Wydawnictwo Szafa

Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Podziękowania

O Drodze Artysty. Po dwudziestu latach

Wprowadzenie

Moja własna podróż

Duchowa elektryczność. Podstawowe zasady

Podstawowe narzędzia

Poranne strony

Tydzień 1: Odzyskiwanie poczucia bezpieczeństwa

Artyści-cienie

Wróg wewnętrzny – fundamentalne uprzedzenia

Wewnętrzny sprzymierzeniec: obronne afirmacje

Twórcze afirmacje

Zadania

Kontrola

Tydzień 2: Odzyskiwanie poczucia tożsamości

Powrót do zdrowia psychicznego

Toksyczni towarzysze zabaw

Siewcy obłędu

Sceptycyzm

Uważność

Zasady ruchu

Zadania

Kontrola

Tydzień 3: Odzyskiwanie poczucia mocy sprawczej

Gniew

Synchroniczność

Wstyd

Jak sobie radzić z krytyką

Ćwiczenie: praca detektywistyczna

Rozwój

Zadania

Kontrola

Tydzień 4: Odzyskiwanie poczucia spójności wewnętrznej

Uczciwe zmiany

Ćwiczenie: pogrzebane marzenia

Abstynencja czytelnicza

Zadania

Kontrola

Tydzień 5: Odzyskiwanie poczucia możliwości

Ograniczenia

Odnajdowanie rzeki

Pułapka cnoty

Test na pułapkę cnoty

Ćwiczenie: zakazane przyjemności

Ćwiczenie: lista życzeń

Zadania

Kontrola

Tydzień 6: Odzyskiwanie poczucia obfitości

Wielki (S)twórca

Luksus

Ćwiczenie: buchalteria

Ćwiczenie: finansowy fioł

Zadania

Kontrola

Tydzień 7: Odzyskiwanie poczucia przynależności

Słuchanie

Perfekcjonizm

Ryzyko

Zazdrość

Ćwiczenie: mapa zazdrości

Ćwiczenie: archeologia

Zadania

Kontrola

Tydzień 8: Odzyskiwanie poczucia gotowości

Przetrwanie

Niebezpieczna moc autorytetu

Zysk w przebraniu straty

Wiek i czas: rezultat a proces

Wypełnianie formy

Ćwiczenie: wczesne uwarunkowania

Afirmacje

Zadania

Kontrola

Tydzień 9: Odzyskiwanie zmysłu współczucia

Lęk

Entuzjazm

Twórcze odwroty

Przedzieranie się przez blokady

Zadania

Kontrola

Tydzień 10: Odzyskiwanie instynktu samozachowawczego

Zagrożenia na szlaku

Pracoholizm

Posucha

Sława

Rywalizacja

Zadania

Kontrola

Tydzień 11: Odzyskiwanie poczucia autonomii

Akceptacja

Sukces

Zen sportu

Ołtarzyk dla artysty

Zadania

Kontrola

Tydzień 12: Odzyskiwanie wiary

Zaufanie

Tajemnica

Zabawa wyobraźni

Prędkość ucieczki

Zadania

Kontrola

Epilog

Droga artysty

Słowa, jakich potrzeba

Dodatek: zestaw podróżny

Budowanie świętego kręgu

Modlitwa artysty

Przewodnik dla Twórczych Gron

Lista lektur

Pozycje o szczegółowej problematyce

Przypisy

Tytuł oryginału angielskiego: THE ARTIST’S WAY. A SPIRITUAL PATH TO HIGHER CREATIVITY

Redaktor: KLARA JAGIEŁŁO

Korektor: AGNIESZKA ŁODZIŃSKA

Projekt okładki: MAUNA EICHNER

Ilustracja na okładce: NAGASAWA ROSETSU

Zdjęcie autorki: MARK KORNBLUTH

Skład i łamanie: STILO

Original English language edition
Copyright © 1992, 2002 by Julia Cameron
Copyright © 2013 for the Polish edition by Wydawnictwo Szafa

ISBN 978-83-88141-14-0

WYDAWNICTWO SZAFA
www.wydawnictwoszafa.pl
www.drogaartysty.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WPROWADZENIE

Pierwotną wyobraźnię uważam za Siłę Witalną.

SAMUEL TAYLOR COLERIDGE

Gdy ludzie pytają, czym się zajmuję, zwykle odpowiadam: – Jestem piszącą reżyserką i uczę na warsztatach twórczości.

To ostatnie wzbudza zainteresowanie.

– Jak możesz uczyć twórczości? – chcą wiedzieć. Na ich twarzach lekceważenie walczy z ciekawością.

– Nie mogę – mówię. – Uczę ludzi, jak wyzwolić w sobie kreatywność.

– Aha... Czyli uważasz, że każdy może być twórcą? – Teraz nadzieja walczy o lepsze z niedowierzaniem.

–Tak.

– Naprawdę w to wierzysz?

– Tak.

– No to co właściwie robisz?

To, co robię, zawarłam w tej książce. Od trzydziestu lat prowadzę duchowe warsztaty mające na celu wyzwolenie w ludziach kreatywności. Uczyłam artystów i nieartystów, malarzy i filmowców, gospodynie domowe i prawników – każdego, kto był zainteresowany życiem w bardziej twórczy sposób dzięki uprawianiu sztuki. Można to ująć jeszcze szerzej – każdego, kto ma chęć uprawiać sztukę twórczego życia. Wykorzystując, ucząc i dzieląc się narzędziami, które odkryłam, wymyśliłam, odgadłam i otrzymałam, obserwowałam, jak ustępują blokady, a życie ulega przemianie po prostu dlatego, że w proces odkrywania i regeneracji twórczych mocy zaangażowaliśmy Wielkiego Twórcę.

„Wielki Twórca? To brzmi jak imię indiańskiego bóstwa. To brzmi za bardzo po chrześcijańsku, zbyt new age, zbyt...” Głupio? Prostacko? Groźnie?... Wiem. Potraktuj to jako ćwiczenie na otwartość umysłu. Po prostu powiedz sobie: „No dobrze, Wielki Twórca, cokolwiek się za tym kryje” – i czytaj dalej. Pozwól sobie na poeksperymentowanie z ideą, że może naprawdę jest jakiś Wielki Twórca i że może ci się on przydać przy wyzwalaniu twojej kreatywności.

Człowiek ma sam siebie uczynić tym, kim ma być, aby wypełnić swoje przeznaczenie.

PAUL TILLICH

Ponieważ Droga Artysty jest w swej istocie ścieżką duchową, na którą wstępujemy i kroczymy nią poprzez twórczość, w książce tej posługuję się słowem „Bóg”. Na niektórych może to działać jak płachta na byka, przywołując przestarzałe, niepraktyczne, nieprzyjemne czy po prostu niewiarygodne wyobrażenia o Bogu, na jakich się wychowaliście. Proszę was o otwartość umysłu.

Pamiętajcie: by z powodzeniem odbyć ten kurs, nie trzeba odwoływać się do jakiegokolwiek wyobrażenia boga. Wiele powszechnie wyznawanych koncepcji okazuje się wręcz przeszkodą. Nie dopuśćcie, by problem semantyczny stał się kolejną blokadą.

Gdy na stronach tej książki pojawia się słowo „Bóg” (ang. God), można je zastąpić wyrażeniem good orderly direction – podążanie we właściwym kierunku – albo słowem przepływ. Mowa tu bowiem o twórczej energii. Dla wielu z nas „bóg” jest użytecznym skrótem myślowym, podobnie jak „bogini”, „umysł”, „wszechświat”, „źródło” czy „siła wyższa”. Nieważne, jaką nazwą się posłużysz. Ważne, żebyś postarał się to wykorzystać. Dla wielu z nas bardzo dogodnym punktem wyjścia jest myślenie o tym czymś lub kimś jak o swego rodzaju duchowej elektryczności.

Ja sam nic nie robię. Wszystkiego dokonuje przeze mnie Duch Święty.

WILLIAM BLAKE

Stosując proste naukowe podejście oparte na eksperymentach i obserwacji, można dotrzeć do strumienia energii płynącej we właściwym kierunku. Nie jest celem tej książki wdawanie się w wyjaśnianie, dyskutowanie czy definiowanie tego, czym jest przepływ. Nie trzeba rozumieć elektryczności, żeby z niej korzystać.

Nie nazywaj tej siły Bogiem, jeśli czułbyś się z tym nieswojo. Nie ma chyba potrzeby nadawania jej nazwy, o ile nazwa nie jest poręcznym skrótem opisującym twoje doświadczenie. Nie udawaj wierzącego, jeśli nim nie jesteś. Jeśli jesteś zdeklarowanym ateistą lub agnostykiem – pozostań nim. Jeśli będziesz działać zgodnie z przedstawionymi tu zasadami, twoje życie i tak ulegnie przemianie.

Pracowałam jak artysta z artystą z ceramikami, fotografami, poetami, scenarzystami, tancerzami, powieściopisarzami, aktorami, reżyserami – a także z tymi, którzy wiedzieli tylko, kim chcieliby być, albo jedynie marzyli, by żyć bardziej twórczo. Widziałam, jak zablokowani malarze malowali, pozbawionym weny poetom „rozwiązywały się języki”, niedołężni, kulawi i kalecy pisarze sprintem nanosili ostatnie poprawki w maszynopisach. Nie tylko uwierzyłam, ale wiem już na pewno, że:

Doprawdy, czy „Bóg” musi być rzeczownikiem? Dlaczego nie czasownikiem... i to najbardziej aktywnym i dynamicznym ze wszystkich?

MARY DALY, TEOLOŻKA

Bez względu na to, ile masz lat albo jak ułożyło ci się życie, i czy twórczość artystyczna jest dla ciebie ścieżką kariery, czy tylko hobby albo marzeniem – nigdy nie jest za późno, by rozwijać się twórczo i nigdy nie jest to zbyt samolubne ani głupie. Moja pięćdziesięcioletnia uczennica, która „zawsze chciała pisać”, skorzystała z tych narzędzi i została nagradzaną dramatopisarką. Pewien sędzia skorzystał z tych narzędzi, by zacząć rzeźbić, o czym marzył całe życie. Nie wszyscy uczniowie stają się dzięki temu kursowi pełnoetatowymi artystami. Wielu pełnoetatowych artystów za to przyznaje, że zostali twórczo „skrojeni” na pełnoetatowych ludzi.

Na podstawie własnych doświadczeń – wspólnych z doświadczeniami niezliczonych osób – przekonałam się, że twórczość jest naszą prawdziwą naturą, że blokady są sztuczne i próbują powstrzymać proces tak naturalny, a zarazem cudowny, jak rozwijanie się kwiatu na szczycie wiotkiej zielonej łodyżki. Zrozumiałam, że nawiązywanie kontaktu z tym, co duchowe, odbywa się w sposób prosty i bezpośredni.

Jeśli jesteś twórczo zablokowany – a uważam, że dotyczy to w pewnym stopniu nas wszystkich – jest możliwe, a nawet prawdopodobne, że nabierzesz większej swobody w tworzeniu, o ile zechcesz skorzystać z narzędzi, których dostarcza ta książka. Tak jak ćwiczenia rozciągające hatha jogi zmieniają stan świadomości, mimo że nie robi się nic poza rozciąganiem ciała, tak też wykonywanie ćwiczeń z tej książki zmienia świadomość, mimo że polegają „tylko” na pisaniu i zabawie. Wykonuj je, a nadejdzie przełom – czy wierzysz w to, czy nie. Czy nazwiesz to przebudzeniem duchowym, czy nie.

Krótko mówiąc, liczy się nie tyle teoria, co praktyka. Ona toruje w świadomości ścieżki, które umożliwiają działanie twórczych sił. Jeśli tylko zgodzisz się przetrzeć te ścieżki, twórczość ujawni się sama. Jest ona w pewnym sensie jak krew. Krew w twoim ciele jest materialnym faktem, a nie twoim wynalazkiem. Tak samo twórczość jest faktem w twoim ciele duchowym, a nie czymś, co musisz dopiero wynaleźć.

MOJA WŁASNA PODRÓŻ

Pierwsze warsztaty rozwoju twórczego prowadziłam w Nowym Jorku. Robiłam to, ponieważ coś kazało mi się tym zająć. Pewnego razu szłam brukowaną ulicą w Greenwich Village skąpaną w pięknym popołudniowym świetle. Nagle dotarło do mnie, że powinnam zacząć uczyć ludzi – grupy ludzi – jak pozbyć się twórczych blokad. Może było to życzenie, które wyszeptał inny spacerowicz. W Greenwich Village jest więcej artystów – również tych zablokowanych – niż gdziekolwiek w Ameryce.

Kiedy pędzel robi to, co ma do zrobienia, w pewnym momencie zdarza mu się zrobić coś, czego człowiek sam by zrobić nie potrafił.

ROBERT MOTHERWELL

Może ktoś westchnął: „Muszę się odblokować”. A ja podchwyciłam tę myśl i odpowiedziałam: „Wiem, jak to zrobić”. W moim życiu zawsze pojawiały się silne wewnętrzne wytyczne. Nazywam je „rozkazami wymarszu”.

W każdym razie nagle uświadomiłam sobie, że wiem, jak odblokowywać ludzi i że muszę się tym zająć, zaczynając od lekcji, które sama wcześniej przerobiłam.

Co to były za lekcje?

W styczniu 1978 roku przestałam pić. Nigdy nie uważałam, że alkohol czyni mnie pisarką, ale wówczas znienacka pojawiła się myśl, że jeśli nie będę pić, to przestanę pisać. W moim umyśle pisanie zawsze szło z piciem w parze jak, nie przymierzając, whisky z wodą sodową. W moim wypadku sztuczka polegała na tym, by pokonać lęk i przelać słowa na papier. Bawiłam się w wyścig z czasem, próbując pisać nim zamroczy mnie alkohol i twórcze źródełko wyschnie.

Zanim dobiegłam trzydziestki i raptownie wytrzeźwiałam, miałam już swoje biuro na terenie wytwórni Paramount i na uprawianej w taki sposób twórczości zbudowałam karierę. Była to twórczość spazmatyczna. Twórczość jako akt woli oraz ego. Twórczość w cudzym imieniu. Twórczość, o której można powiedzieć, że owszem, tryskała, ale nierówno jak krew z uszkodzonej tętnicy. Dziesięć lat pisarstwa nie nauczyło mnie niczego poza rzucaniem się na oślep na kolejne zadania i waleniem głową w mur. Jeśli twórczość miała wtedy dla mnie jakikolwiek sens duchowy, to tylko taki, że przypominała ukrzyżowanie. Kaleczyłam się o ciernie prozy. Krwawiłam.

Rola artysty jest skromna. Jest on w rzeczywistości przekaźnikiem.

PIET MONDRIAN

Gdybym była w stanie dalej pisać w ten sam przysparzający cierpienia sposób, na pewno robiłabym to do dziś. W tygodniu, kiedy przestałam pić, w ogólnokrajowych czasopismach ukazały się dwie moje publikacje, ukończyłam scenariusz filmu fabularnego i miałam problem alkoholowy, z którym przestałam sobie radzić.

Mówiłam sobie, że jeśli trzeźwość ma oznaczać brak twórczości, to nie chcę trzeźwieć. Zdałam sobie jednak sprawę, że dalsze picie w końcu zabije i mnie, i twórczość. Musiałam się nauczyć pisać na trzeźwo albo na zawsze zrezygnować z pisania. Nie cnota, lecz konieczność była korzeniem mojej duchowości. Po prostu musiałam znaleźć nową ścieżkę twórczą. I od tego zaczęła się moja nauka.

Nauczyłam się powierzać swoją twórczość jedynemu bogu, w jakiego byłam skłonna uwierzyć – bogu twórczości. Sile życiowej, którą Dylan Thomas nazywał „siłą, która biegnie przez zielony lont, by wybuchnąć kwiatem”. Uczyłam się ustępować tej sile twórczej z drogi i pozwalać, by działała przeze mnie. Nauczyłam się siadać nad kartką i zapisywać to, co słyszałam. Pisanie zaczęło bardziej przypominać podsłuchiwanie niż konstruowanie bomby atomowej. Przestało być skomplikowaną operacją i nie groziło już w każdej chwili wybuchem. Nie musiałam być w odpowiednim nastroju. Nie musiałam mierzyć emocjonalnej temperatury, by sprawdzić, czy zbliża się natchnienie. Po prostu pisałam. Bez targowania się. Dobrze? Źle? Nie moja sprawa. Nie ja to robię. Przestałam być autorką świadomą własnych ograniczeń, więc pisałam swobodnie.

Patrząc wstecz, jestem zdumiona, że potrafiłam porzucić rolę artysty cierpiącego. Nic nie umiera z większym trudem niż fałszywe wyobrażenia. A trudno o wyobrażenia bardziej fałszywe niż te, które mamy na temat sztuki. Na mitycznego cierpiącego artystę możemy zwalić tak wiele: pijaństwo, rozwiązłość, problemy finansowe, bezwzględność czy skłonności autodestrukcyjne w sprawach sercowych. Przecież każdy wie, że artyści są bez grosza, stuknięci, amoralni i niegodni zaufania! Gdyby było inaczej, jak bym się tłumaczyła?

Myśl, że mogłabym być normalna, trzeźwa, a zarazem twórcza, przerażała mnie. Oznaczałoby to bowiem, że odpowiedzialność spada na mnie. „Skoro mam takie dary, powinnam z nich korzystać?” Owszem.

Szczęśliwie w moim życiu pojawił się wówczas inny zablokowany pisarz, z którym – i nad którym – pracowałam. Zaczęłam uczyć go tego, czego sama się uczyłam. (Usuń się z drogi. Niech to coś działa poprzez ciebie. Mnóż zapisane strony, a nie krytyczne oceny). I on także zaczął się odblokowywać. Było nas już dwoje. Niebawem dopadłam kolejną „ofiarę”, tym razem malarkę. Narzędzia okazały się użyteczne również dla przedstawicieli sztuk wizualnych.

Trzeba, żeby w naszej świadomości Bóg stał się działaniem.

JOEL S. GOLDSMITH

Byłam podekscytowana. W chwilach uniesienia wyobrażałam sobie, że staję się kartografem krainy twórczości kreślącym na mapie drogę wyjścia z chaosu – dla siebie i dla każdego, kto zechce pójść w moje ślady. Nigdy nie zamierzałam zostać nauczycielką! Złościłam się tylko, że sama nie miałam nauczyciela. Dlaczego muszę wszystkiego uczyć się sama, metodą prób i błędów, raz po raz natrafiając na mur? Powinna istnieć, myślałam, jakaś metoda uczenia nas, artystów. Skróty i zagrożenia na szlaku mogłyby być jakoś oznakowane.

Takie myśli kłębiły się w mojej głowie podczas popołudniowych spacerów, kiedy syciłam oczy świetlnymi refleksami na rzece Hudson i kombinowałam, co by tu nowego napisać. I oto przychodzi rozkaz wymarszu: mam uczyć!

Nie minął tydzień, a zaoferowano mi posadę nauczycielską i miejsce do pracy w Nowojorskim Instytucie Sztuki Feministycznej, o którym nigdy dotąd nie słyszałam. Moja pierwsza grupa kursantek – zablokowanych malarek, pisarek, poetek i filmowców – zebrała się sama. Zaczęłam wykładać lekcje, które znajdziecie w tej książce. Po pierwszym kursie pojawiło się wiele następnych, przybyło też pomysłów na nowe lekcje.

Droga artysty zaczęła się od notatek z zajęć, których spisywanie zlecił mi mój partner Mark Bryan. Gdy wieść o nich się rozniosła, zaczęłam rozsyłać materiały pocztą. Jeżdżący z wykładami jungista John Giannini wspominał o tych technikach, gdziekolwiek dawał odczyt – czyli najwyraźniej wszędzie. W ślad za jego rekomendacjami nadchodziły prośby o materiały. Następnie o mojej działalności dowiedziała się organizacja zajmująca się duchowością procesu twórczego – i zaczęłam dostawać listy z Iowa, z Kolumbii Brytyjskiej, z Indiany... Uczniowie pojawiali się na całym świecie. „Przebywam w Szwajcarii na zlecenie Departamentu Stanu. Proszę mi przysłać...” No to słałam.

Materiały się rozrastały, rosła też liczba uczniów. W końcu nakłaniana bardzo stanowczo przez Marka: „Spisz to wszystko. Możesz pomóc wielu ludziom. Z tego powinna być książka!”, zaczęłam nadawać moim przemyśleniom uporządkowaną formę. Ja pisałam, a Mark, który stał się moim współwykładowcą i ekonomem, wskazywał to, co pominęłam. Pisałam dalej, a Mark mówił, co jeszcze przeoczyłam. Przypominał, że byłam świadkiem masy cudów przemawiających za prawdziwością moich teorii, i nalegał, żebym je również uwzględniła. Przelewałam na papier wszystko, co od dziesięciu lat stosowałam w praktyce.

Notatki te przybrały w końcu postać planu odrodzenia twórczego na zasadzie „zrób to sam”. Narzędzia przedstawione w tej książce są procedurami reanimacyjnymi, takimi jak oddychanie „usta-usta” czy rękoczyn Heimlicha. Proszę, korzystajcie z nich i przekazujcie innym.

Wielokrotnie słyszałam coś w tym stylu: „Zanim przerobiłam twój kurs, byłam całkowicie odcięta od własnej kreatywności. Lata zgorzknienia i poczucia straty zbierały swoje żniwo. A później stopniowo zaczęły dziać się cuda. Wróciłam do szkoły, żeby zrobić dyplom aktorski. Po raz pierwszy od lat idę na casting. Regularnie piszę, a co najważniejsze, wreszcie bez zażenowania nazywam siebie artystką”.

Wątpię, czy zdołam opisać wrażenie cudowności, którego doświadczam jako nauczycielka, kiedy widzę „przed” i „po” w życiu moich uczniów. Przeobrażenie fizyczne, jakie przechodzą już w trakcie kursu, bywa szokujące. W takich chwilach uświadamiam sobie dosłowność terminu „oświecenie”. Gdy uczestnicy kursów docierają do własnej energii twórczej, ich twarze jaśnieją. Ta sama naładowana duchowością atmosfera, która emanuje z wielkich dzieł sztuki, może zaistnieć na zajęciach poświęconych rozwojowi twórczości. W pewnym sensie, ponieważ jesteśmy istotami twórczymi, nasze życie staje się dziełem sztuki.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki