Ute Ehrhardt

Grzeczne dziewczynki
idą do nieba,
niegrzeczne tam,
gdzie chcą

Przełożyły
Krystyna Bratkowska
Natalia Szymańska

Wydawnictwo Szafa

Tytuł oryginału niemieckiego/Originally published as:
GUTE MÄDCHEN KOMMEN IN DEN HIMMEL, BÖSE ÜBERALL HIN

Projekt okładki: MAGDALENA MAMAJEK-MICH

Zdjęcie na okładce: AGATA JAKUBOWSKA /Agencja Gazeta

Zdjęcie autorki: CHRISTIAN WAUER

© S. Fisher Verlag GmbH, Frankfurt am Main, 1994
All rights reserved
Copyright © 2010 for the Polish edition by Wydawnictwo Szafa
Copyright © 2010 for the Polish translation by Krystyna Bratkowska i Natalia Szymańska

ISBN 978-83-88141-16-4

WYDAWNICTWO SZAFA
www.wydawnictwoszafa.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Grzeczna od kołyski po grób

Kobiety są grzeczne. Miłe, uległe, skromne i wspaniałomyślne. Tego się od nich oczekuje i tak lubią myśleć same o sobie. Grzeczność, ich zdaniem, otwiera drogę do życiowego sukcesu, ale życie pokazuje, że jest wręcz odwrotnie.

Dzisiaj kobiety już nie chcą być tylko grzeczne. Ich sposób widzenia siebie zmienia się, wciąż jednak jest w nich wiele sprzeczności.

Nowa Kobieta śmiało przebija się przez życie, ale dręczą ją z tego powodu wyrzuty sumienia. Chociaż nie daje tego po sobie poznać, toczy wewnętrzną walkę: z jednej strony chce być przez wszystkich lubiana i wszystkim dogodzić, z drugiej wie, że w ten sposób wikła się w zależność od innych. Chce iść do przodu i pokonywać przeszkody, ale nie chce nikogo ranić; chce osiągnąć swój cel, ale nie kosztem innych; chce stawiać wymagania, ale nie lubi sprawiać przykrości; chce otwarcie wyrażać swoje zdanie i przekonywać innych, ale nie chce manipulować; chce być pewna siebie, ale nie chce być dla nikogo postrachem.

Ta ambiwalentna postawa ujawnia się mimo woli w niuansach mowy ciała. Lekko pochylona głowa, pytający wzrok, krótki, niepewny uśmiech sygnalizują: „Tak naprawdę wcale nie jestem tego pewna”. Pozornie nic nieznaczący, jakby mimochodem uczyniony gest zachęca: „Przekonaj mnie” albo: „Upieram się, ale tylko na niby”.

Kobiety potrafią doskonale wczuwać się w cudze położenie. Rozumieją pobudki kierujące postępowaniem innych ludzi. Współczują. To dlatego przeforsowanie własnego zdania czy spełnienie osobistego pragnienia przychodzi im z takim trudem.

Jeśli przeanalizujemy obraz kobiety kreowany przez popularne seriale telewizyjne, ujrzymy istotę doskonałą, która wszystko potrafi i ze wszystkim sobie radzi. Z uśmiechem na ustach prowadzi dom, pracuje zawodowo, zajmuje się dziećmi i wypełnia obowiązki małżeńskie. Ofiarnie wspomaga karierę męża. Jest wyrozumiała, uległa i gotowa do pomocy; poświęca się, nie oczekując wdzięczności. Jest piękna, zadbana, wysportowana, pełna energii. Zajmując podrzędną pozycję zawodową, odnosi drobne sukcesy w pracy.

Kobiety częściej niż mężczyźni cierpią z powodu lęków i depresji. Są przekonane, że muszą sprostać większym wymaganiom niż mężczyźni. I tak w rzeczywistości jest. Kobiety starają się być bardziej perfekcyjne, pilniejsze, bardziej gotowe do kompromisu, współpracy i pomagania innym niż ich koledzy. Ale rezultaty osiągają raczej skromne. Często pracują efektywniej niż mężczyźni, nie są jednak ani odpowiednio wynagradzane, ani awansowane. Same też nie cenią swoich osiągnięć.

Stare przysłowie mówi: „Bez pracy nie ma kołaczy”. Więc kobiety harują i szybko stają się niezastąpione. Potrafią naprawdę wiele zdziałać, niestety, na ogół nie tam, gdzie trzeba. Wykonują prace pomocnicze, wspierają innych i wierzą, że w ten sposób zasłużą na uznanie, dzięki któremu będą mogły wspiąć się szczebelek wyżej. Świadczą przysługi kolegom z pracy albo mężom, a oni skupiają się na tym, co służy ich własnym karierom. Pomocnice zostają na lodzie.

Tylko tym kobietom, które stosują zręczniejsze strategie, udaje się wspiąć na szczyt. Praca na cudze konto to zła strategia; równie zła jak skromność. Mimo to wiele kobiet ukrywa swoje osiągnięcia. Nie lubią się chwalić. Jeżeli jednak nikt ich nie docenia, stają się zgryźliwe, depresyjne, wypalone, czasami popadają w alkoholizm.

„Kobiety są stworzone do tego, żeby troszczyć się o innych” – uważa pewien pan na kierowniczym stanowisku. Jego zdaniem kobiety sprawdzają się w usługach. W tej dziedzinie potrafią osiągnąć jakąś samodzielność, „służenie” to ich natura. Swoim postępowaniem wiele kobiet potwierdza jego opinię. Robią dokładnie to, czego się od nich oczekuje: nie wychylają się, rezygnują z własnych dobrych pomysłów, wierzą, że wygrają w życiu i w pracy, jeśli będą ciche i kochające. Mają nadzieję, że przywiążą do siebie mężczyznę, jeśli będą potulnie milczeć i wyręczać go we wszystkim. Liczą na to, że za posługi i pańszczyznę doczekają się pochwały i przychylności. Bycie miłą uważają za jedyną strategię sukcesu. Biorą przykład ze swoich matek, chociaż doświadczenie już dawno powinno je nauczyć, że tylko pewne siebie i niepokorne kobiety dochodzą do czegoś w życiu. Nigdy te grzeczne, a rzadko te najlepsze!

Kobiety stawiają sobie nierealistyczne wymagania i pracują ponad siły – sukcesy osiągane tanim kosztem nie mają dla nich wartości. Kobiety dają z siebie wszystko, jednak kiedy już są u celu, następuje coś strasznego: dochodzą do wniosku, że sukcesu nie zawdzięczają sobie! Wydaje im się, że ich własne umiejętności i starania to za mało, żeby osiągnąć dobre rezultaty. Kiedy im się powiedzie, przypisują to okolicznościom, szczęściu lub przypadkowi. Jeżeli natomiast coś im się nie uda, odzywa się tłumiona obawa: „Po prostu nie jestem wystarczająco dobra. Inni na moim miejscu zrobiliby to lepiej”. Kobiety złoszczą się na siebie, wycofują i zaczynają bać się nowych wyzwań.

Przystosowanie – fatalna strategia

Kobiety nie chcą rzucać się w oczy, wolą wtopić się w otoczenie. Trwają w błędnym przekonaniu, że tak zamaskowane, łatwiej osiągną swoje cele. Nie zwracać na siebie uwagi – to ich dewiza.

Starają się więc pozostać niepozornymi, grzecznymi dziewczynkami i nie pojmują, dlaczego ich skromność nie jest nagradzana.

Kobiety muszą się nauczyć nie liczyć po cichu na wdzięczność, lecz głośno mówić, czego oczekują w zamian. Kobiety poświęcają się, sądząc, że inni stają się ich dłużnikami i kiedyś nastąpi wyrównanie długów. Zwykle nie następuje. Dlatego kobiety muszą zrozumieć, że albo wyświadczają komuś przysługę, nie oczekując wzajemności, albo robią coś, ponieważ spodziewają się wdzięczności, uznania lub rewanżu. Musi to być jednak od razu jasno powiedziane. Wtedy ta druga osoba ma możliwość odrzucenia oferty i każdy wie, na czym stoi.

Kobiety chcą być przez wszystkich lubiane. Jest to potrzeba, z której najtrudniej jest im zrezygnować. W imię tej potrzeby wyrzekają się samodzielności, niezależności i władzy. Zamiast „odnaleźć siebie”, coraz bardziej się od siebie oddalają. Jeśli ktoś okaże im sympatię, przyjmują to z niedowierzaniem. Nie spodziewają się od nikogo szacunku i nie będą go miały, dopóki nie przestaną kierować się w życiu tym, co inni o nich sądzą.

Jeśli chcesz skończyć z takim sposobem myślenia, zacznij od razu. Wymień trzy cechy, za które siebie lubisz. Ważne są te cechy, które tobie przynoszą korzyści.

W zgodzie ze sobą żyją te kobiety, które potrafią utrzymać równowagę między zaspokajaniem własnych potrzeb a spełnianiem oczekiwań otoczenia. Szukają własnej drogi i nie boją się ryzyka. Wiedzą, że ryzykując, muszą umieć zarówno wygrywać, jak przegrywać. I chcą wygrywać! Skupiają się na własnych planach i nie paraliżuje ich obawa, co inni o nich powiedzą. W rezultacie wcale nie stają się podłe i bezwzględne, lecz odważne, niezależne i pełne radości życia.

Kobiety, które postanowiły podjąć ryzyko, nie boją się porażki. Wiedzą, że drużyna piłkarska, która przegrała dwa do trzech, strzeliła aż dwie bramki. Nie pozwalają, by odmowa czy niepowodzenie podcięły im skrzydła. Słowa „nie” nie biorą do siebie. Kiedy coś im się nie udaje, szukają prawdziwej przyczyny zamiast o wszystko obwiniać siebie.

Nie zadręczaj się myślą, że ktoś ma coś przeciwko tobie. Nie zaprzątaj sobie głowy pytaniem, co jest z tobą nie w porządku. Szukaj twórczych rozwiązań.

Niestety, niewiele kobiet potrafi zrobić ten krok ku niezależności. Większość tkwi w starych schematach. Najwyraźniej wolą być grzeczne niż zadowolone z życia. Dlaczego boją się sięgać po zakazane owoce? Dlaczego tak wielu kobietom trudno jest zrobić coś, co uchodzi za złe? Z jakiego powodu uważają za niestosowne coś, co dla mężczyzn jest zupełnie normalne?

Paraliżuje nas lęk przed karą za nieposłuszeństwo, za choćby drobne naruszenie reguł gry. Co inni o nas pomyślą? Jak się zachowają? Czy nadal będą lubić taką niegrzeczną dziewczynkę?

Grzeczne kobiety są jak zakneblowane. Bez słowa rezygnują z wielu przyjemności, rzadko sięgają po to, czego naprawdę pragną. Żeby zrozumieć, dlaczego tak się dzieje, trzeba się cofnąć do doświadczeń wczesnego dzieciństwa. Już sposób, w jaki niemowlę karmione jest piersią, ma wpływ na jego późniejsze zachowanie, a dziewczynki karmi się inaczej niż chłopców. Trudno jest dokładnie prześledzić, jak dziecko staje się chłopcem lub dziewczynką, ale tylko w tym kontekście widać, co wywołuje kobiecą bezradność i uległość, i co sprawia, że te cechy tak mocno do kobiet przylgnęły.

Współczesna psychologia opisuje dwa mechanizmy powstawania i utrwalania samoograniczeń. Wyjaśnia, co sprawia, że kobiety grzęzną w sytuacjach, z których nie widzą wyjścia, i dlaczego tak trudno im wyrwać się z tej autodestrukcji.

Wyuczona bezradność jest kluczowym pojęciem, wyjaśniającym życiowe konflikty kobiet i pozwalającym opisać wiele ich codziennych problemów. Kobiety okazują bezradność, gdy na przykład złapią na drodze gumę i wydaje im się, że nie potrafią zmienić koła w samochodzie. Bezradne są również kobiety bite przez brutalnych mężów i nie znajdujące odwagi, żeby od nich odejść. Martin Seligman, jeden z autorów tej koncepcji, twierdzi, że za reakcje wyuczonej bezradności można uznać również dramatyczne duchowe niedomagania, takie jak depresje czy stany lękowe. Wiele rozmaitych doświadczeń może prowadzić do ukształtowania się postawy: „Sama nie dam sobie rady!”. To początek lęków i depresji. Ludzie okazują bezradność tylko dlatego, że uważają, iż nie poradzą sobie z jakąś sytuacją czy splotem okoliczności. Przy czym decydująca jest nie rzeczywistość, lecz własne przeświadczenie, że nie jest się w stanie doprowadzić do pozytywnego rozwiązania problemu. W rezultacie traci się zdolność do działania.

Bezradność jest przekonaniem nabytym. Nigdy nie jest nieuchronna.

Koncepcja samospełniającej się przepowiedni (self-fulfilling prophecy) powiada: jakieś wydarzenie następuje dlatego, że istniało odpowiednie oczekiwanie. Dokładna jej definicja powinna brzmieć następująco: jeżeli rozwinę w sobie oczekiwanie, że nastąpi jakieś wydarzenie, zwiększy się prawdopodobieństwo, że zrobię wszystko, by takie właśnie konkretne rozwiązanie nastąpiło. Proces ten przebiega w dużej mierze nieświadomie. Na przykład: boję się egzaminu. Uczę się nerwowo i chaotycznie. Wyobrażam sobie pustkę w głowie albo że odpowiadam źle. Prawdopodobieństwo, że obleję egzamin, rośnie. Skutek: boję się jeszcze bardziej.

Odwrotna sytuacja: wierzę, że mi się uda (oczekiwanie sukcesu). Uczę się w sposób ukierunkowany. Jestem skoncentrowana, umysł mam jasny. Panuję nad sytuacją. Czuję się spokojna i pewna siebie. Wyobrażam sobie, że odpowiadam prawidłowo. Prawdopodobieństwo, że zdam egzamin, rośnie. W rezultacie tym bardziej oczekuję sukcesu.

Mechanizmy wyuczonej bezradności i samospełniającej się przepowiedni przenikają się i uzupełniają. Kobieta, która uważa się za osobę pozbawioną zdolności technicznych, prawdopodobnie dostała taki przekaz już jako dziecko. Z góry wie, że nie umie na przykład wymienić świecy w samochodzie. Mimo to bez przekonania próbuje, oczywiście nie mając odpowiednich narzędzi ani wiedzy. Kaleczy sobie palec, usiłując odkręcić jakąś śrubę, nie wie, które kabelki połączyć, coś urywa, a w końcu potwierdza podświadome przekonanie o własnej bezradności. Wydaje jej się, że choć naprawdę próbowała, nie dała sobie rady. Generalizuje tę podświadomie oczekiwaną porażkę i jeszcze mocniej wątpi w swoje umiejętności techniczne. W jej przekonaniu sprawa jest ostatecznie przesądzona. Na przyszłość już wie: potrzebuje pomocy. Nieudolność wywołana negatywnym nastawieniem zostaje przypieczętowana.

Kobieta zaradna, nastawiona pozytywnie, sama zmienia świece. Wprawdzie i ona kaleczy sobie palec, ale bada przyczynę tej drobnej niezręczności i stwierdza, że wsadziła rękę nie tam, gdzie trzeba. Poza tym miała nieodpowiednie narzędzia. Następnym razem będzie uważać. Podejmie kolejną próbę i nie zwątpi w siebie.

Bezradność ujawnia się na co dzień w różnych sytuacjach. Bezradne kobiety wątpią w skuteczność swojego działania. Funkcjonują znacznie poniżej swoich możliwości. Ostrożnie wytyczają plany, a i tak rzadko realizują je do końca. Przy najmniejszych trudnościach kapitulują. Taki brak odporności nie musi dotyczyć wszystkich dziedzin życia. Kobieta-rzemieślnik, która świetnie dogaduje się z klientami, może być zupełnie bezradna, gdy popadnie w konflikt z matką. Nauczycielka, która znakomicie radzi sobie z rozbrykanymi dzieciakami, wpada w panikę, gdy ma pojechać na kurs dokształcający. Ludzie bywają kompetentni i silni w jednej dziedzinie, a w innej – zagubieni i bojaźliwi. Trudno w to uwierzyć, ale pozytywne doświadczenie sukcesu i zaradności w jednej dziedzinie niełatwo przenieść na inne obszary. Trzeba by bowiem przyjąć, że osiągnięcia zawdzięcza się sobie, my zaś wolimy widzieć w nich dzieło przypadku.

Blokujące przekonania, będące rezultatem wczesnych doświadczeń, utrudniają ewentualne zmiany. Ludzi nie hamuje rzeczywistość, lecz ich własne sposoby jej interpretowania. Jeśli ktoś jest przekonany, że nie rozwiąże matematycznego zadania, bo w jego rodzinie nikt nie ma zdolności do nauk ścisłych, sam sobie stworzył mocną wewnętrzną blokadę. Kto natomiast jest świadom, że skomplikowane zadanie może sprawiać trudność, zdaje sobie również sprawę, że trzeba będzie się pomęczyć i nagłowić, ale jest to do zrobienia. Rozwiązywanie trudnych zadań wymaga wysiłku. Kto jest tego świadom, traktuje trudności jako wyzwania. Rozumie, że dotyczą one konkretnej sprawy czy sytuacji, a nie jego samego.

Niepowodzenia nie muszą być zawinione przez nas, czasem ich przyczyną są zmieniające się okoliczności. Kiedy będziemy wypoczęte, w lepszej formy, dobrze przygotowane albo właściwie wyposażone, możemy działać skuteczniej. Ktoś, kto błędów szuka wyłącznie w sobie i uważa, że okoliczności nie mają nic do rzeczy, sam siebie blokuje, prawdopodobnie z powodu wyuczonej bezradności.

Doświadczenie doprowadziło wiele kobiet do przekonania, że niczego nie są w stanie dokonać o własnych siłach. Przestały na sobie polegać. Liczą na to, że pomogą im dobrzy ludzie albo los. Straciły wiarę we własną siłę i zaradność, a wyuczone wzorce zależności podsuwają im tylko jedno rozwiązanie: robić to, czego oczekują inni. Kobiety płacą za taki wybór własną wolnością i radością życia.

Kompetentne, ale bezradne kobiety czekają, aż ktoś się na nich pozna. W pracy książę z bajki nazywa się kierownik! To na niego czeka wiele kobiet, którym się zdaje, że tkwią w ślepym zaułku. Zamiast zapracować na swój sukces, ukrywają własne umiejętności i zawodowe ambicje. Jeżeli jednak nie dostają propozycji awansu, czują się urażone i zawiedzione. Sensowniejszą reakcją byłaby walka o uznanie.

Bezradni nie dowierzają własnym siłom i umiejętnościom, boją się też zdać na szczęście i przypadek. Nie widząc siebie jako sprawców własnych dokonań, pozbawiają się radości z własnych sukcesów. Jedynie gdy coś się nie udaje, poczuwają się do odpowiedzialności.

Brak wiary w siebie odbija się na ich motywacji i aktywności. Bezradni cierpią na inercję, permanentne znużenie, syndrom wewnętrznego wypalenia, bezsenność albo bezproduktywną nadaktywność. Są głęboko przekonani, że nic nie mogą zmienić ani samodzielnie osiągnąć. Wciąż się boją, że nie dadzą sobie rady w życiu. Jednak bardzo niewielu z nich dostrzega swoją bezradność. Skarżą się wprawdzie na przeciwności losu, ale pojęcie „bezradny” kojarzy im się wyłącznie z ekstremalnymi sytuacjami i raczej z innymi ludźmi. Na przykład kiedy przyjaciele albo krewni potrzebują wsparcia w trudnych momentach życia.

Bezradne kobiety nie czują się na siłach pokierować swoim życiem, podejmować decyzji i zapewnić sobie utrzymania. Takie przeświadczenie ma poważne konsekwencje. Kto spodziewa się, że sam do niczego nie dojdzie, skazany jest na innych. Dlatego kobietom się wydaje, że muszą z całych sił kogoś wspierać. Uważają to za inwestycję we własną przyszłość. Zamiast zainwestować siły w zorganizowanie sobie własnej aktywności, zapewnienie dochodów i stabilizacji, kobiety zawierają chore kompromisy.

W tej książce pokażę, dlaczego grzeczne dziewczynki nie osiągają sukcesów, i opiszę sposoby na:

• przejście od pokornej rezygnacji do pogodnej i spokojnej pewności siebie;

• usunięcie sprzeczności między skutecznym działaniem dla siebie a dobrymi stosunkami z otoczeniem.

Opiszę sytuację Nowej Kobiety, rozdartej między zależnością a samodzielnością. Uważam, że kobiety mogą zachować w życiu równowagę i z czystym sumieniem egzekwować swoje prawa. Mogą być silne, nie psując swoich relacji z innymi.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki