Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o.
ul. Karowa 31a, 00-324 Warszawa
tel. 22 312 37 12

Dział handlowy: handlowy@zwierciadlo.pl

© Copyright by Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o., Warszawa 2014
Text © copyright by Andrzej Grabowski, Mikołaj Grabowski, Hanna Halek 2014

REDAKCJA: Iwona Krakowiak
REDAKTOR PROWADZĄCY: Magdalena Chorębała
KOREKTA: Melanż
PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Natalia Baranowska /manukastudio.pl
ILUSTRACJE: Mariusz Martyniak / Matys Studio

ISBN: 978-83-63014-89-6

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

BIOGRAFIE

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

ROZDZIAŁ I

W połowie drogi mego żywota pośród ciemnego znalazłem się lasu. Las ten, co gorsza, był zielony.

Witold Gombrowicz

Są ludzie, którzy chcą zapomnieć swoje dzieciństwo. Dla Panów Alwernia, miejsce, które Panów wychowało, jest ważnym, silnym i bardzo pozytywnym kierunkiem życia, dumą. Dlaczego?

ANDRZEJ: Tak, Alwernia to nasz fundament chociażby dlatego, że wszyscy, którzy tam żyli, występowali w pojedynczym egzemplarzu. Jedynym. Tam każdy był indywidualnością. Miał swoje znaczenie i odgrywał ważną rolę. Nie było lepszych i gorszych. Aptekarz był jeden w jedynej aptece – magister Gęsikowski z Krakowa, który sam robił lekarstwa i sprzedawał kryniczankę, którą piło się dla zdrowia. Pani doktor Nawrocka była jedna.

MIKOŁAJ: Dentystka była jedna.

ANDRZEJ: Nawet mi tego nie przypominaj. Miała maszynę napędzaną nogą, a zwykle przychodziło się do niej z dziurą już tak wielką, że palec mógł się w niej spokojnie zmieścić, w tej dziurze z nerwem na wierzchu… Boże, co to były za bóle! Chcę o tym natychmiast zapomnieć. Był jeden komendant straży i jeden wóz strażacki marki Bedford, jedna naczelnik poczty – pani Maria Pyrda, stara panna, która pewnego dnia poznała faceta z Warszawy, zakochała się w nim, wyjechała, a potem pisała do naszej mamy pełne tęsknoty listy. W Alwerni był też pan Rychłowski, od którego wynajmowało się czasem bryczkę, żeby pojechać po rodzinę na stację kolejową do Regulic.

MIKOŁAJ: Był jeden szewc, jeden malarz pokojowy Piecio – jak mówiło się na niego – Krawczyk. Jedna szkoła i jeden kierownik szkoły. Jeden bank – początkowo kasa spółdzielcza – i jeden kościół. I jedno prawo jazdy, którego posiadaczem był nasz ojciec Bolesław. Każdy był więc w jakiś sposób wyjątkowy.

ANDRZEJ: Wszystko było jasne. Gdy trzeba było zrobić barszcz, mama posyłała mnie do pani Rybarskiej, a ja wiedziałem, w którym miejscu stoi żur, więc brałem go, zostawiałem pięćdziesiąt groszy i szedłem do pani Rychłowskiej po ogórki kiszone. Pamiętam też, że jako dziecko pukałem do domów i, gdy pytano: „Kto tam puka?”, odpowiadałem: „Puka Dej”. Nie Andrzej, tylko Dej, bo tak było mi łatwiej. W dodatku mówiłem o sobie w rodzaju żeńskim i do dziś starzy już teraz ludzie wspominają, jak to przyszedłem do Rychłowskich i powiedziałem: „Ja chciałam ogórka i koniec”.

MIKOŁAJ: W naszym domu była jedyna w Alwerni łazienka. Może przesadzam, bo była też u doktorostwa i aptekarza. Inni musieli przynosić wodę z jedynej studni głębinowej.

Hania (na pierwszym planie) i Małgosia, córki wujka Koli, kuzyn mamy Franciszek Zaremba, cukiernik z Krakowa, ciocia Zosia Przybyłowska (w głębi) – pod naszym domem w Alwerni, w którym po wojnie był sklep GS-u.

ANDRZEJ: A dzień zepsucia się pompy był dniem, kiedy spanikowała cała Alwernia. Trzeba było jak najszybciej usunąć usterkę. Ale kto miał to zrobić? W końcu zebrał się jakiś komitet. Pompę zakupili, ale nadal nie było wiadomo, kto ma zjechać te osiemdziesiąt metrów w dół. Wreszcie zgłosił się pan Władek Bozowski, pracownik rzeźni w Chrzanowie, który miał tyle wspólnego z pompami, że w pracy jakieś kurki odkręcał i zakręcał w kanalizacji. Wobec tego komitet uznał, że Władek się zna. Każdy radził mu, jak tę starą pompę odkręcić, a jak zamontować nową, aż wreszcie nadszedł dzień wymiany. Komitet przygotował specjalną korbę, taką jak w starych wiejskich studniach. Władek siedział na końcu sznura na desce, trzymał się mocno i tak oto spuścili go na sam dół. Z czeluści dochodziły różne dźwięki, a naokoło niej stał tylko wtajemniczony komitet. Nas, dzieci, nie dopuszczono do tego misterium. Cały czas padały hasła: „Człowiek do góry, maszyna w dół. Człowiek w dół, maszyna w górę”, bo Władek wszystko na dole musiał do siebie po kolei precyzyjnie dopasować. W międzyczasie mieszkańcy zaczęli przynosić wino domowe, Jasiek Krawczyk wyciągnął cały galon i zrobił się całkiem wesoły piknik dookoła studni. W końcu po kilku godzinach padło hasło: „Pompa w górę. Człowiek w górę do końca!”. Najpierw wyjechała więc stara pompa, a potem Władek. Nasz bohater! Stanął na krawędzi studni, potem zeskoczył na ziemię, położył się i zaczął dyszeć oraz łapać powietrze, co miało oznaczać, że tam na dole nie oddychał przez ileś tam godzin! Wszyscy trochę z tego drwili, ale prawda była taka, o czym powiedział mi później nasz brat Wiktor, że tam na dole mogły być ślady metanu i Władek ryzykował życie. Powinniśmy się więc teraz wstydzić.

MIKOŁAJ: Ale Władek, który, dodajmy, miał na utrzymaniu trójkę dzieci, dostał za to naprawdę dużo pieniędzy – pięćset złotych, co było wtedy połową pensji. Dzisiaj za pół średniej pensji nikt by tam nie zjechał, nawet w masce. Bo taki zjazd to szaleństwo.

ANDRZEJ: I z tego miejsca chciałbym pozdrowić córkę Władka, Basię Bozowską, obecnie Maślankę. Dzięki jej ojcu, po półtoramiesięcznym chodzeniu z wiadrami po wodę do klasztoru albo do Kiczminy, Alwernia odzyskała swoją wodę. Władek, jedyny taki bohater. A dziady, które przychodziły na święta Bożego Narodzenia lub Wielkanoc, pamiętasz? Dziś nie ma już takiej instytucji jak dziady, ale do naszej Alwerni przychodziły. Prawdziwe dziady – zarośnięci, starzy, biedni ludzie, trzech, czterech. Jeden wyłysiały, jeden z brodą – pamiętam, że trochę się ich bałem, a trochę ich podziwiałem. Nigdy nie chcieli pieniędzy, nie byli ani pijani, ani agresywni, więc dawało się im pół placka na przykład, kilo mąki albo cukru. Chodzili tak od domu do domu, aż w końcu znikali gdzieś na całe pół roku, do kolejnych świąt.

MIKOŁAJ: Tacy sami lub do nich podobni pojawiali się na odpuście, czyli strzelance – wielkim święcie w Alwerni, związanym z Bożym Ciałem. Tyle że bernardyni z Alwerni mieli dyspensę i procesja chodziła w pierwszą niedzielę po Bożym Ciele, wokół kościoła przez leśne dróżki i polanki, co nie było niczym nadzwyczajnym, bo klasztor i kościół stoją w lesie. W czasie odpustu cały rynek i droga z niego do kościoła obstawione były kramami. Odpust miał swoją tradycję świecko-kościelną, stąd chyba w mojej głowie pojawił się później pierwszy „Opis obyczajów”. Bo to święto odbywało się w następujący sposób: przyjeżdżało czterdzieści, pięćdziesiąt furmanek, które wraz z końmi stawały w jednym kącie rynku, i pojawiały się tłumy pieszych. Przybysze całymi rodzinami chodzili między kramami, kupowali a to „bomby amerykańskie”, a to pistolety na kapiszony, a to różańce z ciasta, a to miśki z białą masą, trochę też jeździli na karuzeli lub na konikówkach. Potem tłum szedł na procesję, a po obrzędzie kościelnym znów wracał na rynek postrzelać na strzelnicach, sfotografować się na tle parawanu, na którym namalowany był płynący łabędź albo coś podobnego, sprawdzić siłę atlety, zjeść watę cukrową, jednym słowem, bawić się na całego. Trwał ten obrzęd świecki aż do wieczora i kończył się najczęściej zabawą festynową. Na niej często pokazywała się krew, ponieważ na ogół ktoś się z kimś bił. Nie było chyba takiej zabawy, która nie skończyłaby się bójką. Pamiętam taki przypadek, że uczestnicy bójki wyłamywali sztachety z gwoździami i tymi sztachetami jeden drugiego walił gdzie popadnie: krew, dużo krwi wtedy płynęło. Dlatego w finale „Opisu obyczajów” też pojawia się krew – to ten moment, kiedy uczestnicy zapustów wykopują mnie ze swojej zabawy. Chwilę potem zwołuję wszystkich do kościoła na Popielec, a krew wciąż leje się z mojego nosa. Tak, to wszystko wzięło się w mojej głowie prosto z Alwerni: te dwa porządki, ludzki i boski, cały czas mieszają się z sobą. Te odpustowe dziady, o których wspomniałem, to było od siedmiu do dwunastu osób. Jeden nie miał nogi czy wręcz obu nóg, inny ręki, a jeszcze inny do koślawo zrobionego drewnianego kikuta miał przytwierdzony smyczek. Grał na skrzypcach, niemiłosiernie fałszując. Te sztuczne, drewniane kończyny doczepione do ciała skórzanymi paskami tworzyły prawdziwie przerażający widok. Czarne od brudu, paskudne. Wszyscy mieli jakiś defekt. Byli starzy, pomarszczeni, zarośnięci, czasem bez nosa lub ucha.

Mikołaj w siódmej klasie szkoły podstawowej.

ANDRZEJ: No tak, bo to byli inwalidzi wojenni jeszcze z czasów pierwszej wojny światowej.

MIKOŁAJ: Niektórzy byli w płaszczach wojskowych z Wehrmachtu albo radzieckich, albo swojskich. Bardzo się ich bałem, bo wyglądali jak zombie. Na drżących nogach pokonywałem te trzysta metrów z naszego domu do kościoła. Szedłem, myśląc, że może ich jednak w tym roku nie spotkam, ale oni byli zawsze. Byli co roku, co roku przypominając nam o istnieniu jakiejś niezmierzonej ludzkiej nędzy. Nie wiedziałem, co mi zrobią, może który tym kikutem mnie dotknie, mnie, czystego, wymuskanego chłopczyka. Mimo ogromnego strachu byli dla mnie równocześnie bardzo pociągający. Wpatrywałem się w ich twarze zniszczone życiem, cierpieniem, przeszłością, z fascynacją, której wtedy w ogóle nie rozumiałem.

ANDRZEJ: Później oni szli też w procesji, o kulach albo podpierając jeden drugiego. Jeden z nich miał długie włosy, co w tamtych czasach było dla nas szokiem, bo wszyscyśmy byli krótko przystrzyżeni. Budził powszechny lęk, gdy ze złożonymi i wzniesionymi do nieba rękoma wykrzykiwał modlitwy. Ale pamiętam też i chwile wielkiej frajdy w czasie odpustu, a było to na przykład pchanie karuzeli. Za pięć pchań można się było raz przejechać na koniku. Istniały już wtedy pierwsze adaptery, które grały „Gdy mi ciebie zabraknie”, „Czeko, czeko, czekolada” oraz hit „Nie płacz, kiedy odjadę” źle mówiącego, więc i źle śpiewającego po polsku Marina Mariniego.

Zamyślony trzyletni Andrzej.

MIKOŁAJ: A było też czasem tak, że nagle po Alwerni rozeszła się straszna wieść, że głupi uciekł z domu wariatów. Że goni, błąka się po lasach, że może zaraz przyjdzie do miasteczka, Bóg wie, co zrobi, napadnie, skrzywdzi. To dopiero strach padał na wszystkich, bo dookoła miasteczka prawie same lasy albo wąwozy i wądoły. Gdzie się obrócisz. (W lesie spędzaliśmy dużo naszego życia, zimą była to jazda na nartach, latem robienie szałasów, lepianek i zabawa w podchody i wojnę). A tu nagle głupi krąży.

Jak wtedy zachowywali się dorośli?

MIKOŁAJ: Matki zamykały nas, dzieci, w domu, nawet do ogrodu nie było mowy, żeby wyjść, bo nie wiadomo, gdzie on się kryje. Dokładnie pamiętam scenę, kiedy wreszcie go złapano. Był nagi, ciało poranione, straszne oczy. Na rynku zebrali się miejscowi i nuż radzić. Gdzieś zadzwoniono. Przyjechał jeden na shl-ce (może kuzyn) uciekiniera. Chorego wsadzili na siodełko. Ale żeby znowu nie uciekł, musiano go przywiązać czymś do kierowcy. I przywiązano go drutem, obwiązano go drutem i wyprawiono do szpitala.

ANDRZEJ: Ja pamiętam z kolei taką scenę, że nie wiadomo skąd, nie wiadomo dlaczego i po co przez Alwernię przewozili skrzydło samolotu, pamiętasz to, Mikołaj? Skrzydło dużego samolotu, które nie mieściło się pomiędzy domami i w końcu stanęło, bo nijak nie dało się go odwrócić ani przesunąć. Obok domu Władka Bozowskiego, tego od pompy, odbyła się wielka debata, co z tym teraz zrobić. I do dziś nie wiem, co oni wtedy poczęli.

MIKOŁAJ: Zdaje się, że rozebrali trochę domu Rybarskich, bo tam właśnie to skrzydło najbardziej zawadzało, i jakoś sobie poradzili.

ANDRZEJ: Z samolotem wiąże się też inna wspaniała historia z tamtych czasów. Przed wojną był w Alwerni burmistrz Stanisław Walczyński. Znałem go, ponieważ był długowieczny i zmarł, mając prawie sto lat, a urodził się pewnie około 1870 roku – to, swoją drogą, niebywałe, Mikołaj, że myśmy tam mieli szansę poznać człowieka z xix wieku. Mieszkał w najstarszym domu w miasteczku, miał pokój i kuchnię, w której mieścił się warsztat stolarski. Jego żona gotowała, a wióry pozostałe z prac stolarskich dorzucała do pieca. Uwielbiałem patrzeć, jak on te okna robił albo drzwi heblował. I ciągle coś opowiadał. O Galicji, o Franciszku Józefie, którego podobno na własne oczy widział, a ja, berbeć, na tym jego klepisku siedziałem i słuchałem. Gdy opowiadał o Galicji, ja nie wiedziałem, co to jest, nie wiem, dlaczego kojarzyła mi się ona z klepiskiem do tego stopnia, że myślałem wręcz, że to synonim. Wyobraźni dzieci nie sposób wyjaśnić, ale tak właśnie było: Galicja była dla mnie klepiskiem. Podobno gdy przed wojną po raz pierwszy nad Alwernią przeleciał samolot, wszyscy mieszkańcy, którzy nie wiedzieli nawet, że coś takiego istnieje, pouciekali do domów. Bo co to niby miało być? Ptak lecący, który nie rusza skrzydłami i warczy? To paranormalne. Samolot zatoczył koło nad Alwernią i wracał właśnie do Krakowa, gdy Stanisław Walczyński jako jedyny odważył się, wybiegł na środek rynku i do odlatującego już pojazdu krzyczał, wznosząc ręce: „Duchu Święty, nad Alwernię, nad Alwernię!”. To były wspaniałe opowieści, jedyne takie. Ale… przepraszam, że wrócę do bicia – chciałbym tylko zaznaczyć, że gdy dochodziło do tych bijatyk w czasie odpustu, o których mówił Mikołaj, nigdy nie bili się obywatele Alwerni – to zawsze była napływowa ludność.

MIKOŁAJ: Nie no, nasi też potrafili sobie przyłożyć. Ty tego pewnie nie pamiętasz, ale ja mam w oczach przerażającą scenę, kiedy Adam walczył z Jaśkiem. Z tego pojedynku nikt nie wyszedł zwycięsko, ale nie odzywali się do siebie chyba przez pół roku.

ANDRZEJ: Z Jaśkiem, Boże, spotkałem się po latach w Stanach. Byłem w jego domu. Opowieści Kociby miały mniej więcej taki wymiar: „Jak żem, kurwa, ten samolot wystartował do Ameryki, to aż stewardesa wrzeszczała do mnie, żebym pasy zapiął. Jak żem nad Warszawą wstoł i tak do okna znak krzyża zrobiłem i powiedziałem: »W dupie cię mom, Polsko«”. Był 1988 rok, Nowy Jork, a ja grałem tam „Audiencję v” i wtedy właśnie Jasiek zaprosił mnie do siebie, ponieważ chciał się pochwalić swoim nowym amerykańskim życiem. On leżał, jego kobieta indyka robiła. „A zobacz, jakże tego indyka zrobiła, baba jedna, zrób nam zdjęcie, zrób nam zdjęcie z tym indykiem”. No to ona trzęsącymi się rękami wzięła aparat, a on: „Jak, kurwa, robisz to zdjęcie? Kolega przyjechoł, a ty zdjęcia nie umiesz zrobić? Ja pierdolę, głupia baba”. Na to ja: „Jasiek, a ty byś nie wrócił do Polski?”. „A w dupie mom, co ja tam będę robił? Ja mam tu robotę dobrą, od kwietnia do października jeżdżę na traktorku, trowę strzygę na cmentarzu, później trowa nie rośnie i mam wolne, zobacz, jakie mam whisky, o, tu mam whisky. Polskę w dupie mom. Masz tu dwadzieścia dolarów i, jak wrócisz, zrób jakiś bankiet na mój koszt”. No… wziąłem te dwadzieścia dolarów, po powrocie kupiłem wódkę, dużo wódki, bo butelka kosztowała wtedy siedemdziesiąt centów, jakieś szynki Krakusa, jakieś piwo i poszedłem do Jaśka Krawczyka i Maryśki. Maryśka zrobiła pasztet z królika, bo ubili, przyszli Ola Rybarska z Bolkiem, Olek Krawczyk z psem, Ala Rychowska też przyszła. Taki nam oto bankiet urządził Jasiek za dwadzieścia dolarów.

Nie zazdroszczą mu Panowie lekkiego podejścia do życia? Nie musi zrywać się o piątej rano, połowy życia spędzać w samochodzie, uczyć się ról.

MIKOŁAJ: Nie!

ANDRZEJ: Ty mu, Mikołaj, nie zazdrościsz, bo masz kilka komórek więcej i te komórki mówią ci, że tak żyć nie można. On tych komórek nie miał, dla niego pełnią szczęścia było pokazanie mi nakręcanego misia i kolekcji butelek whisky. Ale przyszedł na tę moją „Audiencję V”, przyszedł, docenił, tyle że nic nie zrozumiał, bo ja grałem po angielsku. (śmiech) Nie, ja bym tak żyć nie mógł. Z kolei nasz kolega, niejaki Andrzej, ma taką filozofię, że skoro wyłączyli mu prąd, bo nie zapłacił, to latarnia obok okna będzie oświetlać mu pokój. Drzewa na zimę to sobie nazbiera, zarobi trochę pieniędzy. Pracował kiedyś w zakładzie pogrzebowym, więc ma umowę z chłopakami, że go zawiozą na cmentarz za darmo. I co? Jest ustawiony, jest zadowolony z życia ten Andrzej. Zawsze gdy zjawiam się w Alwerni, pojawia się szybko, bo wie, że coś mu dam. Najpierw nie chcę mu dać, ale on mówi: „Dobrze, dobrze, pochodzę tak za tobą jeszcze trochę” i wreszcie daję mu parę groszy. Ile razy ja mu już zapłaciłem za to, żeby skosił trawę w ogrodzie? Nigdy tego nie zrobił. „Daj mi pięćdziesiąt złotych, to ci skoszę tę trawę”, a ja: „Dziadu jeden, skosiłeś mi w zeszłym roku?”. „No nie, ale teraz ci skoszę”. „To zapłacę ci, dopiero jak skosisz”. „Nie, bo ja teraz potrzebuję”. „No dobra, ale jak mi nie skosisz…”. Nie kosi. Tak wygląda nasza relacja.

MIKOŁAJ: Wierzę, że są tacy, których potrzeby sprowadzają się do latarni za oknem i trzech złotych na pół chleba czy pasztetówkę. A jak chcą na piwo, to i tak od kogoś wycyganią albo zwędzą. I żyją, nie cierpiąc.

Ale Wy też nie jesteście szczególnie rozrzutni, szanujecie to, co macie. Czy to skutek życia w Alwerni? Czy tam na przykład można było cokolwiek zostawić na talerzu po obiedzie?

Na schodach przed domem z kuzynostwem – od prawej: Andrzej, Małgosia, Wojtek (syn wujka Franka), Mikołaj, Hania.

MIKOŁAJ: Ależ skąd! Wszystko się zjadało i taki problem w naszym domu w ogóle nie istniał. To byłby brak szacunku dla tych, którzy gotują, i do samego jedzenia. Nie, to nawet nikomu z nas do głowy nie przyszło. Z problemem zostawiania na talerzu po raz pierwszy zetknąłem się w Krakowie u pani Stasi Koniecznej w jej jadłodajni, która była oblegana zarówno przez biedaków, studentów, emerytów, jak i profesorów uniwersytetu. Jadłodajnia owa dawała smaczne posiłki, na które czekało się, stojąc w kolejce minimum pół godziny. I broń Boże, żeby ktoś zostawił coś na talerzu – pani Stasia dostawała wtedy piany i natychmiast krzyczała: „Jak to? Nie jest zjedzone, nie smakowało? Co za pańskie maniery!”. Ale byłem tylko obserwatorem tego problemu. Zwyczaje mojego domu pozostały we mnie do dziś.

ANDRZEJ: U pani Stasi fajne było to, że płaciło się przy wyjściu za to, co się zjadło. Czyli istniało zaufanie do klienta, a ono dodawało otuchy i wiary w człowieka. Między innymi dlatego lubiłem tam chodzić, abstrahując od tego, że jedzenie naprawdę było pyszne. Do dzisiaj zresztą tam knajpa jest. A w menu i atmosferze mniej więcej to samo: „Sztuki już nie ma, wyszła sztuka”. Wtedy brało się coś innego, zrazy albo pomidorową, i zjadało się do końca. Uważam, że to głupie wyrzucać jedzenie. Tego u nas w Alwerni nie było. Poza tym nasze dzieciństwo to były czasy przedziwne. Raz na kilka miesięcy albo nawet i tygodni pojawiała się plotka, że będzie wojna. I szło się do Borowskiej do sklepu po worek cukru i trochę mąki. Nikomu do głowy nie przyszło, żeby cokolwiek wyrzucić. To były, jak powiedział Mikołaj, pańskie zwyczaje.

Mikołaj, zdjęcie z podstawówki.

Do Alwerni przyjeżdżały hrabianki. Jakie one miały zwyczaje i po co one do Was w ogóle przyjeżdżały?

MIKOŁAJ: To jest dla mnie doświadczenie niezwykłe, przedziwne. Chyba dzięki temu byłem w stanie zrozumieć teatr absurdu. Tak, to były wczesne lata pięćdziesiąte. Proszę sobie wyobrazić następującą scenę. Na rynek wjeżdża dziwny pojazd. Najpierw widzę kozę, potem jakiś mały wóz drabiniasty przez nią ciągniony, a na nim, ubrane w przedwojenne żorżety, dwie starsze panie, hrabianki z pobliskiego dworu Szembeków. Dwie postaci z innej epoki, z innego świata. Miały kapelusze na głowach, paliły papierosy w lufkach i mówiły po francusku. I do tego ta koza! Przyjeżdżały po lekarstwa do apteki i, mówiono, aptekarz dawał je im za darmo. Żyły chyba tylko z jałmużny, mieszkały w czworakach u swojej dawnej służby, bo dwór spalili wyzwoliciele. Rosjanie. Z biegiem lat koza zamieniła się w kucyka, a wóz drabiniasty w bryczkę, kupione za pieniądze przysłane w latach odwilży przez brata z Londynu.

ANDRZEJ: Pochodziły z przedwojennego wysokiego rodu Szembeków. A gdy pojawiały się w Alwerni, wszystkie dzieci zawsze goniły za tym ich drabiniastym wozem. Hrabianki były dla nas bardzo miłe. Pamiętam, że najpierw rozmawiały same pomiędzy sobą po francusku, a później z nami po polsku i uśmiechały się.

MIKOŁAJ: Najbardziej pamiętam ich kapelusze i niezwykłe bluzki z nieznanych mi materiałów. Jakie to było piękne! Komunistyczna konfekcja kupowana przez mieszkańców naszego miasteczka w gs-ie nijak miała się do takich kostiumów. Obcy, wielki świat, którego nie rozumiałem, przyjeżdżał czasem z wizytą do Alwerni.

W Alwerni była sobie też pewna kobieta, jedna jedyna, do której chodziło się pobierać nauki cielesne.

ANDRZEJ: A, o – nazwijmy ją – Mańce mowa. (uśmiech)

MIKOŁAJ: …czyli co? Jak brzmi pytanie? Czy wszyscyśmy tam chodzili?

Tak.

MIKOŁAJ: Tak, chodziliśmy do niej, przyznaję.

Ale nie wszyscy razem?

MIKOŁAJ: (śmiech) No nie, raczej po kolei.

ANDRZEJ: Po kolei, ale jeśli trzeba było kogoś przygotować, to zawsze stali jacyś koledzy i mówili, co trzeba robić. Ja byłem wtedy za młody na to wszystko, więc podglądałem kolegów w stodole przed ich spotkaniem z Mańką. Ten, który już u niej był, instruował pioniera, co ma mówić i ewentualnie zrobić. U Mańki uczyliśmy się, jak to się robi i w ogóle… Różnie do niej chodziliśmy, dwójkami, czwórkami, to zależy, jak żeśmy się zebrali. Ona była jedyna taka w Alwerni, niewytykana przez nikogo palcami, oczywista. Poza tym to była bardzo miła kobieta, żadna tam kobieta lekkich obyczajów, nie, nie.

Czy to możliwe, że ona jeszcze żyje?

MIKOŁAJ: Niemożliwe.

ANDRZEJ: Skoro my mamy już sześćdziesiąt parę lat, to ona teraz musiałaby mieć koło stówki. Ludzie ze wsi tak długo raczej nie żyją, a ona, jak wszyscy tam, ciężko pracowała. Później, wiem, wyszła za mąż poza Alwernią.

MIKOŁAJ: Jeżeli wszystko w naszej miejscowości było w pojedynczym egzemplarzu, to musiała być również jedna osoba, która uczyła młodych wejścia w życie. Proszę pomyśleć o tym jak o pewnym rytuale. Ten rytuał dotyczył zachowań, których nikt inny poza ową Mańką (nazwijmy ją tak na cześć Gombrowiczowskiej postaci ze „Ślubu”) nas nie uczył. O potępieniu takiej osoby nie ma mowy, ponieważ ona nie robiła tego dla pieniędzy, nie wiem nawet, czy robiła to dla własnej przyjemności. Może po prostu lubiła obcować z mężczyznami? Są kobiety, które boją się mężczyzn, uciekają od nich, są oschłe, suche. A są też takie, jak nasza Mańka, które są ucieleśnieniem biologicznej siły kobiecej. One potrzebują mężczyzny do swojego istnienia. Przykład literacki – proszę bardzo: księżna Irina Wsiewołodowna Ticonderoga z „Nienasycenia” Witkacego. Oczywiście, w naszym wypadku nie chodziło o kobietę z arystokracji. To była po prostu Mańka.

ANDRZEJ: I tego naprawdę nie ma co potępiać. Zawsze i wszędzie jest jakaś kobieta, która pozwala młodzieńcom dotknąć swojego olbrzymiego biustu, przytulić się do siebie, daje się pomacać. I nie ma w tym nic złego.

MIKOŁAJ: Praktycznie zresztą to się na tym kończyło, na jakimś bliższym, gęstszym, może głębszym dotyku. Mańka budziła w nas po prostu mężczyzn, a prawdziwszy seks pojawiał się dopiero później, już z koleżankami, gdy dopadała nas miłość. Ona poczuła wolę bożą i ja poczułem wolę bożą, no to szliśmy do lasu i zaczynali coś razem robić, najczęściej nieudanie, ale z ogromną pasją. Wkradanie się w sferę seksu w owych czasach było tak dyskretne, jakby to powiedzieć, że aż chyba niezbyt mądre. Bo później człowiek przystępując wreszcie do swojej partnerki, nadal nie wiedział do końca, co z nią zrobić, nie miał pewności, co począć, nie wiedział właściwie, po co ma ciało. I jeżeli wykorzystywał i jej, i swoje ciało, to raczej w sposób nachalny, ślepy, przeto, prawdę mówiąc, nie stawał się najlepszym partnerem dla swojej ukochanej czy nawet koleżanki. Te pierwsze nieudane zbliżenia bywały czasem beznadziejne. Ale cóż, one były konsekwencją poprzednich niedociągnięć. Kiedy ktoś na własną rękę i za wszelką cenę pragnie dotrzeć do sfery seksu (nikt nas przecież tego nie uczył), łatwo błądzi. Zaczyna się wtedy nazywać te rzeczy po swojemu, odnajduje w tym przede wszystkim własną przyjemność. Zaspokaja własne widzimisię. Teraz, gdy o tym mówię, nie wiem nawet, czy to było zaspokajanie przyjemności, czy tylko pęd ku jej zaspokajaniu… To było nierozsądne, niedojrzałe, czasami rzeczywiście dość naiwne.

ANDRZEJ: Masz rację, mówiąc to, co mówisz. Ta nauka seksu była trochę ślepa, ponieważ odbywała się u nas tak, jak się odbywała, uczyli nas starsi koledzy, podobnie jak my mało doświadczeni, bo im się tylko wydawało, że wiedzą już wszystko i są specjalistami, a tak naprawdę raz dotknęli kobiecego ciała. Zdarzało się, że chodziliśmy pod okna sąsiadów, żeby podglądać, jak się kąpią, bo w Alwerni wiadomo było nawet, kto bierze kąpiel w środę, a kto w piątek. Zdarzyło się tak, że dostaliśmy szansę pogapienia się na Mańkę, muśnięcia jej, pospiesznego dotyku – to wszystko razem było jednak takie kradzione, chaotyczne i takie w sumie jeszcze złe, z gruntu złe. Bo myśmy robiąc to wszystko i myśląc o tym, byli przekonani, że robimy coś naprawdę niedobrego. Przecież skąd myśmy mieli wiedzieć, że to może być piękne uczucie, że w tej Mańce można się też na przykład zakochać, co było może mało prawdopodobne, jednak możliwe, że miłość do kobiety to może być coś więcej niż fizyczność?

MIKOŁAJ: W dodatku fizyczność zabroniona.

ANDRZEJ: Zabroniona, taka, której właściwie w ogóle nie powinno być.

MIKOŁAJ: Tymczasem ona istniała, ponieważ popęd był szalony.

ANDRZEJ: No tak, szalony. Ja przecież bardzo długo chciałem zostać księdzem, bernardynem. Do momentu, kiedy nie wszedłem w okres dojrzewania, kiedy nie dostrzegłem, że oprócz miłości do Pana Boga może istnieć inny rodzaj miłości, obojętnie, czy będzie ona fizyczna, czy psychiczna. Ale sfera seksu w Alwerni w tamtych czasach to były wieki średnie. Nikt nic nie mówił, żaden dorosły nas nie uświadamiał, nie rozmawiał z nami na te tematy, a jeżeli już, to poza Mańką i podglądaniem sąsiadów mogliśmy sobie popatrzeć na obraz „Taniec śmierci”, na którym „Sprośni Turcy Brzydcy Żydzi Jak się wami Śmierć nie hydzi…”.

MIKOŁAJ: No i nierządnice. Wszyscy nadzy, brzydcy, śmierdzący, cuchnący, a diabeł wpycha ich ciała do piekła. Do dzisiaj zresztą obraz ten wisi w klasztorze w Alwerni.

I jak dziś Panowie na niego patrzą?

ANDRZEJ: Historycznie i oczywiście z podziwem, ale innym niż kiedyś. Wtedy ja się tego obrazu przede wszystkim bałem, bo on był dla mnie takim pogrożeniem palcem: „Ty też pójdziesz do tego piekła!”, wciągnie cię do tego ognia, z którego próbują wydostać się jakieś inne jeszcze głowy i ręce, widzisz? Ale już nie mogą. Nie masz szans, człowieku, grzeszniku jeden.

MIKOŁAJ: Cały ten koszmar piekła był nam gorliwie uświadamiany i myśmy jako dzieci mocno w niego wierzyli. Ciało miało cierpieć – taki w tamtych czasach był obraz seksualności w Alwerni.

Kiedy udało się Wam przełamać tę wizję?

ANDRZEJ: W moim wypadku dopiero gdy opuściłem Alwernię. Prawdopodobnie na studiach, kiedy dostałem się do szkoły teatralnej, czyli artystycznego tygla. Ja, siedemnastoletni chłopak, wcześniej w pełnej dyscyplinie trzymany w domu, porządny, grzeczny, niewystający ponad jakąkolwiek normę, znalazłem się nagle w świecie zupełnej kontry, w świecie „Hulaj dusza, piekła nie ma”. Tak, piekło z Alwerni, z „Tańca śmierci” wyglądające niczym hutniczy piec, przestało dla mnie istnieć, ponieważ otworzyło się dla mnie, jak wówczas myślałem, niebo, i to nie takie, jak pokazywał ksiądz na religii, nie Bóg Ojciec z brodą, nie Duch Święty, nie gołębica, nie Syn Boży i trójkącik z okiem. Moim niebem stały się wtedy szkoła teatralna, alkohol, kobiety, nocne lokale, zmysły, doznania, ciało – żyć, nie umierać.

MIKOŁAJ: Chciałbym jeszcze dodać do tego piekielno-niebiańskiego wątku, że przecież piekło i niebo jest jedynie wizją dogmatyków, nie zaś pomysłem biblistów. Biblia jest o ziemi, o ludziach, o naszym życiu, o tym, co dzieje się między nami. Tej późniejszej, pobiblijnej antynomii piekła i nieba jako czegoś, co w sposób niezwykle obrazowy przedstawia działania Boga i utrzymuje wiernych w posłuszeństwie, w Biblii w ogóle nie ma. Wiktor, Andrzej i ja byliśmy wychowywani w wierze katolickiej z dziewiętnastego wieku, może nawet we wcześniejszym jej kształcie, choć sądzę, że najbardziej na katolicyzmie zaciążył właśnie wiek dziewiętnasty. Wcześniejszy katolicyzm był – myślę – swobodniejszy i nasi rówieśnicy w średniowieczu nie mieli takich problemów z seksem, jakie my mieliśmy. Nam zanadto włożono do głowy tę wyraźną antynomię nieba i piekła w wydaniu „albo–albo”. Mało tego, nie dość, że dopadła nas ta mieszczańska pruderyjność dziewiętnastego wieku, to jeszcze dołączył się do tego ideał wyczyszczonego Polaka, sterylnego młodzieńca służącego dobru, pięknu, ojczyźnie i religii. Poświęcającego się nieustannie dla ideałów najwyższej próby… bo my w niewoli i cierpieniu. Do tego doszedł też ustrój komunistyczny, w którym nie było mowy o seksie. Ideologią i kwintesencją życia była praca, praca, praca dla dobra socjalizmu. To wszystko głęboko w nas tkwiło i w gruncie rzeczy bardzo nas hamowało. Ale wie Pani, każda rzecz ma dwie strony… zboczę nieco z tematu. Wolność jest, jak wiadomo, związana koniecznością; nie ma pełnej wolności, zawsze jesteśmy do czegoś zobowiązani. Żyliśmy w świecie zobowiązań nam narzuconych, nie mogliśmy mówić tego, co myślimy, ale, pytam przekornie… czy to było aż takie złe? Wtedy sposób porozumiewania się między ludźmi nie dotyczył jedynie komunikacji na poziomie prostego języka. Żeby naprawdę przekazać swoją rację czy opinię, porozumieć się w sprawie świata, trzeba było uruchomić całą sferę metafory i nieomal przenośni poetyckich, drgnięć powiek, spojrzeń do głębi. Sztuka teatralna w latach komunistycznych w Polsce miała się wyjątkowo dobrze. Cenzura nie pozwalała na zbyt ostentacyjne wylewanie żali na komunę, a wszyscy chcieli to właśnie robić, znajdowali więc na to jakiś sposób. Teatry kwitły, ponieważ zbudowano intelektualne zaplecze z niezwykle skomplikowanym metajęzykiem. A teraz?

ANDRZEJ: Wystarczy się rozebrać.

MIKOŁAJ: Wystarczy się rozebrać. Jeśli potrzebujemy na scenie gołego, to go natychmiast mamy. Wystarczy aktorowi po prostu zdjąć spodnie i majtki. Czterdzieści, pięćdziesiąt lat temu trzeba było naprawdę nad tym popracować; użyć innego języka, nieomal przez nas wymyślonego, żeby powiedzieć, że człowiek jest nagi. Dzisiaj wszystko mamy dane, tak bardzo dane, że aż oczywiste, pozbawione tajemnicy i intelektualnej pracy, w związku z tym ja za bardzo nie narzekam na świat, który mnie zbudował. Nie żałuję niczego, co w moim życiu miało miejsce. Zresztą myślę, że życie bez zakazów jest równie nudne jak to z zakazami.

A Pan, Panie Andrzeju, ma czego żałować?

ANDRZEJ: Gdy przypomnę sobie, jak działał na mnie ten „Taniec śmierci”, gdy byłem dzieckiem, jak bardzo bolało mnie nawet samo wyobrażenie sobie tego, że wkładam palec do tego piekielnego ognia, jaka silna była to sugestia, że to jest coś najgorszego, co może w życiu spotkać człowieka, to boli mnie do dziś. Ale… poza piekłem było niebo z aniołkami, które unoszą się w powietrzu. I to była dla mnie taka trochę zachęta do latania, uniesienia się, nieważkości, czegoś wspaniałego.

Możliwości oderwania się od ziemi?

ANDRZEJ: No właśnie, oderwania się od wszystkiego, lot do słońca, lekkość. To wszystko są rzeczy fascynujące, ale mówienie o piekle i niebie wciąż mnie przeraża. Dlaczego? Najbardziej dlatego, że do dzisiaj nic mądrego na ten temat powiedzieć nie mogę. Lubię rozważania wybitnego profesora Hellera, interesuje mnie teoria Einsteina i to, że krzywe równoległe w końcu muszą się przeciąć, choć to przecież niemożliwe. Wiem, że Seneka mówił, że człowiek nie boi się śmierci, tylko boi się myśli o śmierci. I to prawda. Epikurejczycy twierdzili, że śmierci nie ma się co bać, bo żywych już nie dotyczy, a umarłym już nie przeszkadza. I to też jest prawda. Najbardziej jednak lubię czasem sobie usiąść i patrzeć w niebo, zobaczyć siebie jako cząstkę tego wszechświata, którego końca nie dostrzegam ani nie wiem, gdzie jest jego początek i nie chcę wiedzieć, ponieważ jestem za głupi na to, żeby to zrozumieć. Bo jeżeli człowiek sobie uświadamia, że jest jedynie niewidzialnym pyłkiem w tej nieskończonej przestrzeni, no to w ogóle dlaczego my teraz rozmawiamy z sobą, uprawiamy jakieś zawody, po co jemy, mamy dzieci, kochamy? Może lepiej byłoby, żeby nas w ogóle nie było? Nie wiem i nie chcę wiedzieć.

MIKOŁAJ: (śmiech) Zatrzymajmy się w naszej pasji, bo stajemy się podobni do Rosjan w sztuce Czechowa – w drugim akcie jest wątek filozoficzny i postaci muszą sobie pofilozofować.

ANDRZEJ: No, ale Czechow nie jest głupi.

MIKOŁAJ: Nie, ale jego postaci bywają naiwne.

ANDRZEJ: Co z tego, że naiwne? Co złego jest w naiwności? Co jest naiwne, że wszechświat jest nieskończony? À propos Czechowa, pamiętasz takie zdanie z „Trzech sióstr?”: „drogi budują, a iść nie ma dokąd” – to jest czysta filozofia, prawda? Nie widzę w tym nic głupiego ani naiwnego.

MIKOŁAJ: To jest ciągle kwestia znalezienia swojego miejsca w świecie, ale czy ktoś jest w stanie takie miejsce znaleźć? Czy można dzisiaj w chaosie dnia codziennego odnaleźć myśl własną, nieskalaną cudzym myśleniem? Działają na nas tysiące czynników, które próbują wciąż urabiać nas na nowo. I to po swojemu. Dlatego ważna jest czasem izolacja, dobrowolna, żeby chociaż na moment zrozumieć swoje obecne położenie. Widzę, że przychodzi to współczesnemu człowiekowi coraz trudniej, bo coraz bardziej inwazyjnie atakowany jest gotowymi produktami. Na dobrą sprawę my składamy się przecież z 99,99 procent z gotowców, które ktoś nam wciska do głowy i które mamy przyjąć jako swoje. I przyjmujemy nieomal bezwiednie. Posługujemy się więc cudzymi myślami, twierdząc, że są nasze. Ja przeciwko temu protestuję, ale widzę, że dzisiejszy świat, choćbym nie wiadomo jak daleko od niego uciekał, i tak mnie w końcu dopada. Włączam telewizor, żeby zobaczyć, jaka jest pogoda, a tam już ktoś mówi mi przy okazji, co mam robić i myśleć, jak ugotować rewelacyjną potrawę, jak się ubrać, jak patrzeć na danego polityka. Każdy coś do mnie gada. To gadulstwo na mnie nałazi, włazi we mnie wszelkimi porami, więc dużo energii wkładam w to, żeby je od siebie odpędzić. Albo wyłączam telewizor, albo tak długo patrzę na ten nieprzemijający ciąg informacji, aż w końcu wymiotuję tym wszystkim. Jednak mój mały luksus życia na ziemi polega na tym, że oto teraz pracuję w Warszawie, ale za moment pojadę do siebie, do Rudna, gdzie są cisza i spokój, moje dwa psy, las, staw, pola, najwyżej jakaś kura przejdzie lub zając przeleci albo kot i wtedy psy się płoszą. A może sąsiadka przejdzie, powiem jej „dzień dobry”. Jak w Alwerni trochę.

ANDRZEJ: Jest taki stary dowcip, kiedy to Murzyn leży na plaży, choć teraz może lepiej powiedzieć na przykład „leń”, bo za Murzyna mogą mnie zamknąć. A więc na plaży leży leń, podchodzi do niego pracowity człowiek i pyta: „Czemu, leniu, leżysz? Urwałbyś kijek, sznurek ukręcił, robaka zamocował na szpilkę i wrzuciłbyś to do morza, dużo ryb byś nałowił, sprzedałbyś, kupiłbyś wędkę, dużo ryb byś złowił, zarobił, łódkę byś kupił, potem kuter, nająłbyś ludzi, miałbyś całą flotyllę rybacką, ludzie by na ciebie pracowali, a ty leżałbyś sobie cały dzień na plaży”. Na co leń odpowiada: „A co ja teraz robię?”. I taka jest ta śmieszna prawda o nas, że my całe życie zapieprzamy, żeby osiągnąć stan tego lenia, który nie robi nic. Jak w Alwerni niektórzy nasi starzy znajomi, o których wcześniej opowiadałem.

MIKOŁAJ: No wiesz, ale gdybym został na zawsze w tym stanie, z tą przechodzącą kurą, czmychającym zającem i sąsiadką, która czasem przejdzie, to jednak bym chyba oszalał. Nie wystarczyłoby mi to do szczęścia, bo ja, jak i ty, robię wszystko na zasadzie przeciwności, na zasadzie nieustającego dopełnienia siebie samego: czegoś nie mam, to tego pragnę; jeżeli miałem ostatnio na przykład zbyt dużo towarzystwa, to teraz pragnę samotności. To niekończące się dopełnianie samego siebie jest warunkiem mojego istnienia.

ANDRZEJ: Masz rację, Mikołaj, oczywiście, że tak jest.

ROZDZIAŁ II

Nie wiem jaki jestem, ale cierpię, gdy mnie deformują… Wbrew wszystkiemu chcę być sobą.

Witold Gombrowicz

W młodości Panów Alwernia była wsią. Pięćset dusz w 1955 roku łącznie z niemowlętami. Bardzo trudno było odnaleźć się Wam później w mieście?

Sześcioletni Andrzej.

ANDRZEJ: Tak, tym bardziej że te pięćset dusz wtedy wydawało się nam naprawdę całkiem sporym zaludnieniem. Gdy spotkaliśmy się w dziesięć lub dwanaście osób, potrafiliśmy stworzyć z nas dwie drużyny piłkarskie i… jedną bramkę. Było też boisko do siatkówki, na które wieczorami starsi ludzie, nasi rodzice, ciocia schodzili się na rynek i grali. W takich miejscach jak Alwernia wszystko jest dużo wyraźniejsze niż w dużych miastach, w których, szczególnie teraz, świat się już rozmywa, a ludzie gonią nie wiadomo dokąd. To była inna, nadzwyczajna optyka. Bez telewizorów. Mogłem czerpać z tego, co widziałem. A widziałem panią Rychłowską, Rogalską, pana Stolarczyka, mojego ukochanego wuja Antoniego „Kolę” Bahra, wuja Franciszka Bahra, rodziców, których bałwochwalczo wielbiłem. Później nie było mi łatwo odnaleźć się w mieście, ale – co ważne – równie trudno było się z Alwerni wydostać. Droga do świata nie była taka prosta. Najpierw trzeba było przejść dwa kilometry w dół stromego wzgórza przez las do stacji Alwernia Regulice. Stamtąd pociągiem do Chrzanowa, gdzie chodziłem do liceum, przesiadka w Bolęcinie, potem w Trzebini, a stamtąd dopiero do Krakowa. Trzydzieści kilometrów pokonywało się w dwie godziny, ponieważ przez jakiś czas jechało się w przeciwnym kierunku. W liceum musiałem wstawać o piątej rano i zachrzaniać z góry po ciemku do stacji. W Chrzanowie czekałem godzinę na lekcje, bo z braku innego połączenia przyjeżdżałem za wcześnie, a po szkole kolejne dwie godziny na pociąg powrotny. W chrzanowskim liceum uczyliśmy się w baraku z falistej blachy, gdzie zimą było tak zimno, że wszyscy siedzieliśmy w kurtkach, a woda w szklankach zamarzała na naszych oczach. Przy żelaznej starej kozie było z kolei tak gorąco, że nie można było wytrzymać. Wszystko to było jednak dla mnie normalne. Tak było, po prostu. Długo nie wyobrażałem sobie innego świata.

W drodze na stację Alwernia Regulice. Od prawej: Wiktor taszczący walizkę wujka Franciszka, Andrzej, wujek Franciszek, kuzyn Andrzej Doraził, Małgosia (przed Andrzejem), kuzynka Teresa (siostra Andrzeja) i Hania.

MIKOŁAJ: To naprawdę nie było łatwe, proszę wierzyć. Po wyjeździe z Alwerni żyłem w Krakowie, w mieście, żyłem wokół ludzi i wśród ludzi, ludzi, którzy na mnie naciskali i pomiędzy którymi musiałem się nieustannie przeciskać. Mieszkałem najpierw w akademiku, potem w mieszkaniu służbowym teatru, wreszcie w bloku, takim trochę przyzwoitszym niż ten z serialu „Alternatywy 4”, ale był to zwykły komunistyczny blok. Tak naprawdę dopiero gdy po latach wybudowaliśmy z Iwoną dom w Rudnie, poczułem, jakbym wrócił do siebie. Ta przechodząca dróżką kura, o której już wspomniałem, okazała się dla mnie objawieniem. Pamiętam, że gdy zobaczyłem ją po raz pierwszy, stałem i gapiłem się, jak ona sobie szła, chyba z piętnaście minut. Czasem coś dziobnęła. Potem nic, nic się nie działo przed moimi oknami, następnie przeszła sąsiadka, szła długo, bo kulała. Później znów nic się nie działo. Potem samochód na górze przejechał. Nie wiem, ile ten upojny spektakl trwał, ale poczułem się spełniony. Tak, wtedy na powrót zobaczyłem, że istnieje coś indywidualnego, jedynego, odrębnego, tak jak w naszej Alwerni, bo lata w miastach, w cywilizacji, rwetesie były, owszem, piękne, ale często myślałem w panice, że jestem cząstką zupełnie niewyróżnioną. Patrząc na ludzką masę zdawało mi się, że będąc jej częścią, tylko w związku z nią jestem w ogóle. Kim więc ja jestem naprawdę? Wiem, że może nie zabrzmi to wyjątkowo mądrze (a co jest naprawdę mądre na tym świecie), ale tamten kwadrans w Rudnie z udziałem kury był dla mnie na pewno jakimś momentem zwrotnym, powrotem do samego siebie, tego jedynego. Kura patrzyła na mnie, ja na nią, razem patrzyliśmy na kulejącą sąsiadkę. To uświadomiło mi, że jestem na powrót indywidualny, niekoniecznie dlatego, że w grupie moich kolegów reżyserów będę prężył swoją indywidualność i zrobię ten sam tytuł kompletnie inaczej niż oni, bardziej wnikliwie, bardziej osobiście, mądrzej (a może głupiej). Nie. W Rudnie dotarło do mnie, że moje istnienie poszczególne jest faktem samym w sobie, po prostu. A co mi dały miasta? Liczyłem na to, że być może ten natłok informacyjny, ten ścisk i nadmiar nauczą mnie czegoś nowego. Przecież tego potrzebowałem. Że z miliona bezużyteczności, jakie napotykam, jedna mała część zatrzyma się we mnie jako odkrycie samego siebie. Jako nadzwyczajność. Wciąż zadawałem sobie pytanie, czy ja w ogóle jestem w stanie coś indywidualnego, odmiennego wymyślić? Bo był to dla mnie warunek reżyserskiego istnienia. Własny, niepowtarzalny język wypowiedzi. Mam przekonanie, że jeżeli tworzę dwugodzinny spektakl i uda mi się kilka minut jego trwania zrobić tak, że mnie samego on zadziwi, to znaczy, że spektakl jest dobry. W udanym spektaklu tylko kilka minut istotnych, wbijających w fotel mówi o jego wielkości. A reszta? Jest właściwie plewą, trochę mielonką pracującą na minuty oczarowania.

„TIS MW2, czyli teatr instrumentalny” Bogusława Schaeffera. Pierwszy z prawej – Mikołaj.

ANDRZEJ: Mam podobne zdanie na ten temat. Myśląc o całym moim życiu w sztuce, po czterdziestu latach w tym zawodzie dochodzę do wniosku, że jeżeli zrobiłem dwa spektakle dobrze, jest to już coś wspaniałego, jeśli jedną rolę zagrałem świetnie, to genialnie. Reszta jest, za przeproszeniem, o dupę potłuc. Choć oczywiście wszystko, o czym mówię, zatopione było we wspaniałym życiu, pełnym przygód, zwrotów akcji, przeprowadzek, podróży.

MIKOŁAJ: Tak, miejskie zwroty akcji bywały czasami niezwykle zdecydowane. Pamiętam, gdy w 1968 roku na wiosnę pojechałem do Paryża, a stało się to dlatego, że wraz z zespołem z MW2 (Młodzi Wykonawcy Muzyki Współczesnej) graliśmy we Francji koncerty. To był w ogóle pierwszy mój wyjazd za granicę. Zespół MW2, pod dyrekcją Adama Kaczyńskiego, był wtedy bardzo znanym na świecie i w Polsce zespołem kameralnym grającym muzykę współczesną. Działał w nim wspaniały kompozytor i dramaturg Bogusław Schaeffer, który napisał wówczas dla MW2 kompozycję „TIS MW2, czyli teatr instrumentalny”. W projekcie tym brali udział instrumentaliści, wokalistka, balerina, aktor tekstowy i aktor beztekstowy, czyli mim. W związku z tym, że Jan Peszek, który należał do MW2, nie mógł wówczas wyjechać do Francji, gdyż w tym samym czasie miał we Wrocławiu premierę, a ja byłem chyba jedynym w szkole teatralnej uprawiającym pantomimę, więc padło na mnie. Wylecieliśmy spokojnie z końcem lutego, nie mając bladego pojęcia, że tymczasem zbliżał się już do Polski marzec, słynny 8 marca, kiedy to miały miejsce ważne wydarzenia pod warszawskim pomnikiem Adama Mickiewicza. Po zakończeniu „Dziadów” w reżyserii Dejmka teatralna publiczność przyszła wiecować pod pomnik – to był początek rewolty studenckiej. Myśmy we Francji wiedzieli, że coś się w Polsce dzieje, bo na miejscu mieliśmy do czynienia z Polakami, którzy informowali nas o wszystkim. Studencka rewolta miała za zadanie przywrócić swobody obywatelskie, prawa obywatelskie, wolność obywatelską. Do tego ruchu dołączyli się intelektualiści, a także (na nieszczęście) niektóre frakcje PZPR, które prowadziły własną, niebezpieczną grę o władzę. Te wydarzenia zostały natychmiast wykorzystane przez PZPR jako broń przeciwko swobodom obywatelskim, szukano wichrzycieli i znaleziono. Żydów. Syjonistom, jak na nich mówiono, dawano emigracyjne paszporty, czyli paszporty w jedną stronę. Wyjeżdżali więc do Izraela, na Zachód, do Stanów Zjednoczonych. Jedno z wiecowych haseł brzmiało: „Syjoniści do Syjamu”. Tak czy inaczej, po udanych występach we Francji wróciliśmy do Krakowa z przygodami. Wszyscy zdążyli na samolot poza mną i Andrzejem Kiercem, bo mieliśmy złą godzinę wydrukowaną na bilecie. Samolot więc odleciał, a zespół myślał, że wybraliśmy wolność. Następnego dnia jednak francuskim odrzutowcem lecącym do Moskwy przylecieliśmy do Warszawy, potem do Krakowa i już na pokładzie krajowego lotu było widać milicję i wojsko, atmosfera była okropna. Autobus z lotniska z Balic stanął na krakowskim rynku, pełnym tego dnia grupek z czerwonymi opaskami, młodych, starszych ludzi, ale, o dziwo, nie milicji. Jak się okazało, to była milicja właśnie, tyle że robotnicza, której funkcjonowanie polegało na tym, że w zamian za pomoc przy studenckich zamieszkach robotnicy dostawali wolne w pracy albo jakieś ekwiwalenty, byle tylko pojechali do Krakowa i robili porządek. W rękawach chowali pocięte grube kable na kształt milicyjnej pałki i chodzili po ulicach, gotowi bić nimi studentów w razie niepożądanych zgromadzeń – taka była dyrektywa. Dla dwudziestojednoletniego studenta, który właśnie przed chwilą zachłysnął się nowym zachodnim i bezpiecznym stylem życia, to był podwójny szok. Trzy tygodnie we Francji były przeniesieniem w zupełnie inny świat. Świat szaleństwa, zwiedzanie muzeów, Luwru, Paryż nocą, niezwykłe lokale, Théâtre du Soleil, hale paryskie o piątej nad ranem z zupą cebulową, nie mówiąc o ślimakach czy po prostu frytkach, nam w Polsce wówczas nieznanych. A tu nagle milicja robotnicza, a tu nagle przygnębienie, strach, a wśród tego wszystkiego… patrzę, nagle kolega! Nazwijmy go Ziutek. Nasz Ziutek, który wtedy pracował w Zakładach Chemicznych w Alwerni. Ziutek, z którym przyjaźniliśmy się, graliśmy w karty, zapalony brydżysta. Stanąłem jak wryty: „Co ty tu robisz?”. „Wiesz, my tutaj przyjechali z zakładów, bo wiesz, studenci robią bałagan i, wiesz, my tutaj musimy pilnować porządku”. Patrzyłem na niego chyba przerażony. Musiał to zauważyć, bo powiedział po chwili pauzy: „Ale słuchaj, Mikołaj, ciebie nie będę bił”. Mrowie po mnie przeszło! Jak to? Co się dzieje? Ale to naprawdę był czas, w którym łamano ludzi, robiono z nich donosicieli, przekupywano opuszczonymi stanowiskami, skłócano z sobą, z ofiar czyniono katów. Marcowe wydarzenia nie spłynęły krwią, jak te późniejsze, ale wspominam je gorzej od tamtych. W grudniu krew ujawniła przestrzenie nie do pogodzenia między stronami konfliktu. W marcu wszystko zostało zduszone, zaduszone, zaszpuntowane, zakneblowane, zubekowione, po głupiemu zapartyjnione. I zastraszone. Wtedy, w marcu 1968 roku, moja wiara w drugiego człowieka kompletnie się załamała. Zawlokłem się do akademika z walizkami wypchanymi prezentami i natychmiast przez mikrofon poproszono mnie na dół, informując, że mam gościa. Zaczęło się wypytywanie: „I co? I jak? Masz coś? Przywiozłeś coś ciekawego?”. A ja na to, że przywiozłem dwie płyty „Singer Swingers”. „Może masz coś ekstra?”, pytał dalej młody student-ubek.

ANDRZEJ: Płaszcz ortalionowy mi wtedy przywiozłeś i koszulę non iron.

MIKOŁAJ: Koszule non iron kupiłem wszystkim braciom, ojcu, kolegom – wówczas one na Zachodzie wychodziły już z mody, a u nas dopiero zaczynały karierę. We Francji zarobiliśmy wtedy sporo pieniędzy. To były moje pierwsze poważne pieniądze. Pamiętam, że jeszcze wranglery sobie kupiłem i kurtkę skórzaną. Ale nie tego oczekiwał ode mnie ubek. (śmiech)

ANDRZEJ: I dałeś mi rzecz, o której bardzo chcę powiedzieć. Flamaster. Czarny. Wspaniały. Pierwszy raz w życiu widziałem flamaster! A potem rysowałem nim w szkole graniastosłupy na geometrii i dostawałem same piątki, bo wszyscy nauczyciele myśleli, że używam tuszu i aż tak dobrze, tak precyzyjnie radzę sobie z tym trudnym środkiem przekazu. W marcu 1968 roku dzięki temu flamastrowi produkowałem też w Chrzanowie ulotki typu „Popieramy studentów” i rozrzucałem je na ulicach. Dopiero później uświadomiłem sobie coś strasznego: że jestem posiadaczem jedynego w województwie flamastra, więc jeśli ktoś to sprawdzi, już po mnie. Boże, jak ja się wtedy bałem… Byłem przekonany, że lada chwila po mnie przyjdą i mnie zamkną.

MIKOŁAJ: Spędzano nas na wiece, aby nam uświadomić zagrożenia ze strony imperialistów i syjonistów. Jedyny zysk, jaki osiągnąłem, był taki, że musiałem wysłuchać słynnego przemówienia Gomułki, które potem kilka razy cytowałem w moich spektaklach, bo – co tu dużo mówić – jest znamienite i stanowi o potędze PZPR-owskiej głupoty. Inwigilacja panowała wtedy bezwzględna. Pamiętam, jak w naszym pokoju w akademiku odbyło się spotkanie, w którym brał udział profesor Kaliszewski i kilku kolegów. Napisaliśmy deklarację, w której krakowska szkoła teatralna podpisuje się pod żądaniami studentów. Chodziło o jasny przekaz, że jesteśmy ze środowiskiem. Gdy już powstała, Andrzej Kierc, który miał maszynę do pisania, zobowiązał się, że on to wszystko przepisze w kilku egzemplarzach. Poszedł do swojego pokoju i wziął się do roboty. Nie spodziewał się, że przynajmniej jeden z jego kolegów, z którym dzielił pokój, jest utajonym ubekiem. Ten natychmiast doniósł na niego i wiem, że Andrzej został wezwany na milicję, wiem, że bardzo go molestowano i naciskano. Myślę jednak, że nikomu z nas krzywdy swoimi słowami nie zrobił. Na naszym roku mieliśmy jeszcze jedną ważną osobę – Halinę Wyrodek, córkę milicjanta, która będąc w licznym towarzystwie, w sposób bardzo nieobyczajny wyrażała się o milicji. Spudłowali ją szybko, a my przez trzy dni szukaliśmy miejsca, gdzie siedzi. Chodziliśmy w tym celu na uczelnię, bo wiedzieliśmy, który profesor i która osoba z działu administracji ma kontakty z Urzędem Bezpieczeństwa. W końcu doszliśmy do tego, gdzie Halinka siedzi. To był czas pierwszych dojrzałych refleksji, zdania sobie sprawy, że życie naprawdę nie wygląda różowo.

Nazwałby Pan to utratą młodości?

MIKOŁAJ: Właśnie tak o tym teraz myślę – wówczas skończyła się moja młodość, dziecięcość, naiwność, to wszystko, co tak chciałem w sobie jeszcze zachować. A wraz z tym straciłem też to, co temu towarzyszy, czyli otwartą, niekwestionowaną wiarę w drugiego człowieka i ufność wobec niego. Może miał na to wpływ również ten koszmarny kontrast! O 9 rano byliśmy w Paryżu i jedliśmy śniadanie, wytwornie jechaliśmy taksówką, bo mieliśmy wtedy pieniądze, było kolorowo i przyjemnie, a o trzeciej, gdy autobus stanął na krakowskim rynku, było już tylko szaro, buro i wszędzie milicja robotnicza. To był wielki szok także wizualny, scenograficzny. Jakby dwa odrębne teatry.

ANDRZEJ: À propos szoku społeczno-kulturowego, to ja też mam pewien na koncie. Mianowicie w 1981 roku miałem dziewczynę, polską Szwajcarkę, do której pojechałem na wakacje.

Zakochany bez pamięci?

ANDRZEJ: A czy ja wiem, czy zakochany? I to jeszcze bez pamięci? W każdym razie wróciłem na koncert MW2, którego byłem członkiem, na Warszawską Jesień. Ze Szwajcarii wyruszyłem własnym samochodem, który wcześniej kupiłem w Holandii, chryslerem. Przyjeżdżam do tej Polski przed stanem wojennym, był wrzesień, i widzę, że jest znacznie gorzej niż wtedy, gdy wyjeżdżałem. W sklepach kompletnie nic. Na ulicach smutek. Boże drogi, przyjechałem do Krakowa, przespałem się tam, potem do Warszawy, noc w Hotelu Europejskim, niby eleganckim, ale brudnym i przygnębiającym. Czułem się fatalnie, niemalże depresyjnie, i nagle spotkałem Mikołaja, który okazało się, że w międzyczasie został dyrektorem Teatru Polskiego w Poznaniu. Jemy razem obiad w hotelowej restauracji, gdzie kelnerzy raz na godzinę mogą dać kieliszeczek wódki, bo to było wtedy reglamentowane – ogólnie więc fatalnie, fatalnie – i nagle Mikołaj w absolutnym zachwycie i pełen dumy mówi do mnie: „Jeśli ja chcę kupić wódkę, to w przeddzień mówię o tym bufetowej i ona mi tę wódkę przynosi bez kartek. A kurczaki to ja mogę mieć codziennieˮ.

MIKOŁAJ: To była mentalność więźnia. Wówczas naprawdę uważałem, że to jest niezłe życie. (śmiech)

ANDRZEJ: A ja właśnie wróciłem ze Szwajcarii, gdzie wszystkiego było wszędzie dużo i nikogo o nic nie trzeba było prosić. Mikołaj jednak był tak zachwycony tym, co właśnie mi wyznał, że początkowo słowa nie mogłem z sie bie wydusić. Ale równolegle myślałem: „Ale jak to tak? Ty cieszysz się z tego powodu, że ci bufetowa, tobie, dyrektorowi teatru, może załatwić wódkę, że kurczaka ci jakimiś sposobami wykombinuje surowego? Z tego się cieszysz? Boże jedyny, ty, bracie, po prostu oszalałeśˮ. Poczułem się tym bardzo zgnębiony.

MIKOŁAJ: Nie zdobyłeś się na chwilę refleksji, że ty przez dwa miesiące byleś w zupełnie innej sytuacji, a to moje „choć tyleˮ było dla mnie radością więźnia, który zamiast dostać kromkę czarnego chleba, dostaje pajdę z masłem i białą kawę do tego?

ANDRZEJ: Oczywiście, że do tego doszedłem, i naturalnie, że tę chwilę refleksji miałem, tylko nie w tamtym momencie, nie wtedy, w Europejskim. Wówczas bowiem doznałem szoku. Oczywiście, że całą sytuację i twoją wielką radość zrozumiałem, i to doskonale, gdy udało mi się po wielu trudach kupić mydło na kartki. Musiałem jednak dopiero wejść w tę polską atmosferę, żeby móc pomyśleć: „Boże, jak ten Mikołaj to ma dobrze. Zamówi sobie wódkę i na drugi dzień ją ma, chce kurczaka, to mu go baba przyniesie. To jest dopiero gość, ten to ma życie!ˮ.

Żaden z Was nigdy nie chciał zostać za granicą w żadnym momencie życia? Mieliście mnóstwo okazji.

ANDRZEJ: Ja nie chciałem nigdy, choć faktycznie miałem przecież wiele ku temu możliwości, bo ciągle jeździliśmy z tym naszym MW2.

MIKOŁAJ: Co najmniej dwa, trzy razy do roku byliśmy na Zachodzie.

ANDRZEJ: Mogliśmy spokojnie gdzieś zostać, nawet w stanie wojennym wyjechaliśmy raz do Szwecji, gdzie dostaliśmy pieczątkę z prawem jednokrotnego przekroczenia granicy oraz powrotu. Mogliśmy nie wracać. A tuż przed wybuchem stanu wojennego ja ze swoją szwajcarską dziewczyną umówiliśmy się, że jedziemy na sylwestra do Berlina. Na tamte czasy to była czysta abstrakcja, high life najwyższej próby. Być może gdyby stan wojenny został ogłoszony 2 stycznia, to pojechałbym tam i został, bo miałbym narzuconą przez sytuację motywację, ale oczywiście do Berlina nie pojechałem, bo w grudniu stan wojenny w ogóle uniemożliwił ten wyjazd. W ten sposób zerwały się moje kontakty ze Szwajcarią i zakończyła się trwająca półtora roku love. I nic więcej nie powiem, bo nie będę rozmawiał na tematy prywatne i uczuciowe, nie tak się umawialiśmy! (śmiech)

A Pan, Panie Mikołaju, miał takie momenty, że rozpatrywał fakt pozostania za granicą?

MIKOŁAJ: Pomimo wielokrotnych okazji nigdy nie przyszło mi do głowy, że mógłbym gdzieś zostać. Po pierwsze moje myślenie, myślenie reżysera, było bardzo związane z tą ziemią, z Polską, literaturą krążącą wokół polskich spraw. Tak bardzo zajmowałem się tym, co polskie, że gdyby mi tej Polski nagle brakło, nie wiedziałbym chyba, czym się zająć. W mojej pracy wszystkie kwestie uniwersalne były zawsze oglądane przez nasz polski układ stosunków, ten kraj był backgroundem dla wszystkich opowieści, które snułem w teatrze: była więc ziemia polska, historia polska, tradycja polska, obyczaje, stan Polski i jej współczesność. Poza tym wykreowałem już rodzaj teatru związany z dramaturgią Bogusława Schaeffera. To była droga zaczęta, ale nie skończona. Jako twórca byłem stąd – już coś zrobiłem i odnosiłem sukcesy – myślałem więc wtedy, że mam jeszcze dużo do zrobienia, nie skończyłem swojej pracy, może kiedyś będę reżyserował w innych krajach, nie wiem, ale to co mam, na razie mi wystarczy. Potrzebuję mieć własne podwórko, żeby móc na nim hasać, z nim się bawić, z niego żartować.Jestem zdania, że opowieść staje się uniwersalna dopiero gdy wyrasta z określonego miejsca, że nie można snuć ogólnych opowieści o bycie ludzkim, i egzystencji człowieka, nie zaszczepiając się w daną glebę. Uniwersalność zrodzona z uniwersalności? Bzdura. Wszyscy nosimy na sobie niezatarte ślady własnej tradycji. Uniwersalność Szekspira polega właśnie na tym, że to, co stworzył, było zakorzenione tam, gdzie pisał, to samo jest u Czechowa – ton jego sztuk jest egzystencjalny, ale one wyrosły z tamtej kultury. Zawsze uważałem, że zadomowienie czy zapuszczenie korzenia jest bardzo ważnym elementem składowym mojego „ja”, że tylko stąd mogę i muszę startować, że jeszcze nie poznałem własnego państwa, własnego kraju i jego tradycji. Nie mogę zatem tak po prostu się stąd urwać, ulotnić i zacząć bujać w obłokach za granicą. Gdybym się przesiedlił na glebę niemiecką czy angielską, nie wiedziałbym, co zrobić, musiałbym przemawiać w imieniu ducha uniwersalnego, którego tak na dobrą sprawę bez polskiego podwórka nie rozumiem. Dlatego nigdy nie miałem ciągot, żeby wyjechać z Polski na stałe, mimo że wiedziałem przecież, że gdzieś tam jest lepiej, łatwiej, zarabia się prawdziwe pieniądze. Sto pięćdziesiąt dolarów w 1977 roku to były duże pieniądze, za trzysta dwadzieścia dolarówkupowało się trzy-, czteroletni samochód. Andrzej, za ile ty swój wtedy kupiłeś?

ANDRZEJ: Za trzysta dolarów.

MIKOŁAJ: Ja sobie potem kupiłem w Berlinie za tysiąc trzysta marek volkswagena, którym jeździłem przez następne dziesięć lat. Korzystałem więc z tego, że mogłem wyjeżdżać, i z naszego sukcesu, bo koncerty zespołu MW2 zawsze wzbudzały duże zainteresowanie. Ale żeby tam zostać na zawsze? Nie, bo musiałbym swoją edukację zacząć od początku, uczyć się wszystkiego od nowa, ale czy bym podołał? Nie sądzę. Może to jest głupie myślenie, może alwernijskie… Dziś próbuję je zweryfikować. Tylko że mam swoje lata i na wszystko jest już za późno.

Mikołaj rozmawia z Farah Dibą, żoną szacha Iranu Rezy Pahlawiego. MW2 na festiwalu w Sziraz, 1979 r., na kilka miesięcy przed obaleniem szacha.

ANDRZEJ: Tak, to wszystko jest Alwernia i to właśnie chciałem ci powiedzieć. Słucham cię teraz i myślę tak samo. Bo to nie chodzi o to, że zawsze chciałem tu być z pobudek czysto patriotycznych, z tego powodu, że tak bardzo kocham Polskę. No, kocham Polskę, ale nie jest to miłość prawdziwego patrioty, tylko zwykłego, prawdziwego człowieka, który widzi zarówno złe, jak i dobre strony tego miejsca. A kiedyś tych złych było jeszcze więcej w porównaniu z innym miejscami, w których bywałem. Kontrast rzeczywiście był ogromny. Ty nigdy, Mikołaj, nie wyjeżdżałeś na saksy, a ja jeździłem w latach osiemdziesiątych do roboty do Kopenhagi, gdzie malowałem mieszkania, byłem w Niemczech, gdzie przysposabiałem piwnicę pod jakieś biuro, i zarabiałem bardzo dobre pieniądze, pracując fizycznie. Miałem zresztą przy okazji tych saksów śmieszną i ciekawą historię, która wiąże się z moim pobytem w Hamburgu. Zaprosił mnie tam reżyser – Polak, który tam wyemigrował, a u którego grywałem w dwóch sztukach. Znaliśmy się więc dobrze i któregoś razu on powiedział, że jeśli chciałbym, to mogę dorobić i popracować sobie fizycznie. Był 1989 rok, miałem 37 lat i dużo siły. Zgodziłem się. Zacząłem remontować piwnicę. Pewnego dnia nagle ja umęczony, taki chłopok na posyłki, przynieś cegły, podaj wiadro, wymieszaj wapno, słyszę: „Słuchaj, Andrzej, jest casting, a do roli potrzebują Polaka, tylko trzeba pojechać do Monachiumˮ – powiedział mój reżyser. Monachium? A my jesteśmy w Hamburgu. Wiedząc, że moja dniówka to dziewięćdziesiąt marek, a ja musiałbym wyjechać co najmniej na 2, 3 dni i jeszcze za coś tam dojechać, powiedziałem, że nawet nie ma mowy. Wtedy on zaczął mnie tak bardzo namawiać, że w końcu zgodziłem się. Całą noc jechaliśmy do tego Monachium, nie śpiąc, bo szkoda nam było pieniędzy na kuszetkę, i popijając wódkę, a rano bardzo mocno skacowany poszedłem na casting. A tam? Tłumy chętnych do grania Polaków – aktorów, którzy wyjechali w stanie wojennym, a na ten casting nawet z Francji i ze Szwajcarii przyjechali. Byłem po tej upiornej nocy, krótko i kolokwialnie mówiąc, trochę przetrącony, ale pamiętam rozmowę z reżyserem tego filmu, Jürgenem. On mnie pyta: „Słuchaj, ale to ty chcesz zagrać czy nie chcesz?ˮ. Odpowiedziałem, że chcę, ale bez przekonania, bo zmęczony byłem, bardziej na zasadzie, że jest mi to trochę obojętne. Mimo wszystko wygrałem ten casting. Ja, Polak, który do Niemiec pojechał na saksy. (śmiech) I jeszcze moją byłą żonę sprowadziłem, i moją córkę Zuzię, żeby zagrały w tym filmie. Byłem więc bardzo zadowolony, ale czułem się dziwnie, bo prosto z tej mrocznej hamburskiej piwnicy wylądowałem w jakimś luksusowym hotelu i jeszcze pytano mnie, w jakiej restauracji chciałbym dzisiaj zjeść.

Jak brzmiała odpowiedź?

ANDRZEJ: Wpierw mówiłem, że nie jestem głodny, gdyż już jadłem, i że bardzo dziękuję, bo mi się wydawało, że później każą mi płacić za te luksusowe obiady, a tego bym nie zniósł. Potem, gdy okazało się, że jestem na utrzymaniu producentów filmu, pytałem tylko, jakie restauracje są w okolicy. Grecka, hiszpańska, włoska – wszędzie było smacznie. Dodam, że u nas w tym czasie była co najwyżej Ratuszowa, Popularna, Ludowa i bar mleczny. No, w tym Monachium byłem po prostu jak Kopciuszek na balu. Pamiętam, bo ten film był w dwóch częściach. Po pierwszej z nich wyjechałem i kupiłem sobie samochód w Hamburgu, starego volkswagena passata, i wróciłem nim na plan drugiej części. Pochwaliłem się też natychmiast Jürgenowi, że auto sobie kupiłem, i poszliśmy je razem obejrzeć. Do dziś pamiętam jego minę na widok tego mojego gruchota. To tak jak teraz ktoś pokazałby mi poloneza caro i prosił o zachwyt.

Teraz czym Pan jeździ?

ANDRZEJ: Nie powiem. Nic nie powiemy, Mikołaj, prawda? Nabieramy wody w usta.

(śmiech) Dużo mieli Panowie propozycji, żeby przystąpić do partii?

MIKOŁAJ: Do mnie przychodziły cały czas.

ANDRZEJ: Ja przyznam się, że nie miałem takich propozycji. Nie wiem dlaczego, może uważali mnie za głupiego, za zbyt młodego, bo jestem młodszy od Mikołaja o sześć lat. W każdym razie do mnie nigdy nie przychodzili.

MIKOŁAJ: W czasie szkoły teatralnej miałem sporo takich propozycji, ale nikt nie wołał: „Grabowski, zapisz się do partiiˮ. Wszystko odbywało się w bardzo miły, przyjacielski sposób, z wielką uprzejmością, najczęściej przy wódce, ponieważ nasz rok był dość przyjemny alkoholowo. Pedagodzy nas lubili, lubiły nas władze administracyjne uczelni, a ci, którzy byli w partii, mawiali czasem przy kieliszku mniej więcej tak: „Mikołaj, ty to jesteś taki zdolny, chodź z nami, wiesz, że musimy to robić razem. Właśnie takich jak ty partii potrzebaˮ.

ANDRZEJ: Podobno głównym argumentem PZPR-u było to, że gdy mądrzy ludzie wstąpią do partii, to i partia będzie mądra.

Mikołaj: Właśnie tak było, jak mówi Andrzej. Pojawiały się argumenty w stylu: „Chłopie, no przecież nie możemy zostawić władzy tym ćwokom, którzy wstępują do partii tylko po to, żeby zrobić karierę. To jest złe myślenie, Mikołaj, złe, słyszysz? To ty musisz wstąpić do partii, bo ty jesteś młody, inteligentny, tobie nie zależy na zaszczytach i pieniądzach, ty masz swoje ideały. A gdy wstąpisz, na pewno będziesz kierownikiem albo dyrektorem, bo tu trzeba światłych ludziˮ. Takie były kulisy i psychologiczna okołopartyjna presja. Notabene, kilka osób naprawdę się na to nabrało, ale nie podam nazwisk.

Dlaczego właściwie Pan się na to nie nabrał?

MIKOŁAJ: Uważałem, że przynależność do partii jest dla artysty czymś okropnym. Bo jeżeli przynależę, to muszę postępować według regulaminu partyjnego, muszę być komuś innemu, bardziej niż sobie, wierny. To było dla mnie wprost nie do wyobrażenia. Przecież artysta nie może być wierny nikomu poza sobą, prawda? Wobec tego moje myślenie nie może być zabrudzone jakimkolwiek cudzym kodeksem postępowania. Oczywiście, obowiązywały mnie normy Kościoła katolickiego, o których wspominałem, chrześcijański kodeks postępowania, który trzymałem cały czas pod pachą, ruszając z domu do świata. Wiedziałem wszakże, że nie jest nienaruszalny. Pierwsze moje porządne pijaństwo miało bowiem miejsce w zakonie bernardynów, no po prostu ojciec Mateusz upił mnie, szesnastoletniego chłopaka, i do domu wracałem kompletnie wcięty. Świadomość zasad i świadomość uczestnictwa w dorosłym życiu to były rzeczy, które się często zupełnie rozchodziły. Dlatego tę wódkę w celi spożywaną pamiętam do dziś. Ale rozumiem też doskonale samotność zakonników. Dlatego nigdy nawet do głowy mi nie przyszło, by zapisać się do partii. Nie byłem w stanie, ponieważ uważałem, że to byłby zamach na moją wolność, w imię czegoś w gruncie rzeczy bardzo dwuznacznego. Wiedziałem także, że partia ma za dużo za uszami, doskonale pamiętałem obraz naszego ojca, skutego i wyprowadzanego z alwernijskiego posterunku do aresztu w Chrzanowie przez milicjanta Poldka. Podobno tata, który był kierownikiem zaopatrzenia, coś zdefraudował. Oczywiście, że niczego nie zdefraudował, ale milicja została wezwana i nigdy nie zapomnę tej sceny, gdy czekaliśmy z rodziną w ciemnym korytarzu, a tatę prowadzili w kajdankach, wsadzili do samochodu i wywieźli do Chrzanowa. Ostatecznie przesiedział w areszcie dwa tygodnie i z braku jakichkolwiek podstaw do postawienia mu zarzutów, został wypuszczony. Ktoś na niego po prostu doniósł. Jakiś „przyzwoity Polakˮ. Ten obraz niewinnego jak łza ojca skutego kajdankami bardzo mocno zapadł mi w pamięć. To był obraz ogromnej niesprawiedliwości i bezradności. Czegoś, z czym nie chciałem mieć nic wspólnego. Gdy wygrałem konkurs i zostałem dyrektorem Teatru Słowackiego, a był to stan wojenny, 1982 rok, już mnie nie zapraszano do PZPR-u, mówiono za to: „Panie dyrektorze, dobrze, niech pan nie będzie czerwony, niech pan chociaż będzie różowyˮ. Byłem zapraszany przez kierownika działu kultury komitetu wojewódzkiego partii do jego biura. On częstował mnie herbatniczkami oraz kawą, opowiadał o swojej rodzinie, zwierzał mi się z kłopotów, jakie ma z dorastającą córką, a przy okazji namawiał: „Niech pan wstąpi do PRON-uˮ. PRON to skrót od nazwy Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego. Dokonywałem różnych, kazuistycznych wygibasów, żeby się z tego wymigać.

Jakich to?

MIKOŁAJ: Nie bardzo pamiętam, ale posługiwałem się bardzo wysokim stylem. Budowałem zawiłe frazy zdaniowe, zawijańce myślowe, cytowałem filozofów i tak dalej. Musiałem być przekonujący, bo agitator często nie wiedział, jak ze mną rozmawiać, nie mogąc podołać tak wysoko filozoficznemu tokowi rozumowania. Sądził pewnie, że jestem po prostu krętaczem albo idiotą. Po tych introdukcjach szło jednak do mnie proste pytanie i jeszcze prostsza moja odpowiedź: „Nie, bo nie, skoro nie zapisałem się do partii, to nie zapiszę się i do PRON-u. Jako artysta nie powinienem nikomu podlegać” i tym podobne… Pewnie dzięki temu tak łatwo było mnie wyrzucić ze stanowiska kilka lat później.

ANDRZEJ: Nasz ojciec jeszcze prościej ten problem rozwiązał, ponieważ zapisał się do Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, czyli ZSL, i nie mógł być w dwóch partiach jednocześnie. Wobec tego naciski na niego, by wstąpił w szeregi PZPR-u, szybko ustały.

Czyli ta wolność w Was została utrzymana i świadomie, i nieustępliwie?

MIKOŁAJ: Bywało, że się czasem zastanawiałem, co by było, gdybym jednak wstąpił do tej partii. Chciałem sobie na to pytanie odpowiedzieć. Ono rodziło kolejne pytanie: „Okej, ale co ja bym tam właściwie robił? Czy będąc w środku, byłbym rzeczywiście w stanie zmienić system?ˮ. Moją zasadą życiową jest skuteczność, muszę być skuteczny, jeżeli naprawdę coś chcę zmienić – to warunek podjęcia działania. Punkt startu. Jeśli widzę zło i chcę go naprawić, to nie wychodzę na ulicę i nie krzyczę. Muszę mieć środki i czas, aby to zrobić, i muszę być pewny własnej skuteczności. To kwestia kalkulacji, a nie odruchu. Chyba jednak doszło wtedy do mnie, że skuteczność mego głosu byłaby znikoma, a nawet żadna, bo oni i tak by mnie w tej partii zjedli; nie było więc do czego się pchać. Przeanalizowałem temat partii, konkludując na koniec, że odruchem niczego tu nie naprawię, nawet bardzo serdecznym i szczerym. Najbardziej szczerym gestem nie pomogę prześladowanej wolności, nie jestem w stanie naprawić systemu, który przyszedł na radzieckich czołgach.

ANDRZEJ: No, ale jednak ten system został naprawiony, Mikołaj, czyli że to nasze myślenie, bo moje było podobne do twojego, nie do końca było takie słuszne. Wygrali ludzie, ci ludzie, którzy właśnie takiego typu myślenie odrzucili, zadziałali na tym porywie czy odruchu, jak mówisz, nie przyszło im do głowy analizowanie typu: „Myślę, że nie dam rady, więc nie będę się udzielał, nie pójdę do partii, będę kibicował stronie opozycyjnej, ale nie będę uczestniczył w tym walnieˮ. Im się to po prostu udało, Mikołaj. A my nie wzięliśmy w tym udziału.

MIKOŁAJ: Pamiętasz, że w tamtych latach istniała część intelektualistów, artystów, ludzi światłych, których znaliśmy, nawet spotykaliśmy się z nimi na różnych zebraniach, forach, czasem przy kieliszku, którzy wpadli w pułapkę socjalizmu. (Dziecięca choroba lewicowości, czy potrzeba stanowiska?). Zawsze ich za to „podziwiałemˮ, a mówię to w cudzysłowie, że oni wiedząc to samo co ja, podjęli inną od mojej decyzję i muszą sobie w związku z tym inaczej ponazywać rzeczywistość. Żeby chronić swoją dupę, muszą przynajmniej ocierać się o ideologię komunistyczną, udawać, że jej sercem i rozumem kibicują. Czyli żyli w dwóch światach równocześnie, na granicy schizofrenii. Oni przecież, Andrzeju, dokładnie wiedzieli, w jakim świecie egzystują, a nie mogli nawet przed samym sobą się do tego przyznać. Ba, musieli wręcz w ten swój wybór uwierzyć, bo gdyby nie uwierzyli, musieliby odejść ze swoich posad, rozpłynąć się, unicestwić. Więc ich dwuznaczność jest dla mnie po prostu zabijająca. Jak wtedy można było być równocześnie za i przeciw? Chyba że byli po prostu cynikami.

ANDRZEJ: Nie uczestniczyłem w tym wszystkim, mimo że bardzo chciałem, kibicowałem Solidarności, ale nie byłem nigdy stroną walczącą, nie roznosiłem ulotek w latach osiemdziesiątych, nie pracowałem na powielaczu i tak dalej, bo też nie wszedłem w te kręgi w latach, w którym te kręgi były w podziemiu. Mnie się wydawało, że świat, w którym wtedy żyliśmy, był niezniszczalny, że tak będzie zawsze, że ZSRR i system komunistyczny będą trwać na wieki wieków amen, więc nie miałem jak znaleźć sensu uczestniczenia w działaniach opozycyjnych. Czy zabrakło mi wiary? Tak, ponieważ później okazało się, że to wszystko był jeden wielki sens. Czy żałuję, że wcześniej tak myślałem? Nie wiem. Może żałuję.

MIKOŁAJ: Ale to jest kwestia natur. Podejrzewam, że ani ty, ani ja nie mamy natury rewolucjonisty, by zdecydować się na uczestnictwo w życiu podziemnym. Etos rewolucjonisty jest związany z określoną cechą osobową człowieka, takim trzeba się chyba urodzić. Podziwiam tych, którzy walczyli za mnie, szczerze im kibicowałem, nawet zazdrościłem siły, którą mieli. Doceniałem ich naturę, która dawała szansę uczestnictwa w czymś tak radykalnym. Po 1968 roku rozsypał się w drobny mak mój entuzjazm do życia, do wspólnoty, do uczestnictwa w polityce. Nie wiedziałem dobrze, kto jest kim, kto jaką rolę gra, najrozsądniejsze zatem wydawało się trzymanie się z dala. Uważałem, że bardziej wyrażę siebie, jeśli będę reżyserował i grał spektakle. To nimi jestem w stanie wyrazić i antykomunistyczny krzyk, i mój ból istnienia, a nie pisaniem bibuły czy przynależnością do organizacji. To nie jest kwestia odwagi, tylko kondycji. Ja nie mam takiej kondycji. Dobrze o tym pisze Gombrowicz w „Dzienniku”: „Takiemu, jak ja, mówi się: – Idź pan do wojska! Bij się za Ojczyznę! Jeżeli z czym pragnąłbym bić się, to z Ojczyzną – o moją ludzką wartość. Ale…

Nie ukrywam – bałem się. Ale ja może nie tyle bałem się wojska i wojny, ile tego, że, mimo najlepszej woli, nie mógłbym im sprostać. Nie jestem do tego stworzony. Dziedzina moja jest inna. Jako żołnierz byłbym katastrofą. Przysporzyłbym wstydu sobie i wam.

Czy myślicie, że jeśli patrioci tacy jak Mickiewicz lub Szopen nie wzięli udziału w walce, to jedynie z tchórzostwa? Czy może raczej dlatego, że nie chcieli się zbłaźnić”.

Jakby to powiedzieć… jest taki moment, kiedy człowiek już wie, że jego posłannictwo jest tu, nie tam. Ja szukałem swojej misji zawsze w teatrze.

Czy macie do siebie teraz żal?

ANDRZEJ: Nie, bardzo wielu ludzi przecież taką formę wybrało i zachowywało się podobnie jak my, czyli uczciwie, jednak była to postawa kibicująca, a nie narażająca się, wystawiająca na bezpośrednie, proste ryzyko. Notabene, gdy teraz widzę tych, którzy w tamtych czasach siedzieli cicho, a teraz w tę politykę wchodzą i spijają te soki, które nie oni wywalczyli, powołując się jeszcze do tego na demokrację i oskarżając o jej brak tych, którzy tę demokrację wywalczyli, to robi mi się niedobrze. To jest coś strasznego, co ci ludzie wyprawiają.

A dziś w wolnej Polsce jak jest? Walka o wolność, pójście w jej imię do więzienia – czy to jest dla Was w ogóle do wyobrażenia?

ANDRZEJ: W naszym wieku myślę, zresztą Mikołaj powie za siebie, już jednak chyba inaczej człowiek odbiera więzienie, choć akurat ja nigdy z nim, poza dokonaniami aktorskimi, nie miałem styczności. Wyobrażam sobie jednak, że dla człowieka, który ma dwadzieścia kilka lat, więzienie jest czymś niewyobrażalnie strasznym, chociażby z tego powodu, że jest zamknięty na niewielkiej powierzchni. Sam się przecież tego kiedyś bardzo bałem, gdy malowałem w Chrzanowie flamastrem ulotki „Popieramy studentówˮ. Wiem, jaki to strach. Dla faceta po sześćdziesiątce jednak taka izolacja mogłaby być już może nawet ucieczką, ucieczką przed samotnością albo problemami – tak myślę. Wiem, że są takie sytuacje, że dla wielu osób, często starszych, więzienie mogłoby być teraz nawet schronieniem na zimę. Głupio to może brzmi, ale tam mają wikt, opierunek i ciepło zamiast noclegu na jakimś dworcu albo gdzieś kątem u rodziny, w awanturach, nerwach, płaczach. Chodzi mi o to, że z mojego punktu widzenia to nie samo więzienie jest problemem, ale przede wszystkim kwestia kary. Pytanie więc brzmi: czy to jest kara, czy wybawienie dla człowieka, który do tego więzienia idzie? Bo dla niektórych może to być wybawienie, sposób na życie i przeżycie – wtedy więzienie zaczyna być podobne bardziej do klasztoru o ścisłej regule memento mori, osobnymi celami i niewychodzeniu na zewnątrz. Ale jest to jednak jakiś wybór.

W młodości jednak mieliście więcej izolacji, i to na własne życzenie…

MIKOŁAJ: W czasach mojej młodości miałem o wiele więcej czasu i czułem dobroć płynącą z tego, że mogłem przez jeden lub dwa dni nic nie robić. Po prostu nic. Odizolować się od wszystkiego. Nasza Alwernia długo dawała mi taką szansę i ja ją wykorzystywałem świadomie, nawet już jako gimnazjalista. Robiłem to też w trakcie studiów, po studiach, będąc aktorem niemającym aż tak dużo zajęć jak dziś i zawsze mogącym zaszyć się w ostatnim pokoju zwanym zimnym, bo był on na ogół nieopalany (wyjątek stanowiły odwiedziny gości). Właśnie w tym zimnym pokoju można było się całkowicie wyizolować. Pamiętam przebywanie w nim, prawie odejścia od rzeczywistości, która oczywiście wchłaniała mnie i pociągała, ale przebywanie w zimnym pokoju było dla mnie stanem odpoczynku, oczyszczenia, refleksji nad tym, co też właściwie mnie spotkało, i nad tym, co mnie jeszcze spotka. To były wielkie spotkania z sobą i swoimi myślami, trwające czasem dzień, dwa, trzy. Luksus, który dzisiaj jest niedostępny. Proszę też pamiętać, że myśmy wyrośli w cieniu klasztoru Bernardynów, w którym istniała klauzula; na piętro zajmowane przez zakonników nie wolno nikomu wchodzić, szczególnie kobietom, choć być może jakieś sprzątaczki były przez mnichów wpuszczane. Gdy rzadko kiedy udało się nam, chłopakom, tam jednak dostać, w drodze do biblioteki z cennymi zbiorami czy na chór, można było zobaczyć te ciemne ciche klasztorne korytarze, podejrzeć tę „atmosferę stopˮ, „atmosferę stójˮ, „atmosferę zatrzymaj sięˮ, „atmosferę nie tańcz z tą śmierciąˮ. Było w tym coś bardzo pociągającego, coś, czego potem zawsze potrzebowałem.

ANDRZEJ: Proszę też pamiętać, że my traktowaliśmy izolację, a mówię tu akurat o jej odmianie pod tytułem więzienie, inaczej niż reszta, ponieważ mieszkaliśmy w dużym piętrowym domu, najwyższym w Alwerni, gdzie mieścił się również posterunek milicji obywatelskiej.

MIKOŁAJ: Budynek ten wybudowali Niemcy dla urzędników Zollamtu, bo niedaleko była granica Guberni i Rzeszy i mieszkali w nim celnicy, potem stał się on własnością gminy. Za naszych czasów była tam milicja obywatelska i biblioteka.

Tuż za ścianą zimnego pokoju?!

ANDRZEJ: Tuż za ścianą zimnego pokoju, właśnie tam była milicja z aresztem, który dopiero później przeniesiono do piwnicy.

MIKOŁAJ: A nie, było odwrotnie, najpierw koza, czyli areszt, była w piwnicy, ale warunki higieniczne były w niej nieznośne, więc potem dobudowano dodatkowy areszt, ściana w ścianę z nami.

ANDRZEJ: Już nieważne, Mikołaj, nie pamiętam. Pamiętam za to okna aresztu zasłonięte cegłami.

MIKOŁAJ: Oczywiście myśmy zaglądali do tej kozy, ponieważ okno było na poziomie pół metra nad ziemią, a specjalne płytki były tak poustawiane i tworzyły takie rusztowanie, że więzień mógł widzieć tylko skrawek nieba. Natomiast można było spokojnie zajrzeć tam od góry. Rusztowanie to służyło nam także do stawania na nim wtedy, kiedy chcieliśmy podejrzeć jakiś niedozwolony film, bo na górze była świetlica, do której czasem przyjeżdżało kino. Staliśmy więc tak na tych więziennych oknach, gapiąc się na Brigitte Bardot… Boże jedyny, co za absurd. (śmiech)

ANDRZEJ: Boże słodki. (śmiech) Kino przyjeżdżało do nas raz w tygodniu. Przywoził je starym samochodem poniemieckim niejaki Sylwek Kapcia. Okna świetlicy zasłaniano wtedy kocami, wieszano prześcieradło, a cała widownia zasiadała na zwykłych domowych krzesłach i wreszcie sprzęt zaczynał burczeć. Nas, młodszych, jak wspomniał Mikołaj, nie wpuszczano na filmy od szesnastu lat, więc starsi koledzy odsuwali trochę koce wiszące na oknach i mogliśmy sobie podglądać. Gdy grali „Rzymskie wakacje”, stałem na palcach na kratach aresztu i patrzyłem z otwartą gębą. Miałem może dziesięć lat? Nie miałem za to zielonego pojęcia, co to jest Rzym, poza tym, że tam żyje papież, bo tego dowiedziałem się na lekcjach religii, a portret dobrotliwego Jana XXII wisiał w refektarzu klasztornym. A tu w filmie Gregory Peck porywa Audrey Hepburn, długo jeżdżą po Rzymie, aż wreszcie trafiają na potańcówkę na barce zacumowanej na Tybrze, koło Zamku Świętego Anioła. Ależ mnie to zafascynowało. To było jak science fiction, inny świat, do którego tak bardzo nie ma wstępu, że nawet nie przyszło mi do głowy, żeby o nim marzyć. Po czterdziestu paru latach dostałem dużą rolę we włoskim filmie „Ballada o czyścicielach szyb”. W ostatniej scenie jestem goły, ponieważ wcześniej musiałem spalić zakrwawione ubranie, gdyż byłem świadkiem morderstwa, i jadę przez Rzym trójkołowcem, na pace wioząc ukradzioną świnię. W pewnej chwili trójkołowiec się psuje, a ja biegnę ulicą taki goły. A za mną ta świnia… I co widzę? Boże, to te same platany, ten sam Zamek Świętego Anioła, most, te same „Rzymskie wakacjeˮ, tyle że nieoglądane przez szparę w kocu, ale na własne oczy! To samo miejsce, gdzie byli kiedyś Gregory i Audrey. Magia. Co prawda ja nie wyglądałem jak Gregory, a za partnerkę nie miałem Audrey, tylko świnię, ale byłem tam! W życiu bym nie pomyślał.

MIKOŁAJ: Kolejna niezwykła scena z alwernijskiego rynku to ta, kiedy któryś z chłopców, widząc nadjeżdżającą furmankę z aparatem (lata pięćdziesiąte), krzyczał na całe gardło: „Kino jedzie”. Wtedy z domów otaczających rynek zaczynali wychodzić mieszkańcy z krzesłami pod pachą albo dwoma i gromadzić się w świetlicy, siadając na przyniesionych krzesłach. Pamiętam harmider, jaki temu towarzyszył; potem jeden przez drugiego kupowali bilety i wypędzali dzieci z kryjówek pod krzesłami, bo przecież film od 14 lat. I wreszcie szmer aparatury zwiastującej początek seansu. Ale także dźwięki zawodu widzów, kiedy taśma filmowa się urywała, a nie było to rzadkie. Nie pamiętam wielu tytułów filmów, ale w pamięci pozostał mi pierwszy pocałunek, który zobaczyłem na ekranie: pani w czarnej długiej sukni i pan w pięknym surducie namiętnie się całowali tak długo, aż padli na łóżko. Wtedy kadr się zmienił. Niezwykłe wrażenie.

Co to znaczy niezwykłe wrażenie, Panie Mikołaju?

MIKOŁAJ: To było wrażenie erotyczne, tylko jakby to powiedzieć… była to erotyka połączona z pięknym obrazem, którego nigdy wcześniej nie widziałem. Nie widziałem i nie wiedziałem, że aż tak namiętnie można się całować i że to może tak ładnie wyglądać. No bo raczej na rynku w Alwerni nie dochodziło do tak estetycznie pięknych pocałunków, prawda? Jeżeli już, to gdzieś w lasach, w zupełnej tajemnicy. Proszę pamiętać, że ja wtedy miałem dziesięć, dwanaście lat, mówię teraz o latach pięćdziesiątych. Od deski do deski widziałem tylko jeden film, który zapamiętałem łącznie z jego tytułem: „Dziedziczka” – radziecki film propagandowy ze słusznym przesłaniem, traktujący o tym, jak to pewna młoda dziewczyna, chłopka, kochała się z wzajemnością w jej rówieśniku, chłopie ze wsi, towarzyszu. On był piękny, ona była cudna, kochali się bardzo, ale w ten nieskalany obraz wdarła się rodzina, jakiś kułak, bo wtedy panowała antykułakowska propaganda. Kułak strasznie tej dziewczyny zapragnął i ona dla pieniędzy za niego wyszła, porzuciwszy miłość pięknego wieśniaka. W nowym związku urodziła dziecko, ale kułak umarł, bo już był stary. I czeka Pani na happy end? Był, ale w radzieckim wydaniu. Ona zapragnęła wrócić do pięknego wieśniaka, tym bardziej że on ją nadal kochał, ale… był też dumnym człowiekiem, więc powiedział jej: „Nie mogę się z tobą ożenić, nie mogę do ciebie wrócić, bo ty masz dziecko z innym mężczyznąˮ. I ta dziewczyna poszła z tym swoim synkiem, chłopczykiem cztero-, może pięcioletnim, nad skutą lodem rzekę i czekała, aż mały wreszcie wejdzie na lód, a ten, kruchy, pod dzieckiem się załamie. Wówczas przyszła do pięknego wieśniaka ponownie, mówiąc, że dziecka już nie ma. Przeszkoda ich miłości znikła. Ale on odparł tylko: „Teraz to już cię nie chcę, bo ty jesteś splamiona krwią niewinnej istotyˮ.

Boże, co za traumatyczny film, aż słyszę ten lód, który pękał!

MIKOŁAJ: Straszny film, do tej pory go pamiętam. I muszę przyznać, że realizatorzy dokonali starań. Praca kamery, reżysera, gra aktorska nie były złe. A może wtedy tak mi się wydawało. Zapamiętałem na długo ten pejzaż, skuty lodem Dniestr albo jakąś inną, strasznie długą rozległą rzekę, tego chłopaczka, który się tam bawi, wchodzi coraz bardziej na ten lód, a matka nie reaguje, tylko czeka na jego śmierć. A morał z tej traumy jest taki, że rzadko odwiedzam kino.

ANDRZEJ: Ja również. Oprócz „Rzymskich wakacjiˮ pamiętam film „Kradzione nie tuczy”, chyba radziecki, którego tytuł już wiele wyjaśnia. W każdym razie chodziło chyba o to, że złodziej nasion kapusty poniósł zasłużoną karę. Z tego filmu zapamiętałem tylko tyle, że nasiona kapusty są bardzo drogie, i wiem, jak wyglądają – takie czarne kulki. Dlaczego są tak drogie, skoro można sobie kupić tanie flance? Nie mam bladego pojęcia.

ROZDZIAŁ III

Moralność musi być ta sama w stosunku do wszystkich, w przeciwnym razie staje się niesprawiedliwa, a więc niemoralna.

Witold Gombrowicz

Dzieli Was sześć lat. Czego nauczył się Pan od starszego brata, Panie Andrzeju?

MIKOŁAJ: Niczego się ode mnie nie nauczył, ponieważ ta różnica wieku była zbyt duża, tak samo jak ja od Wiktora niczego się nie nauczyłem – on jest tyle samo w latach do przodu, co ja wobec Andrzeja. Wiktor skończył studia, gdy ja zacząłem liceum.

ANDRZEJ: A ja podstawową szkołę. Nasza różnica wieku to sześć lat, kiedyś wydawało się, że to dużo, teraz bywa zupełnie inaczej. Czasem ludzie pytają mnie, który z nas, Mikołaj czy ja, jest młodszy. Ale wtedy, w Alwerni? Gdy ja miałem sześć, on miał dwanaście, gdy ja skończyłem dziesięć, Mikołaj miał już szesnaście lat – to była przepaść.

MIKOŁAJ: Nie licząc zimowych dni, kiedy włóczyłem się za starszym bratem po największych górkach w okolicy, próbując dorównać w jeździe starszym o kilka lat kolegom Wiktora (to dziwne, że mnie tolerowali, musiałem jednak nieźle na tych nartach posuwać), zacząłem Wiktora dostrzegać i czegokolwiek się od niego uczyć, dopiero gdy pojechał na studia do Krakowa. Przyjeżdżał na niedziele do Alwerni, przywożąc siebie w coraz to nowym kształcie. Czekałem na to „nowe” z Krakowa: na nowe myślenie, nowe frazy studenckiego slangu, nowe żarty, nową modę, nowy krój kołnierzyków, nowy fason butów robiony przez szewców z Floriańskiej, czasem nowych kolegów – to były lata sześćdziesiąte, ożywienie po październikowej odwilży. Wiktor przywoził odmienność świata i ta odmienność była jego siłą. Może moja rola wobec Andrzeja była taka sama.

ANDRZEJ: Tak, na pewno od pewnego momentu przyglądałem się temu, co robi Mikołaj, i w końcu poszedłem jego śladem – wyjechałem z Alwerni, poszedłem do szkoły teatralnej. Choć myślę, że wtedy był to wybór jeszcze kompletnie niedojrzały. Miałem bowiem dwa wyjścia: albo zostać aktorem, ponieważ Mikołaj już studiował ten kierunek, albo pójść na geologię, którą skończył Wiktor. Myślałem jeszcze o polonistyce, ale to tylko dlatego, że byłem dobry z polskiego i świetnie analizowałem wiersze. Potem jednak poznałem szkołę teatralną, nie aktorstwo, nie teatr, tylko szkołę teatralną. Zadziało się więc tak, że bardziej chciałem zostać studentem niż aktorem. Mnie się podobało w szkole teatralnej.

Konferencja prasowa zespołu MW-2. Przy stole od lewej: Barbara Świątek, Mikołaj, Jan Peszek.

Co tak bardzo się Panu podobało?

ANDRZEJ: Było tak. Przyjeżdżałem do akademika, a tam Paweł Niedoba, Andrzej Wojaczek, brat Rafała, a i Rafał czasem przyjeżdżał – takie indywidua to dla mnie było coś nadzwyczajnego. Do tego dziewczyny w szkole teatralnej: piękne kobiety, wyzwolone, bez cienia pruderii. Plus żadnej matematyki, chemii, za to przedmioty, takie jak: impostacja głosu, dykcja, wymowa – co to w ogóle za przedmioty? To mi się podobało najbardziej, choć, owszem, na pewno miałem gdzieś tam z tyłu głowy Mikołaja, aktora z czasów liceum w Wadowicach, kiedy grał Kirkora w „Balladynieˮ. Pamiętasz, Mikołaj? Rękę na temblaku wtedy miałeś.

Mikołaj podczas juwenaliów, Rynek Główny, Kraków 1966 r.

MIKOŁAJ: To była rola Edmunda, Astolfa w „Ciotuniˮ Fredry. Bo mój kontakt ze sztuką był wczesny, zaczął się od recytacji wiersza w szkole podstawowej. Recytowałem Tuwima o dość zawiłej poetyckiej frazie (z którą chyba nie dawałem sobie rady), a mój kolega z klasy, Wiesiek, recytował „Niepiśmiennego” Syrokomli. Usłyszałem, że robi to lepiej ode mnie. Poczułem coś w rodzaju zazdrości. Ale to uczucie, pierwszy raz zrodzone we mnie, nie było jeszcze wtedy nazwane. Wówczas prawdopodobnie postanowiłem, że będę aktorem. W liceum należałem już do kółka teatralnego, potem do kółka recytatorskiego w domu kultury, a także do kółka kabaretowego. Oferta kulturalna, adresowana do młodych ludzi, była wówczas dość bogata i dzięki temu mogłem się w jakimś stopniu uczyć aktorstwa, zanim dostałem się do szkoły teatralnej.

ANDRZEJ: Niechaj będzie Edmund z Fredry. W każdym razie to, co robił Mikołaj, na pewno w jakiś sposób mi imponowało. A z całą pewnością bliżej mi było do niego niż do Wiktora, którego z tamtych czasów prawie nie pamiętam. Wiktor zaczął studiować w 1959 roku, czyli wtedy, kiedy ja miałem 7 lat. Mało pamiętam tamten czas, znam go raczej z opowieści innych, wiem na przykład, że po raz pierwszy do kierownika szkoły podstawowej zaprowadził mnie Mikołaj, bo potrafiłem już pisać i czytać. Chodziło o to, żebym został przyjęty o rok wcześniej. A Wiktor? Właśnie w tamtym okresie wyjechał już do Krakowa, a do Alwerni wpadał tylko czasem na weekend. I z tych chwil mam takie urywki, jak to nasza mama przygotowywała mu wałówkę: a to kurczaka upiekła, a to jajka w puszce po mleku w proszku mu dawała. Za to pamiętam pewną historię związaną z Mikołajem i, choć Mikołaj tego bardzo nie chce, muszę ją tu teraz opowiedzieć.

Mikołaj jako Kirkor w „Balladynie” wystawianej w wadowickim liceum. Jako Pustelnik – Wiesiek Zieliński.

MIKOŁAJ: Chyba wiem, co powiesz, ale poddaję się (śmiech), niech ci będzie.

ANDRZEJ: Mikołaj nazywany był przez całą rodzinę picuś-glancuś, ponieważ lubił się stroić. Któregoś dnia rodzice kupili mu garnitur – granatowy, nowiusieńki i prześliczny, tyle że… niemodny. Kieszenie miał naszywane na wierzchu, co było ostatnią rzeczą, o której marzył Mikołaj. (śmiech)

MIKOŁAJ: Nie podobały mi się po prostu!

ANDRZEJ: Jezus Maria, jak on się wściekał! Myślałem, że się zabije z rozpaczy.

MIKOŁAJ: Prawda jest taka, że nie chodziło o jakieś trendy, tylko o te fatalne kieszenie. Ja nie wiedziałem, czy to było modne, bo jakie miałem mieć w Alwerni pojęcie o modzie? Mnie po prostu nie podobały się naszywane kieszenie!

ANDRZEJ: Miałeś, bo jak ci Marysia Warzeszonka slipy szyła do kąpieli, to dokładnie wiedziałeś, jak mają wyglądać. Instruowałeś ją. Marysia była liliputką, wielkości tego stołu, która tworzyła w Alwerni różne krawieckie cuda. Ale Mikołaj zawsze wiedział lepiej, co jest na topie. (śmiech)

MIKOŁAJ: Marysia po prostu nie urosła, a nam opowiadała, że to dlatego, że matka kazała jej chodzić boso po śniegu. Tak czy owak, była kolejnym jedynym i wyjątkowym egzemplarzem ludzkim, jedyną liliputką w Alwerni pełnej, jak już mówiliśmy, pojedynczych istnień.

Mikołaj. Trzeci rok studiów w PWST.

Czy w Waszej rodzinie funkcjonowały jakieś powiedzonka, przysłowia na specjalne okazje?

ANDRZEJ: Ciocia Zosia, przystojna i pięknie śpiewająca kobieta, która z nami mieszkała, a która wychowała całą naszą trójkę, mawiała: „Poznasz głupiego po śmiechu jegoˮ. Mówiła tak najczęściej o jednym takim, z którym kumplowałem się z racji tego, że byliśmy rówieśnikami, a który śmiał się tak idiotycznie, że ciocia Zosia nie mogła tego wytrzymać. Coś w tym jest, bo głupi śmieje się inaczej i z czego innego.

A za co były kary w domu, jeśli w ogóle były?

MIKOŁAJ: Kodeks postępowania w naszym domu rodził się w sposób automatyczny. Nie douczano nas namolnie etyki współżycia rodzinnego czy międzysąsiedzkiego. Nie musiałem wysłuchiwać nudnych kazań, co mi wolno zrobić, a czego nie. Wystarczyły krótkie uwagi. Żyłem w naszej rodzinie, przesiąkając nią. Nigdy nie odczuwałem systemu zakazów i kar, a od pewnego czasu ocena moralna została wręcz zepchnięta na mnie – to ja musiałem dokonywać wyborów, którym rodzice tylko się spokojnie przyglądali. Wiedzieli jednak, że mój wybór nie ma szans być złym wyborem, bo przejąłem od nich, jak my wszyscy, jakąś przyzwoitość zachowania się wobec ludzi, rodziny, znajomych, kolegów i tak dalej. I choć protestowali na początku, gdy wybrałem szkołę teatralną, obawiając się, że taka droga nie zapewni mi godnej przyszłości, to naprawdę nie pamiętam czegoś takiego, żeby stosowali przymus. Ojciec i mama byli rodzicami tak zwanego środka – nie przesadzali ani w jedną, ani w drugą stronę. Nie byli zbyt gorliwymi katolikami, ale katolikami byli. Nie byli ani zbyt swobodni wobec życia i jego norm, ani zbyt surowi. To była idealna rodzina środka i bycie w środku towarzyszy mi do dzisiaj. Jest dla mnie zarówno dobrodziejstwem, jak i pewnym obciążeniem. Obciążeniem, ponieważ być może jako artysta powinienem być bardziej radykalnym w swoich działaniach. Myśleć bardziej nihilistycznie lub fanatycznie opowiadać się za czymś tam? Tymczasem zawsze preferowałem rodzaj umiaru, który nie wychodzi poza ogólnie przyjęty rozsądek. Oczywiście wiem, że nie ma ogólnie przyjętego sposobu postępowania czy jakiejś uniwersalnej normy, gdyż każdy z nas pracuje w swojej skali, a amplituda zachowań bywa różna, w zależności od sytuacji. Czterdzieści lat temu byłem bardziej radykalny w swoich sądach. Dziś te sądy są bardziej stonowane i myślę, że jest to konsekwencja wychowania w takim, a nie innym domu. Domu, w którym chciano wychować przyzwoitego człowieka.

ANDRZEJ: To wychowanie nie polegało na tym, że nasza mama Łucja czy ojciec Bolesław siadali i mówili: „Synu, to należy, a tego nie należyˮ. Wychowanie to było branie z nich przykładu, który oni sami po prostu dawali nam swoim życiem. Pamiętam, jak się bardzo dziwiłem, gdy do mamy, która była kierowniczką kasy, a potem banku spółdzielczego, przychodziły jakieś wiejskie baby, które wzięły pożyczkę i potrzebowały prolongaty, bo nie miały z czego spłacać długu. Przychodziły i w zamian za maminą pomoc chciały dawać jej jajka albo kury. Wówczas zupełnie nie rozumiałem, o co chodzi i dlaczego mama wyganiała z domu te kobiety wraz z ich kurami. Zdarzało się też czasem, że któraś otwierała drzwi, wrzucała kurę i uciekała. Wtedy mama była okropnie zła, że tę kurę siłą rzeczy dostała.

MIKOŁAJ: Mama była osobą bardzo lubianą, pomagała ludziom, jak mogła, ale niczego za tę pomoc nie oczekiwała.

ANDRZEJ: Tak, ona się zawsze złościła, gdy ktoś chciał się jej odwdzięczać. Pamiętam takie scenki rodzajowe, że jak już ta wrzucona kura ze związanymi nogami latała po domu, mama krzyczała: „Bolek, weź ją do drewutni albo do kurnika. Zabierz mi ją z oczuˮ. Bo myśmy mieli kurnik i ja w swoim domu też go sobie zrobię.

MIKOŁAJ: Będziesz karmił pszenicą?

ANDRZEJ: Pszenicą, a jak inaczej? Tak jak ciocia Zosia z Alwerni. Ona się z kurami przyjaźniła. Gdy je karmiła, one siadały jej na kolanach, a ona głaskała je po główkach, sypała ziarenka. To był piękny widok. Kury cioci Zosi umierały ze starości, bo ich się nie zabijało. Ciocia nigdy by się na to nie zgodziła. Bo jak to tak, przyjaciółkę zabić? W naszym domu były też zawsze psy i koty. Suka, która miała na imię Atoska, bo miała być psem, i czarny Żuczek, który urodził się bez ogona.

MIKOŁAJ: Koty, Nocka i Kusy, to były również przybłędy. Nocka wyszła zza lokomotywy, gdy wróciliśmy kiedyś z Wszystkich Świętych z Krakowa, gdzie jest grób rodziców mamy. Spod parowozu wyłoniła się mała czarna kotka i zaczęła z nami iść półtora kilometra pod górę przez las, aż doszła do naszego domu i tak z nami została.

ANDRZEJ: Nazwaliśmy ją Nocka, bo była czarna jak noc. Był jeszcze Kusy bez ogona, a wszystkie imiona wymyślała ciocia Zosia. Była naszą krewną, ale nie aż tak bliską, właściwie nie wiem, kim w rodzinie dla nas była. Pochodziła z Alwerni, a przed wojną wyszła za Kazimierza Przybyłowskiego, inżyniera z Krakowa, który tym sposobem popełnił mezalians, a jego rodzina go wyklęła, ponieważ ciocia Zosia była prostą kobieciną. Z tego powodu musieli wyjechać i wybrali Kresy, a konkretnie Janową Dolinę. Któregoś dnia Kazimierz Przybyłowski, który był tam dyrektorem kopalni, w czasie obchodu zranił sobie głowę, nabawił się tężca i zmarł, a ciocia Zosia została sama, bez środków do życia. Założyła jakąś jadłodajnię, gotowała i stołowała ludzi, a Ukraińcy bardzo ją lubili. Pewnie dlatego ostrzegli ją przed pogromem i ciocia zdążyła uciec. Na piechotę wróciła do Alwerni, nasza mama ją przygarnęła, a ciocia gotowała nam, opiekowała się nami i straszyła nas didkiem.

Nasza mama – Łucja – podczas Pierwszej Komunii Świętej.

Cóż to takiego?

ANDRZEJ: Didko, coś strasznego.

MIKOŁAJ: Ukraiński czarodziej, który mógł przemienić człowieka w monstrum. Ciocia Zosia nas nim straszyła, gdy chcieliśmy na przykład wyjść po zmroku na pole. Albo mówiła tak: „Słuchaj, jeżeli będziesz siedział przed domem na schodkach i zobaczysz, że idzie didko, to nie możesz do niego nic powiedzieć, nic, zupełnie nic, rozumiesz? Jeśli didko pierwszy się do ciebie odezwie, wtedy mu grzecznie odpowiedz, a on wówczas da ci zegarekˮ. Nie wiem czemu to służyło – może chodziło o naukę silnej woli lub o rezerwę wobec obcych. Proszę pamiętać, że był to czas powojenny. Sporo dziwnych typów kręciło się po kraju.

A didko miał jakiś rysopis?

ANDRZEJ: Żadnego.

Ale gdyby tu teraz przyszedł, wiedzielibyśmy, że to on?

MIKOŁAJ: Oczywiście.

Może jednak dowiemy się o nim czegoś więcej po latach? Didko: pierwotnie demon z wierzeń słowiańskich, później zdegradowany do roli straszydła. Postać didka wywodzi się od znanego na Rusi demona opiekuńczego domu, po chrystianizacji zdegradowanego do roli diabła, zwłaszcza leśnego, ostatecznie zaś do roli nocnego straszydła, którym straszono dzieci. Didka wyobrażano sobie jako niezgrabną postać z wielką głową, zazwyczaj na słomianych nogach podobnych do pajęczych odnóży.

Andrzej.

MIKOŁAJ: Okropne… Ciocia straszyła nas także, gdy chcieliśmy iść do lasu, a z racji niepewnej pogody albo późnej pory nie powinniśmy, złodziejami podolskimi. Byli to ludzie o wielkich stopach. Takich jak Andrzej teraz. Czterdzieści pięć, czterdzieści sześć. Bardzo niebezpieczni. Ale do czego były im potrzebne wielkie stopy, tego do dziś nie wiem. Może do ucieczki…

ANDRZEJ: Proszę tak na mnie nie patrzeć, ja nie jestem niebezpieczny. (śmiech) Ciocia Zosia najpierw mieszkała u nas, a potem wygospodarowaliśmy jej pokoik z korytarza, który ogrzewała żelazną kozą. Uwielbiałem z nią przy niej siedzieć i gapić się w ogień. Ciocia co roku, od wiosny do jesieni, chodziła na patyki, brała filcową torbę i szła do lasu, a czasem brała także mnie, co bardzo lubiłem, bo w czasie tych leśnych wędrówek zawsze opowiadała jakieś niestworzone historie albo śpiewała piosenki. Jako sześciolatek chodziłem do pokoiku cioci na papierosa, ponieważ ona uważała, że palenie jest nieszkodliwe. Rodzice oczywiście nie mieli o tym pojęcia, i to długo, bo gdy na serio zacząłem palić w wieku szesnastu lat, wciąż mówiłem, że idę do cioci Zosi. Szedłem na papierosa, wracałem i dalej siadałem do nauki. Była w naszym życiu jeszcze jedna ważna kobieta – ciocia Janka, siostra mamy, stara panna, dzisiaj powiedziano by singielka. Była nauczycielką, uczyła rysunku technicznego i malarstwa w technikum odzieżowym. Przyjeżdżała do nas raz w tygodniu z Sosnowca, gdzie wynajmowała mieszkanie przy ulicy Zwycięstwa 10. Pojawiała się w sobotę po południu, żeby w niedzielę wyjechać. To były wspaniałe chwile. Spaliśmy wtedy z nią i z Mikołajem w jednym pokoju, a ona opowiadała nam filmy, na które chodziła namiętnie w czasie tygodnia, albo książki, które przeczytała. Myśmy leżeli pod pierzynami, za oknem świeciła latarnia, a jeśli była jesień na suficie, przesuwały się cienie gałęzi rosnących koło domu wielkich kasztanowców. Boże, co to były za czasy…

MIKOŁAJ: Miałem to samo doświadczenie z papierosami, co Andrzej, tylko sześć lat wcześniej. Też paliłem u cioci, a ona zawsze mówiła: „Stań obok pieca i w niego dmuchajˮ. Chodziło o to, że piec wyciągał papierosowy dym. Paliłem więc z ciocią sporty, ponieważ według niej papierosy nie szkodziły, podobnie jak wódka.

ANDRZEJ: Tak, wódka w naszych dziecięcych czasach nikomu nie szkodziła. Taka była powszechna opinia. Gdy nadchodziła sobota i niedziela, wiadomo było, że przez rynek w kierunku gospody przejdzie pan Rydzewski, inteligent, bardzo elegancki człowiek. Za dwie, trzy godziny będzie wracał tą samą drogą, ale już nie taki elegancki. Gorzej, zawsze wyglądał jak nieboskie stworzenie, które już ledwo szło, ale szło, szło… Tak samo było wiadomo, że Stanisław Etryk, mieszkający u nas na rynku, który w sobotę i niedzielę ubierze się w bryczesy i oficerski mundur od generała Maczka, bo u niego służył, w tym właśnie mundurze i tych bryczesach pójdzie do gospody. I wróci tak samo jak pan Rydzewski. No, może parę razy więcej się po drodze przewróci. Ale to było dla nas wtedy normalne. Poza tym to byli ludzie, którzy nie pili w ciągu tygodnia, w tym nie było patologii. Ostatnio czytałem wywiad z Henrykiem Gołębiewskim, który powiedział, że owszem, czasem się napije w sobotę, bo to jest dzień dla człowieka. Tak też było w Alwerni. Sobota i niedziela to były dni dla człowieka.

Kiedy Pan zaczął chodzić szlakiem pana Rydzewskiego?

ANDRZEJ: Szlakiem panów Rydzewskiego i Staszka Etryka wybrałem się, gdy byłem już na studiach, miałem jakieś osiemnaście, dziewiętnaście lat. Na pewno byłem pełnoletni. Niedaleko Alwerni były wtedy hufce pracy, których pracownicy, straszne łobuzy zaganiane przez państwo do pracy, również odwiedzili gospodę. Panował gwar. Usiadłem z panem Jaśkiem Burzyńskim, który po kilku kieliszkach zaczął opowiadać mi straszliwe historie. Był więźniem Oświęcimia, gdzie zmuszono go do pracy przy piecach, więc uczestniczył w spalaniu ludzi. Chcąc nie chcąc, musiał się do tego przyzwyczaić. Tłumaczył, że wrzucał te ciała, bo ktoś to robić musiał, i opowiadał, że strasznie się śmiał, gdy wrzuciło się do ognia, jak mówił, Żydka, bo unoszone przez powietrze ciało krążyło po całym piecu. Wspominał też, że w czasie wojny był ułanem, że Niemcy zrobili na nich jakąś zasadzkę i wytłukli połowę jego oddziału. A potem ułani się mścili. Wyczaili ten niemiecki oddział i każdego z Niemców przywiązali na sznurze do kulbaki za nogi i ruszyli galopem w las, na wyrąbiska, a te niemieckie głowy waliły o pieńki. Opowiadał mi to wtedy, strasznie się przy tym śmiejąc. To były jedne ze straszniejszych historii, jakie w życiu słyszałem. Moja wyprawa do gospody nie była więc aż taka, jak to sobie wcześniej wyobraziłem. Tym bardziej że jeszcze w pewnej chwili z tymi chłopakami z hufców zacząłem składać się na rękę i położyłem wszystkich. Gdy wyszedłem z gospody, zobaczyłem, że stoją w półkolu i czekają na mnie. Na szczęście zauważył to Jasiek Burzyński, do którego nic nie mieli. Wyszedł z knajpy, podszedł do płotu Stolarzewicza, wyrwał sztachety z gwoździami i mówi do nich: „No i kurwa teraz chodźcie, no który? Który?ˮ. Oczywiście hufiec się rozpierzchł, no bo kto pójdzie na takie wystające gwoździe? W związku z tym człowiek, który zmuszany był, żeby w piecu palić ludzi, uratował mnie przed ludźmi. Zdruzgotany tym wszystkim i kompletnie pijany dowlokłem się do domu.

Ojciec Bolesław. Dzieci od lewej: nieznany chłopiec, kuzynka Justyna (córka wujka Franka), kuzyn Jarek (syn wujka Koli).

Było lanie?

ANDRZEJ: A skąd! My nigdy nie byliśmy bici, mama najwyżej dała któremuś ścierą w łeb.

MIKOŁAJ: Ja raz dostałem w dupę, od taty.

ANDRZEJ: Naprawdę? Co ty powiesz. Za co?

MIKOŁAJ: Za ciebie. Rodzice kupili nowiutki tapczan i postawili w dużym pokoju. Pokoje w naszym domu były rozmieszczone tak, że można było gonić przez nie dookoła mieszkania. Tapczan był na sprężynach, w sam raz do skakania. Zaczęliśmy przeto zabawę polegającą na wzajemnym ściganiu się dookoła mieszkania; lecieliśmy przez korytarz, jeden pokój, drugi pokój, skok na tapczan i dalej korytarz, jeden pokój, drugi pokój, skok na tapczan. Mama ostrzegała: „Nie skaczcie, sprężyny się połamiąˮ. Ale kto by to usłyszał? W którymś momencie skoczyłem na ten tapczan na pieska, wypiąłem tyłek i wtedy tata mnie pacnął. To było jedno jedyne uderzenie. Taki „plaskacz po sempiternie”, jak pisał Wańkowicz. Nie poczułem nawet śladu upokorzenia.

A jeżeli była sytuacja konfliktowa pomiędzy wami, jak reagowali rodzice?

MIKOŁAJ: Między nami braćmi? Czy w ogóle były takie sytuacje? Nie pamiętam żadnych awantur między nami ani bijatyk. Nie było czegoś takiego.

ANDRZEJ: Nie było, ale to też właśnie wynikało z różnicy wieku. Raz zsikałem się na Mikołaja, czego nie pamiętam, ale Mikołaj wiele razy mi to wypominał.

MIKOŁAJ: Rodzice chyba poszli na brydża, nam kazali iść spać, a ja dostałem małpiego rozumu, bzika, jak się u nas mówiło. Wziąłem Andrzeja na barana, zacząłem latać z nim po mieszkaniu, udając pikowanie samolotu, a to drzewo na wichrze, a to koński galop. Dokazywałem jak szalony, Andrzej bawił się wspaniale, w końcu dostał ataku śmiechu, no i nie wytrzymał. Sporo popuścił. Na szczęście byłem tylko w piżamie.

ANDRZEJ: A nie na przykład w marynarce. (śmiech)

À propos marynarki, to mam pytanie. Posiadaczami ilu garniturów teraz jesteście?

ANDRZEJ: Nie wiem. Ja mam może z sześć, siedem, ale tylko dwa dobre, bo inne jakoś tak się z czasem skurczyły…

MIKOŁAJ: Gwoli więc braterstwa daj mi jakiś, bo na mnie będzie dobry.

ANDRZEJ: No dobrze, mam na przykład bardzo dobry garnitur, który miałem na sobie dwa razy.

MIKOŁAJ: To zabawne, że mamy tyle wspólnych przeżyć marynarkowo-garniturowych. Kiedyś kupiliśmy dwa takie same lniane garnitury, ale mój po kilku latach używania go w spektaklu się rozleciał. Przypadkiem przechodząc koło garderoby Andrzeja, usłyszałem: „Mam tu taki garnitur, weź sobieˮ. To był właśnie jeden z tych dwóch, które kupiliśmy przed laty. Do dziś gram w nim w „Dziennikachˮ Gombrowicza.

ANDRZEJ: To cudownie. No to teraz znów ci coś dam. Mam jeszcze dwa smokingi, jeden surdut, w jeden smoking ledwo wchodzę.

MIKOŁAJ: Liczę więc na smoking, bo mam jedynie surdut, który musiałem sprawić sobie na premierę „Strasznego dworuˮ. A garnitur, poza tym lnianym, mam jeden, ale gram w nim w „Kwartecie dla czterech aktorówˮ. Kupiłem go dwadzieścia lat temu.

Panie Mikołaju, co się zmieniło? Dlaczego nie lubi Pan już, jak kiedyś, się stroić?

MIKOŁAJ: Nie lubię chodzić w garniturach. Nawet jako dyrektor nigdy nie miałem garnituru. Zawsze mi się tak jakoś udawało, że mogłem włożyć czarną, dobrze skrojoną marynarkę, spodnie do koloru i to wystarczało. Nigdy nie byłem ugarniturowany, choć ciągle obiecywałem sobie, że któregoś dnia kupię garnitur, bo niektóre są najzwyczajniej w świecie ładne. Ale tak się nigdy nie stało. W 1981 roku zostałem dyrektorem Teatru Polskiego w Poznaniu i wtedy, na tej pierwszej posadzie dyrektorskiej będąc, pomyślałem, że powinienem jednak chodzić w garniturze. Kupiłem sobie zestaw: sztruksowe spodnie i kamizelkę oraz tweedową marynarkę – robiło to wrażenie garniturowej całości. Dlaczego uważałem, że dyrektor powinien chodzić w garniturze? To proste. Dyrektorzy po alwernijsku rozumując, powinni być w garniturach. Trochę mi to umundurowanie doskwierało, bo nie czułem się dobrze w roli urzędnika. Ale nim zostałem. Gdzie tu miejsce na artystę, pytałem siebie lekko przerażony? Po raz kolejny, jak Pani widzi, garnitur zaciążył nad moim życiem. Andrzej, a jakiego koloru garnitur mógłbym od ciebie dostać?

ANDRZEJ: Mógłbym ci dać brązowy albo stalowy.

MIKOŁAJ: To daj mi stalowy, ponieważ będzie mi bardziej pasował do włosów.

ANDRZEJ: (śmiech) Umowa stoi.

Cieszę się, że doszło do tej historycznej transakcji i w dodatku będzie udokumentowana na wieki w tej książce.

ANDRZEJ: Widzisz, Mikołaj, jakie masz korzyści? (śmiech) Prawda jest taka, że występuję na estradzie, w teatrze i teraz mi smoking uszyli. Chodzę więc w tym smokingu.

Z własnej i nieprzymuszonej woli?

ANDRZEJ: Z własnej i nieprzymuszonej woli to ja nie mam swojego prywatnego krawata. Nigdy nie noszę krawatów, a muszek po prostu nie znoszę. Mało dbam o ubiór. Staram się nie chodzić jednocześnie w spodniach w poprzeczne paski, a w bluzce w pionowe. Przynajmniej tyle. Jeśli już naprawdę muszę zrobić zakupy, nawet często nie mierzę tego, co kupuję, nienawidzę tego. I tych przebieralni, w których wiszą lustra, co cienkiego człowieka robią. Mam smoking i kilka garniturów na moje częste występy, a mam ich aż tyle dlatego, że się kurczą, bo takie materiały od jakiegoś czasu robią. (śmiech)

A do ślubu jak Panowie szli ubrani?

ANDRZEJ: W garniturach.

Własnych czy pożyczanych od siebie nawzajem?

ANDRZEJ: Własnych, ja miałem dwa śluby, zresztą Mikołaj też. Jesteśmy kwita. (śmiech)

MIKOŁAJ: Jeśli chodzi o garnitury, to raczej tak. (śmiech) Jest w nich coś zabawnego w kontekście naszego wspólnego życia. Pamiętam, gdy 21 czerwca 1969 roku w poniedziałek rano miałem zdawać egzamin magisterski, ale nie miałem garnituru. Miał go natomiast Andrzej, ponieważ rodzice uszyli mu go u krawca na maturę i egzamin wstępny do szkoły teatralnej.

ANDRZEJ: Jeszcze do tego taki dwurzędowy, wcięty, z dużymi klapami, ciemnografitowy, no po prostu ostatni krzyk mody.

MIKOŁAJ: Wskoczyłem więc w ten garnitur i poszedłem na ów egzamin. O godzinie drugiej Andrzej zdawał swój egzamin, więc ja po moim szybko pobiegłem do akademika, wyskoczyłem z garnituru, Andrzej w niego wskoczył i poszedł zdawać. Po jego powrocie z kolei ja odebrałem mu ten garnitur, ponieważ miałem koncert zespołu MW2 i po raz pierwszy wykonywałem „Audiencję IIˮ Bogusława Schaeffera.

…którą wykonuje Pan do dziś w tym samym garniturze?

MIKOŁAJ: Tamten garnitur gdzieś przez lata zaginął. Ale „Audiencję IIˮ gram do dziś. Tyle że w garniturze podarowanym przez brata Wiktora (kolejny przechodni garnitur) chyba pod koniec lat siedemdziesiątych. Teraz będę obchodził czterdziestopięciolecie grania tego utworu. I czterdziestolecie „Kwartetu dla czterech aktorówˮ. To są chyba najstarsze, ciągle grane, spektakle w Polsce.

Robi Pan to z taką samą pasją jak kiedyś?

MIKOŁAJ: Tak, tym bardziej że ten utwór rozwijał się w miarę grania i dopiero jakieś piętnaście lat temu nieco się zatrzymał, ponieważ gram go rzadko, raz, dwa razy do roku, ale nadal na takim samym poziomie wykonawczym, z tą samą ekspresją i ekwilibrystyką – te elementy towarzyszą mi zawsze przy jego wykonaniu. A wracając do tej wymiany garniturów… Szkoda, że ten grafitowy z 1969 zaginął, bo ładnie leżał na Andrzeju i na mnie.

ANDRZEJ: Na mnie był przyduży, bo takie było chyba założenie – wtedy miałem siedemnaście lat i jeszcze rosłem. Gdy przyszedłem do szkoły teatralnej, wcale nie należałem do tych wyższych. Pamiętam, że Darek Skowroński był wyższy ode mnie, a teraz gdy się z nim spotkałem, okazało się, że jest ode mnie niższy o pół głowy.

Czym jeszcze zamienialiście się w dzieciństwie?

ANDRZEJ: Ja nosiłem to, co Mikołaj wcześniej znosił po Wiktorze – taki łańcuch pokarmowy był normalny. Pamiętam, że miałem taki brązowy płaszcz po ojcu, wełniany, nicowany oraz odwrócony na drugą stronę, bo po tej właściwej był już bardzo wyblakły. Gdzie on może być, Mikołaj? Wielu rzeczy żałuję, że nie mam z tamtych czasów, na przykład, tego płaszcza czy tego naszego grafitowego garnituru. Żałuję również, że zgubiłem list, który napisał do mnie kiedyś Ziutek, poznany przy okazji praktyk robotniczych po pierwszym roku studiów.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki