym uśmieszkiem spytał Steina, czy on, Stein, wierzy, że istotnie mogą się zdarzać takie mordy. Stein także się uśmiechał, ale kiedy zobaczyłem ten jego uśmiech, ścisnęło mi się z jego powodu serce.

[ 101 ] – My, Żydzi – mówił Stein – nie lubimy przelewać ludzkiej krwi. Wolimy ją wysysać. Nic się nie poradzi – trzeba być Europejczykiem.

[ 102 ] W tym momencie stojący obok Burkiewic, niespodziewanie dla wszystkich, pierwszy odezwał się do Steina.

7

[ 103 ] Dostępne w wersji pełnej

8

[ 104 ] Dostępne w wersji pełnej

9

[ 105 ] Dostępne w wersji pełnej

Sonia

1

[ 106 ] Dostępne w wersji pełnej

2

[ 107 ] Dostępne w wersji pełnej

3

[ 108 ] Dostępne w wersji pełnej

4

[ 109 ] Dostępne w wersji pełnej

5

[ 110 ] Dostępne w wersji pełnej

6

[ 111 ] Dostępne w wersji pełnej

7

[ 112 ] Dostępne w wersji pełnej

8

[ 113 ] Dostępne w wersji pełnej

9

[ 114 ] Dostępne w wersji pełnej

Kokaina

1

[ 115 ] Dostępne w wersji pełnej

2

[ 116 ] Dostępne w wersji pełnej

3

[ 117 ] Dostępne w wersji pełnej

4

[ 118 ] Dostępne w wersji pełnej

5

[ 119 ] Dostępne w wersji pełnej

6

[ 120 ] Dostępne w wersji pełnej

Myśli

1

[ 121 ] Dostępne w wersji pełnej

2

[ 122 ] Dostępne w wersji pełnej

3

[ 123 ] Dostępne w wersji pełnej

4

[ 124 ] Dostępne w wersji pełnej

5

[ 125 ] Dostępne w wersji pełnej

6

[ 126 ] Dostępne w wersji pełnej

*******

[ 127 ] Dostępne w wersji pełnej

Czytamy po rosyjsku

M. Agiejew

Romans z kokainą. Роман с кокаином

Tłumaczenie z oryginału: Leszek Engelking

Projekt graficzny: Małgorzata Flis

Korekta: Swietłana Fominych-Robak

Global Metro Sp. z o.o.

ul. Juliusza Lea 231

30-133 Kraków

Copyright © for this Polish edition by Global Metro, 2013

Copyright © for the Polish translation by Leszek Engelking, 2012

ISBN: 978-83-63035-57-0

Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez zgody wydawców i autorów żadna część tej książki nie może być powielana, ani w jakikolwiek sposób kopiowana, jak też rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, nagrywających, mechanicznych, kopiujących i innych.

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl