Opracowanie: Melanż

Redakcja: ELŻBIETA MORAWSKA

Korekty: Redaktornia.com, KAMIL KOWALSKI / Melanż

Okładka: JAROSŁAW SKŁADANEK

Projekt typograficzny: NATALIA BARANOWSKA, MARTA MALESIŃSKA / manukastudio.pl

Skład: MARIA KOWALEWSKA

Redaktor prowadzący: MAGDALENA CHORĘBAŁA

Dyrektor produkcji: ROBERT JEŻEWSKI

Zdjęcia: okładka – © Profimedia / Corbis
zdjęcia Autorów – MARIUSZ MARTYNIAK / matys-studio.com

© Copyright by Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o., Warszawa 2015
Text © copyright by Katarzyna Miller, Miłosz Brzeziński 2015

Wydanie II

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

ISBN 978-83-64776-65-6

Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o.
ul. Karowa 31a, 00-324 Warszawa
tel. (22) 312 37 12
Dział handlowy: handlowy@grupazwierciadlo.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Kobietom, z których jestem, mojemu pierwszemu, ukochanemu Mężczyźnie – Tacie i mojemu kochanemu Edkowi.
A mojej redaktorce, Magdzie Chorębale,
dziękuję za cierpliwość.

Katarzyna Miller

*

Mojemu wspaniałemu Ojcu i Wujkowi Kazikowi od siebie poświęcam tę książkę. Za to, że zaprosili mnie do świata dorosłych mężczyzn, niczym do zanurzenia się w potężnej, dzikiej rzece przygody, trudu, odpowiedzialności, ciepła, wzruszenia i odwagi.
Męski wzorzec może być przekazany tylko przez mężczyzn.
Kocham Was!
Dziękuję, Wujku!
Tato – jesteś najwspanialszy!

Miłosz Brzeziński

Jeszcze nigdy tak nie było

KASIA: Drogi Panie Mężczyzno! Miłoszu! Zapraszam cię do rozmowy o tym, co dzieje się między kobietami a mężczyznami. Teraz, na naszych oczach, i w naszym życiu, bo czasy są arcyciekawe...

MIŁOSZ: Zobacz. W historii świata jeszcze nigdy tak nie było... Dlatego trzeba tę książkę napisać i przeczytać. Chciałbym nią też w miarę możliwości przywrócić splendor męskości, jeśli pozwolisz, i być jej orędownikiem, jak tylko potrafię. Od czego by tu zacząć? Skąd wychodzimy? Każdy z nas, mężczyzn, jest potomkiem niepoliczonych pokoleń facetów, którzy kłamali, oszukiwali, zdradzali i zabijali wszystko, co stanęło na drodze ich sukcesu reprodukcyjnego. Jesteśmy też potomkami niepoliczonych pokoleń kobiet, które uwodziły, wabiły, manipulowały i truły, by poprawić sytuację ekonomiczną swoją i swoich dzieci w zamian za dostęp do swoich ciał. Nosimy w sobie pierwiastek każdego z nich. Nic dziwnego, że mamy kłopot z uporządkowaniem życia tak po prostu i uczciwie. A dodatkowo warunki się zmieniły o sto osiemdziesiąt stopni! Naprawdę. Nigdy jeszcze tak nie było.

KASIA: Toś waćpan zaczął... Może o mężczyznach to szczera prawda, ale o kobietach?! Niestety... też prawda, ale tylko częściowa. Służyłyśmy mężczyznom przez wieki i musiałyśmy się nauczyć po cichutku odczytywać humory panów, manipulować nimi i sobą (!), żeby jakoś wytrwać, a czasem wyjść na swoje. Dopiero przez ostatnich kilkadziesiąt lat wywalczyłyśmy prawa wyborcze, prawo do wykształcenia, własnych pieniędzy, samotności z wyboru, dziecka w pojedynkę, własnej seksualności... Czym jest kilkadziesiąt lat wobec wieków! A teraz pojawia się wspaniały nakaz od nauczycieli życia: BĄDŹ SOBĄ! Masz ci los! Co to znaczy? JAK być sobą? Czyli KIM? Jak się było tresowaną na grzeczną dziewczynkę według starego wzorca?! Nikt tak nie miał jak my, czyli jak? Chaos totalny.

MIŁOSZ: Aż tak? No dobrze. Podejdźmy do tego obrazoburczo. Chaos totalny! Związki damsko-męskie, zwłaszcza te zalegalizowane, działają zupełnie inaczej niż wszystkie dotychczas. Nie było wojny od długiego czasu, więc człowiek wychodzi do pracy i wie, że jak wróci, to rodzina będzie w domu, dom będzie stał, więc czym się tu przejmować?

KASIA: Wszystko na tym samym miejscu! Zobacz, co powiedziałeś, zupełnie spontanicznie: rodzina będzie w domu jak CZŁOWIEK wróci do domu, a tam ma być JEGO baba i dzieci. Czysty patriarchalizm, przecież WAM to się samo mówi...

MIŁOSZ: Na szczęście coraz więcej kobiet to ludzie w tej metaforze i nie muszę reagować na takie zaczepki z Twojej strony. Płeć nie ma znaczenia. Mówię o spokoju w życiu. W ogóle wszystko jest, w sklepach nie trzeba na zapas kupować, nie trzeba gromadzić, ganiać za pojedynczymi sztukami, ustawiać się najpierw w kolejce, a potem pytać, po co ta kolejka w ogóle stoi.

KASIA: Nasz nowy, wspaniały świat kapitalistyczny...

MIŁOSZ: Tak, teraz się wybiera, czy jedno pasuje do drugiego we wnętrzu, a kiedyś było dobrze, że w ogóle dostałaś jakikolwiek klosz do żyrandola albo stojak na szczotkę do kibla, i sama bejcowałaś pod kolor reszty.

KASIA: Też lubię to, że można więcej i ładniej... Choć trochę mi, paradoksalnie, żal takich obrazków jak człowiek, czyli mężczyzna albo kobieta, szedł dumny ulicą ze sznurem papieru toaletowego na szyi i to wystarczało, by poczuć się Bogiem.

MIŁOSZ: I wyglądał, jakby z Hawajów wrócił, z wieńcem kwiecia u szyi. Oprócz tego kiedyś był punkt odniesienia w postaci warunków gorszych. Ludzie cieszyli się, bo pamiętali, że niedawno była wojna i się skończyła, socjalizm – też jakoś tam pognany. Coraz lepiej było. A teraz coraz częściej nie używa się już tych porównań w dół, tylko stęka, że nie jest jak w reklamach, bo przecież to możliwe, jak się postarać. Czyli nie cieszymy się, że niedawno było gorzej, ale martwimy, że jeszcze nie mamy tak świetnie, jak by mogło być, bo pani z reklamy tak ma.

KASIA: Reklamy, tfu... To niesamowicie wpływa na młodych ludzi. Oni nie mają pojęcia, co może spotkać człowieka w życiu, choć sami mają swoje specyficzne problemy, brak miejsc pracy, straszliwą konieczność osiągnięcia sukcesu. Dziewczyny same zdobywają sobie mieszkania, a od facetów chcą jeszcze więcej. To jest dla obu stron niełatwe.

MIŁOSZ: Ale z drugiej strony to może właśnie bardzo młodzi ludzie wiedzą, co się dzieje, a my, stare dziady, próbujemy po piwnicach zbierać graty na zapas, bo nie wiadomo, co się stanie i będzie, i szykujemy się na katastrofę, która nigdy nie nastąpi. W ogóle większość zdarzeń, których się w życiu obawiamy, nigdy nie następuje, zauważyłaś? A to jest takie trzymanie przedmiotów wokół siebie, że może...

KASIA: ...się przyda – to są „przydasie”. Tak, pamiętam lęk mojej mamy przed Czarną Godziną. Nigdy nie nastąpiła. No bo śmierć to zupełnie co innego. Ale mama była jeszcze z pokolenia, które przeżyło wojnę. Jedną z rzeczy zupełnie innego rodzaju, które nas spotkały, i oby tak pozostało, jest wojna. A mimo to masa ludzi żyje tak jak dawniej...

MIŁOSZ: Tak, taka strategia przygotowywania się na najgorsze: nie wyrzucaj, bo nigdy nie wiadomo. „Ale mamo, to jest taki kubek plastikowy”, „Kubek plastikowy... Ja sobie go schowam, on tam będzie czekał, jeszcze się z nim przeprosisz, moda wraca” itd. W małżeństwie podobnie, już się nie chcę specjalnie daleko cofać, ale te małżeństwa z miłości to też nie jest taka superstara sprawa. Jeszcze niedawno nikogo specjalnie nie interesowało, czy się kochali, czy nie. I też pojawiał się problem: „Trzymaj się go/jej, bo nie wiadomo co się stanie. Może być gorzej, a wtedy koniec, bo przy gorszym to już na pewno trzeba będzie zostać”. Gdzie tu logika? W ogóle człowiek najbardziej się boi, bo nie wie, co się stanie, i stąd wiele działań – damsko-męskich na przykład – nie następuje. „Wiem, co się stanie, jak od niego nie odejdę. Ale jak odejdę, to nie wiem, co będzie. Lepiej nie wchodzić do tego ciemnego pokoju życia i nie sprawdzać, co jest za progiem”.

KASIA: Poruszyłeś parę ważnych rzeczy naraz. Lęk przed nowym, nieznanym to wielki temat, który – podejrzewam – będzie się często tu przewijał. Lęk przed życiem „jako takim” także. A małżeństwa z miłości to bardzo nowa moda. Kiedyś przez wieki dzieciom partnera się dobierało.

MIŁOSZ: Tak, swat dobierał. Taki konsultant dobierał partnerów do biznesu zwanego rodziną. Bo wtedy małżeństwo było fuzją majątkową, a nie jakimś tam romantycznym amorkowiskiem. Nowe gospodarstwo stawało się firmą, której zadaniem miało być mnożenie członków rodziny (czyli posiadanie dzieci – im więcej, tym lepiej, bo spora część i tak nie dożywała dorosłości) oraz majątku. I dobre małżeństwo to było takie, które spełniało wspomniane w umowie warunki. A teściowie stawali się udziałowcami i żyli z dywidend. To jest właśnie „instytucja małżeństwa” i jej korzenie, o czym zapominamy dziś zupełnie. Pomyśl, jak to ustawiało małżonków. Jakie mieli podejście do miłości i harmonii w związku. Punkt wyjścia w ogóle był inny. A jeszcze była taka tradycja, że tuż przed ślubem matka dawała w twarz córce, żeby szła do ołtarza z czerwonym na twarzy plaskaczem i świadkowie widzieli, że ślub był pod przymusem, co można było wykorzystać potem, jakby coś poszło źle. To wszystko pachnie romantyzmem na kilometr.

KASIA: Romantyzm nam się nie przysłużył. Życie było traktowane jakoś bardzo poważnie, głównie jako zadanie do odrobienia. Chodziło o to, by zapewnić sobie i rodzinie jak najbezpieczniejsze przetrwanie. I przekazać majątek i nazwisko dalej. Dziś żyjemy coraz bardziej autonomicznie, ważni jesteśmy jako jednostki. Ważna jest też przyjemność i dzień dzisiejszy. Wiemy, że świat już nigdy nie będzie taki sam jak przed drugą wojną. Rodzice starali się wtedy, żeby dziecko damskie poszło w dobre ręce, a męskie dostało dobry posag, koneksje albo prestiż. Teraz wiedzą, że damskie dziecko, jak ma fach w ręku, to sobie poradzi. No i coraz bardziej dorosłe dziecko ma sobie samo radzić.

MIŁOSZ: No tak, musiał jakiś awans nastąpić, bo rodziny po ślubie miały się mieć dostatniej niż przed. Wszystko było jasne – jakie są cele rodziny, jak zmierzyć postęp. Swat był konsultantem długoterminowym, który zdawał sobie sprawę, że jak już ta euforia miłości minie, każdy z małżonków będzie się starał odtwarzać sytuację z domu rodziców. Więc dobierał i zachęcał do siebie ludzi z podobnych rodzin, żeby nie tłukli się za parę lat o wszystko – czy kasa wspólna, czy on ma być w domu, czy nie. Każda kłótnia zaczynająca się od słów „w normalnej rodzinie” to przecież próba dojścia do tego, jak było „w mojej rodzinie”. Swat o tym wiedział i na chłodno przykładał jedną rodzinę do drugiej, często dość trafnie przewidując kłopoty.

KASIA: Dorobiliśmy się małżeństw z miłości. Wielkie zwycięstwo iluzji, moim zdaniem. Jak można wiedzieć, kim jest partner, jeśli się samej siebie nie zna i bardzo często wychodzi za mąż, by wyjść w końcu z domu rodzinnego. Lub się nie wychodzi, bo już nie trzeba, tylko się wynajmuje wspólnie mieszkanie. A ponieważ młodzi ludzie dobierają się według tego, czy się sobie podobają, a nie na przykład według podobnych postaw wobec życia, to się wkrótce zaczynają schody. Choćby takie: „Przecież w normalnej rodzinie kasa jest wspólna!” – mówi dziewczyna z rodziny, w której obowiązywały takie zasady.

MIŁOSZ: Co?! W normalnej część jest wspólna, ale oboje mają też swoje. Jak mam ci kupować prezenty? „Kochanie, chcesz coś na imieniny? Nie, dziękuję, nie mamy kasy”.

I swat o to dbał. Niestety spora część dawnych młodych małżonków się nie kochała. Ale co z tego? Nie chodziło o kochanie się, ale o dzieci i kasę. Jak w biznesie. Nie ma być za miło, tylko tak miło, żeby to wspierało produktywność. To był taki model związku, który dziś częściej spotyka się w islamie. Tam powiadają o naszej kulturze: „Wy bierzecie ślub z osobami, które kochacie, a my kochamy osoby, z którymi wzięliśmy ślub”. Stąd też olbrzymia część z tych „dopasowanych” osób u nas miała kochanki i się nawet do tego przyznawała. Instytucja kochanki też przecież ma jakąś swoją historię i nie wzięła się z kosmosu.

KASIA: A i dzisiaj niegłupio byłoby się uczyć kochać tego czy tę, z którym czy którą się żyje. Lubię takie podejście: „Jedna kobieta to wszystkie kobiety. Jeden mężczyzna to wszyscy mężczyźni”. A niegdyś niektóre, bardziej doświadczone matki uspokajały córki: „Nie kochasz go, nie szkodzi, będziesz miała kochanka do kochania. A jak pójdziesz w brylantowej kolii do opery, to zobaczysz, ilu się kochanków znajdzie”.

MIŁOSZ: „Do kochania to się zawsze znajdzie, jak się dobrze wżenisz, to będziesz miała pozycję”. Dziś jest nieco inaczej. Okazuje się, że w dużej mierze na pozycję i ewentualne „wżeniania” się kobiet wpływ mają rodzice, ale w sensie emocjonalnym, a o dobrego partnera zawczasu muszą się młodzi postarać sami.

KASIA: W ogóle okazało się, że dobrze funkcjonująca finansowo firma małżeństwo ludziom do szczęścia nie wystarcza, chcą wszystkiego, chcą coraz więcej. Cudownie, jesteśmy coraz bardziej wolni, świadomi swoich potrzeb, ale też jesteśmy coraz bardziej narcystyczni i roszczeniowi, zwłaszcza że pędzą nas do pracy, wzniecając zazdrość i zawiść o cudze sukcesy i majętności. Wiadomo, że nie wszyscy mogą być znani, bogaci i piękni, ale cały świat zalewa informacja o tym, jak to ktoś z „byle kogo” nagle stał się kimś. I w tle pojawia się pytanie: „A kiedy TY?”. Pytania KIM JESTEM? i JAK ŻYĆ? zawsze były ważne, ale teraz szum informacyjny jest niewyobrażalny.

MIŁOSZ: I tu dochodzimy do czasów dzisiejszych. Dużo rzeczy się zmieniło! Zmieniło się tak wiele, że nie ma już powrotu do starych wzorców. Kobieta nie musi mieć dzieci, jak jej chłop każe, bo może łyknąć tabletki. Umiera mniej dzieci i młodych ludzi. Nie ma wojny – mężczyźni siedzą w domu, nie wojują ani nie odbudowują kraju (bo facet, o ile przeżyje wojnę, to i tak do domu nie wraca od razu, bo najpierw nosi cegły i szuka niewybuchów). Dzięki temu także żyjemy o wiele, wiele dłużej. W epoce Bismarcka średnia wieku wynosiła 49 lat, dziś około 80 (79 dla mężczyzn i 82 dla kobiet). Dla ludzi urodzonych w 2007 roku przewidywana średnia wieku wynosi 103 lata. Jeden dwunastolatek, słysząc to, powiedział, że w takim razie on będzie miał dzieci, jak będzie miał 80 lat! Prawdę mówiąc, nie zazdroszczę mu, ponieważ wraz z długością życia wydłuża się zarówno czas, w którym jesteśmy zdrowi, jak i ten, w którym jesteśmy chorzy. (Powyżej siedemdziesiątego roku życia każdy Europejczyk ma już zdiagnozowaną przynajmniej jedną chorobę). Więc ten dwunastolatek planuje na razie powołanie kasty rodziców, którzy spędzają życie w przychodniach. Ale zobacz – może jest sens w tym, że facet dojrzewa dziś, jak ma trzydzieści pięć lat. Bo i po co wcześniej, skoro dłużej pożyje? Idźmy dalej. Jeszcze niecałe dwieście lat temu dwudziestolatka bez dziecka była podejrzanym indywiduum. Zresztą nie trzeba już legalizować związku. Dzieci wychowuje ojczym, siostry z matkami, koleżanki z matkami, sąsiadki – sto modeli związków się pojawia. Pisze do mnie jedna pani: „Jak wytłumaczę swojemu dziecku, że inni mają ojca, a ono nie?”. A myślę, że niedługo rzadkością będzie ślub, skoro współczynnik rozwodów dojeżdża już do 50 procent. I połowa znajomych tego dziecka jest w takiej sytuacji. Nie ma co tłumaczyć, bo ono akurat nie będzie się czuło specjalnie inne. Nikt nie wie, jak to się skończy i jaki model ustalimy, ale nie ma już powrotu do starej wersji. Wspierając się mitami „i żyli długo i szczęśliwie”, podkolorowując obraz przeszłości, próbujemy się po staremu odnaleźć w tym, co mamy, a fakty są takie, że nawet nie ma kogo spytać o radę, bo nigdy jeszcze tak nie było, jak jest dziś. Uff... Nagadałem się, ale chcę pokazać, że przeszłość w dużej mierze jest mitem. Jak mit o Romeo i Julii. „Romeo i Julia”: związek na odległość, między trzynastolatką i siedemnastolatkiem, trwający trzy dni i „produkujący” sześć trupów. Ideał romantyzmu! Te fikcyjne przykłady rodzą presję tego, jak uważamy, że powinno być, bo przecież „kiedyś tak było”. I dla wszystkich jest to irytujące, póki nie zdasz sobie z tego sprawy. I te długoletnie, szczęśliwe związki aż po grób (kiedy ludzie umierali przed czterdziestką)... Dziś mamy masę czasu. A kobiety ciągle mówią: „Nam wystarczy, jeśli będziesz przez całe życie taki jak na początku”. No ale przecież jeszcze paręset lat temu – w porównaniu z tym, ile żyjemy dziś – to był faktycznie piękny początek, ale często wkrótce potem po prostu się umierało. Wychodzi więc na to, że dziś – wbrew temu, co mówią nasze matki i babki, do czterdziestki w ogóle nie ma się co martwić, że nie ma faceta. To chyba dobra wiadomość, co?

Wspierając się mitami „i żyli długo i szczęśliwie”, podkolorowując obraz przeszłości, próbujemy się po staremu odnaleźć w tym, co mamy, a fakty są takie, że nawet nie ma kogo spytać o radę, bo nigdy jeszcze tak nie było, jak jest dziś.

Miłosz

KASIA: Howgh, rzekłeś! Tak, mamy stechnologizowany świat, w którym szybciej rośnie wiedza o tym, jak przedłużać życie, niż co z nim robić. Bo zawsze znajdą się pieniądze na badania nowej technologii, ale nie tego, jak mądrze siebie i innych traktować.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki