Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o.
ul. Karowa 31a, 00-324 Warszawa
tel. 22 312 37 12

Dział handlowy: handlowy@zwierciadlo.pl

© Copyright by Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o., Warszawa 2014
Text © copyright by Maria Wiernikowska 2014 / Agencja Literacka Syndykat Autorów

REDAKCJA: Danuta Śmierzchalska
REDAKTOR PROWADZĄCY: Magdalena Chorębała
KOREKTA: Melanż
PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Natalia Baranowska / manukastudio.pl
ILUSTRACJE: fot. Krzysztof Miller / Agencja Gazeta

ISBN: 978-83-63014-90-2

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Spis treści

Strzelanka. Ukraina

Tak się zaczyna. Armenia

Oblężony parlament. Litwa

Kałłach zza kosza na śmieci. Gruzja

Czołgiem, na pace, konno, przez pole minowe. Podróże z Radiem Zet

Nie ma dnia bez pogrzebu. Karabach

Lenin i jedwabniki. Tadżykistan

Miny zabawki. Afganistan

Troszkę strasznie, troszkę śmiesznie. Moskwa

Pucz

Dwa szaga na lewo, dwa szaga na prawo…

Powstań, kraju ogromny… Słuchowisko radiowe

Homo sovieticus

Czy to ma sens, że tu umieramy? Kurdowie

35 zabitych dziennie

Kurdowie na uwięzi

Czyszczenie etniczne. Serbowie, Chorwaci, Bośniacy

Drogą przez front

W rozstrzelanym kościele

To już trzeba umierać

Raport z obozu

Rozmowa kontrolowana

Dlaczego oni są ranni?

Droga przez piekło

Widziałam Krajinę wojny

Pokój po chorwacku

Listy na murach

Watażka contra onz

Coś polskiego się we mnie obudziło…

Muzułmanie won!

Pamiętnik z Groznego. Czeczenia

Musimy celować w piechotę

Spis źródeł

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Strzelanka. Ukraina

# Zanim wyślemy naszych chłopców, żeby umierali za Krym: czy to nie Majdan wywrócił rosyjsko-ukraiński stolik? Nikt nie wiedział, o co grają Rosjanie? Nie o te Leniny przecież, tylko o bazę na Krymie, za którą Ukraińcy mieli tani gaz i otwarte rosyjskie rynki. Ale może jakiś oligarcha nie chciał się więcej dzielić z Janukowyczem albo z Ruskimi i pomodlił się do Europy o pomoc?

No to jak, lecimy?

Co to się działo! A rzuciłam to ledwie na fejsbuku, w gronie znajomych. Posypało się:

# Myślę, Mario, że podobne pytania mogły padać we wrześniu 1939 roku we Francji i w Anglii. Są podłe, niskie, cyniczne. Nie o żaden Krym jest gra, tylko o to, czy Rosja może sobie wjeżdżać pod byle pretekstem do innego, suwerennego kraju. No to lecisz czy zostajesz?

# To kompletnie bez sensu. Umowę na bazę mają do 2042 roku. Żadnego taniego gazu nie mieli – ceny miały być ustalane kwartalnie. Jaki oligarcha? Jedna rzecz jest prawdziwa: Majdan wywrócił rosyjsko-ukraiński stolik. Tak jak Okrągły Stół wywrócił radziecko-polski stolik.

# Maria o Ukrainie plecie tak, że mnie aż dreszcze przejmują, bo to się nawet jej nader oryginalnym charakterem nie całkiem tłumaczy.

# Może mają na to wpływ jej rodzinne związki z Rosją, bo inaczej trudno to racjonalnie wytłumaczyć.

# My daughter is in the police station now. She was at anti-Putin-anti-war demonstration[1]. (Dmitrij z Moskwy, napisał po angielsku, żeby się moi znajomi z bukwami nie męczyli).*

Tak, mam w Rosji rodzinę i przyjaciół. Stąd wiem, jak Rosjanie umieją i kochają żyć. Chciałabym ogłosić wszem wobec: nie życzę sobie, żeby nasi, wasi albo ichni chłopcy umierali za Krym. Ani za Majdan, ani za jakąkolwiek niepodległość. Ci tam na Majdanie stali całymi tygodniami, bo oni chcieli fajnie żyć, a nie umierać.

Mój ojciec Sybirak ma 93 lata, jest ślepy i głuchy, a codziennie się goli, wychodzi z balkonikiem na spacer, potem siada ze swoimi śrubkami i majstruje, czeka na jakiś telefon, słucha radia, a przy każdym spotkaniu każe sobie czytać informacje z Wikipedii i wyciąga jakąś swoją historię, zwyczajną, ale jeszcze nieopowiedzianą. Żyje.

Człowiek jest zrobiony na sto lat z hakiem, a jak umiera wcześniej, to szkoda. Bo życie to jest prawdopodobnie jego jedyna, niepowtarzalna szansa.

Wiem, to kolejna herezja w kraju, gdzie największym świętem narodowym jest Dzień Zmarłych, a o człowieku mówi się dobrze tylko w dniu pogrzebu. No i tak dalej – do panteonu bohaterów wchodzi się przez bohaterski koniec, a największe fetowane osiągnięcia to powstania, prawie wszystkie przegrane.

I dlatego od razu zakochaliśmy się w Ukraińcach na Majdanie, bo nie dość, że podnieśli desperacki bunt przeciw władzy, to jeszcze przeciw Ruskim. A oni sami Ruscy, tylko nam akurat pasuje, że „wybijają się na niepodległość”.

# Ciekawe, dlaczego Ukraińcy tak długo czekali z tym Leninem? W Tadżykistanie pod chińską granicą obalili go dwadzieścia parę lat temu. Potem dopiero zaczęła się krwawa jatka – rzuciłam na ścianę fejsa.

Moja Mistrzyni reportażu:

# Coś mi się widzi, że Ukraińców to Ty nie lubisz… Czepiasz się z każdej strony. Reporterko, nagle stałaś się ślepa i głucha. Ten naród pokazał wspaniałą postawę, świetną samoorganizację, godność. Czy ty tego nie widzisz?

# Reporter ma prawo mieć klapki na oczach, ale my tu przed telewizorami nie. Egzaltacja narodem… Kto ten naród uratuje/powstrzyma przed dalszą rzezią?

Nikt nie chciał mi odpowiedzieć…

Ja pamiętam, jak specnaz kroił saperkami gruzińskich demonstrantów, jak czołg rozjeżdżał ludzi w Wilnie, jak cywil w prochowcu puścił serię z kałacha w babcię z siatką w Tbilisi. W tym kraju tak rozprawiano się z ulicznymi manifestacjami. Jasne, to już nie ten sam kraj, ale kultura ta sama. A w Europie jaka policja by się cackała z tysiącami ludzi od miesięcy okupującymi centrum stolicy? Ostentacyjnie szykującymi się do tego, by dać odpór. Z jednostkami paramilitarnymi, ćwiczącymi pompki na placu, pod dyktando tysiąca „afgańców”.

Ten malowniczy oddział kombatantów z najokrutniejszej sowieckiej wojny pokazano na Majdanie tylko na początku, a i to chyba nie w polskiej telewizji. To oni trzymali tam wojskowy ład. U nas na ekranach święciła triumfy babcia w garnku na głowie i w ukraińskiej zapasce. Że niby taki narodowy happening. Widok eksportowy, cepelia z odrażającym, stalinowskim tłem: U nas ludiej mnogo. Zapala mi się pierwsza lampka.

Moja pierwsza wojna to była wojna polsko-jaruzelska. Strajki, podziemna prasa, oporniki, radio na dachu… Do Okrągłego Stołu, bo dalej zaczęła się polityka. Europa lubiła Solidarność: lewica – za stoczniowców i górników, prawica – za msze za ojczyznę (słowo „naród” było kompletnie niemodne). Nikt nie palił komitetów, budowaliśmy swoje. Nikt nie wieszał na latarniach. A tu na Majdanie bohaterowie i widownia przed telewizorami łakną krwi.

Na Majdan zjechały stada polskich reporterów, ale żeby dowiedzieć się, co się dzieje w całym Kijowie, musiałam włączyć telewizję francuską. Bo nasi dyżurowali na Majdanie. Zawsze po jednej stronie barykad. Oprócz jednego wariata, który biegał z mikrofonem między walczącymi stronami i zagadywał po polsku, o co tu chodzi w ogóle. Obśmiany przez jednych, przez innych podziwiany, bo przecież zrobił najlepszą dziennikarską robotę: on się dziwił. Tym zdziwieniem swoim próbował uratować sytuację, własnym ciałem pokazywał jej absurd.

Ale wtedy jeszcze było można, wtedy można było wierzyć, że to jakiś happening, demonstracja poglądów i postaw. Długo jeszcze powtarzano, że to pokojowa manifestacja, choć już dawno nią nie była.

Nie widziałam, żeby ktoś podetknął sitko przywódcom, dowódcom czy choćby jednemu facetowi, który ma pomysł na ten kraj. Z ekranu lały się emocje, zawołania do walki… O co? Wołam na fejsie:

# Kurka siwa, przeszły dwie trzecie dziennika TVP i nic nie rozumiem: o co ci ludzie się biją? Bo że dziennikarze TVP po stronie ludu i bohaterów, to wiadomo. Swoją drogą, zobaczymy, gdzie będą, jak w Polsce lud wyjdzie na ulice… O co chodzi na Majdanie? Pytam, skąd ta nasza jasność, że oni mają rację? Oprócz tego, że nie ma racji milicja, która strzela. Ale jeśli cywile zdobędą coś więcej niż kije? Sensowna opozycja czy społeczeństwo obywatelskie nie wystawiają ludzi pod kule. O, proszę, jakiś misiek na trybunie właśnie teraz mówi: „Jak kula w łeb, to niech będzie kula!”. A ludzie krzyczą: „Zuch!”. Panowie, dokąd?

Ten „misiek” dzisiaj jest premierem. Wtedy był jednym z trzech, o których mówiono, że to przywódcy. Choć gdy wracali z kolejnej rundy rozmów z prezydentem, tłum gwizdał. Tak jak ich wygwiżdże na koniec, po tej ostatniej, gdy wrócą z porozumieniem, podpisanym z błogosławieństwem ministrów z Europy, które okaże się świstkiem papieru.

Kim oni są, skąd się wzięli, co powiedzieli tym ludziom o Europie, co obiecali? Co im Europa obiecała? Dlaczego Europa warta jest kuli w łeb? Ja pytam, bo nie wiem. Pytam kolegów na fejsbuku, dziennikarzy fachowych, co jeździli na Ukrainę, a czasem pracowali (pracują?) dla Ukraińców. Czy ktoś mi wytłumaczy, jaka sprawa warta jest tego, by wystawiać te dzieciaki naprzeciw Berkutu?

# Mańka, zapomniałaś, dlaczego znaleźli się na Majdanie? Pokaż mi drugi naród, który tyle by poświęcił dla zbliżenia się do ue. Nie pamiętasz, jak we Francji wspierano Solidarność? To nasz obowiązek wspierać ruchy wolnościowe. Tu jest ogromna determinacja, przekształca się w wojnę domową. Tym bardziej trzeba pomóc, by ten proces się nie rozszerzał.

# Jakie ruchy wolnościowe? Co my w ogóle wiemy o polityce, gospodarce i myśli społecznej na Ukrainie? Oprócz tego, że „chcą do Europy”? Żeby było jasne: ja nie do nich piję, tylko do naszej propagandy, która każe nam bezrefleksyjnie wspierać jedną stronę tylko dlatego, że „duszeszczipatiel`naja”. Od kiedy to pisałaś, minęło dwanaście strasznych godzin. Wciąż ślepo popierasz tę stronę barykady, z której lecą pociski w stronę milicjantów na służbie?

# Jakie pociski? Z barykad lecą kostki bruku, koktajle Mołotowa i strzały z broni myśliwskiej. To jest normalna broń strony społecznej – ulicy, która została zaatakowana przez rządzących. A jak mają się bronić? Oni narażają życie dla zbliżenia do ue i zmian w konstytucji. Czy Ty nie widzisz, że to są dwie nierówne siły? Z jednej strony władza – prezydent Janukowycz z aparatem przemocy, specjalnymi jednostkami, Berkutem, milicją, wojskiem i podporządkowanym sobie parlamentem – wszyscy w tzw. służbie społeczeństwu, które zostało pobite, kiedy pokojowo manifestowało wolę stowarzyszenia z ue. Milicjanci „na służbie” wysłani przeciwko swoim rodakom, którym powinni zapewniać bezpieczeństwo. Zupełnie Cię nie rozumiem.

# A po co jakaś konstytucja, skoro każdą władzę można zmienić za pomocą kostki brukowej? Po co rząd i prezydent? Powstańcom wystarczy dyktator. Tylko mam wrażenie, że tam jacyś wodzowie kierują z tylnego siedzenia, schowani za plecami bardzo fajnych majdanowców. Szkoda każdego życia. A Europa? Wiesz, co będzie z ukraińskim przemysłem, jak wejdzie tam Europa? Posieją kukurydzę. A kasa za dzierżawę ziemi nie starczy na zasiłki dla majdanowców.

Od wielu dni nie mogłam się oderwać od ekranu, od dwóch ekranów.

Przyjaciel Rosjanin wrzucił mi pewnej nocy link: płonący Majdan na żywo. Jeszcze w listopadzie oglądało się starą poczciwą Swobodę, newsy i komentarze ze studia, a tu już tylko plac, barykady, pożar, i podpisy ciurkiem. Po trzecim obrocie już prawie wszystko rozumiem po ukraińsku. W lewym górnym rogu przykuwa wzrok (i serce) napis: „Rewolucja”. Znaczy transmisja na żywo z rewolucji! Oglądam do rana, udostępniam dalej. Hit.

Wkrótce okaże się, że trzy kanały telewizji polskiej pokazują ten sam obraz. Świeżutka, nieznana ukraińska Espreso tv ma z dnia na dzień wielomilionową oglądalność. I okazuje się, że robi ją mój kolega z Warszawy. Lajkuję, gratuluję i dopytuję – skąd się wzięła? Ukraiński oligarcha zamówił. Szkoda, miałam nadzieję, że jakaś amatorska, samodziałowa. Ale skąd by amatorzy mieli tyle kasy, żeby całą dobę mieć stream, tam to podobno bardzo drogie. Może przejmują już nadajniki?

Kiedy byłam na wojnie w Gruzji, największa frajda dla dziennikarzy była, gdy „nasi” zdobyli centralę telefoniczną. Prosto z poczty głównej, gdzie stały gigantyczne szafy z jakimiś dziurkami i kabelkami można było jednym ruchem połączyć się z Moskwą, a drugim z Warszawą, i to za friko. A jeszcze trzy lata wcześniej na poczcie w Erywaniu czekało się na połączenie dzień albo dwa. Dostawałeś karteczkę z numerem kabiny i przez dwie doby nie mogłeś się ruszyć z przepełnionej poczekalni, bo w każdej chwili mogli zawołać „Warszawa!”. Ten kraj wysyłał już ludzi w kosmos, ale gdzieś na linii telefonicznej podłączał się osobnik rozumiejący twój obcy język, żeby przerwać rozmowę w razie politycznej potrzeby. To się nazywało cenzura. Wtedy konflikty, zwłaszcza w kraju szczęśliwego proletariatu, były czymś wstydliwie ukrywanym. Więc mój news o pierwszych starciach na granicy ormiańsko-azerskiej (jeszcze trzeba było tam jakoś dojechać i wrócić) docierał do Warszawy z kilkudniowym opóźnieniem. Więc bezpośrednia transmisja z rewolucji robi na mnie wrażenie.

Na początku wydaje się, że z jednej kamery kręcą, gdzieś na dachu, z daleka. Potem już obraz się zwielokrotnia.

Zawsze marzył mi się taki reportaż z web cam: rzeczywistość bez montażu, świat jak leci, w całym jego bogactwie i symultaniczności, jak na obrazach Bruegla – ktoś orze, kogoś biją, ryczy osioł. Taka harmonia wszechświata, ograniczona do pojemnego oka kamery, nieograniczona w czasie. Jeśli odejdziesz na chwilę, możesz stracić najważniejsze, bo nie ma tu skrótów, ale nie ma też powtórek. Prawda sauté.

Jednej nocy, żeby nie zasnąć, stałam przed ekranem, patrząc wiele godzin na Pałac Kongresów, oblężony przez napastników z Majdanu, którzy wrzucali do środka butelki z benzyną. A tam – jakiś reflektor raz czy dwa omiótł wnętrze – stała skorupa aluminiowych tarcz zbitych ciasno, zwartych, a w czerni ich dziurek musiały być czyjeś oczy, których przecież już żadna kamera nie dosięgła. I tak przez wiele godzin, aż padłam spać i nie doczekałam się, dzięki Bogu, ani linczu, ani sromotnego wyjścia tych ze środka. Do rana trwały pertraktacje, a tłum czekał, otwarłszy szeroki korytarz na ich przejście. Ale im się upiekło, bo wymknęli się pojedynczo gdzieś bocznymi drzwiami, przegrani, ale żywi.

Innym razem nie mogłam wyjść z domu, póki nie odjechał autobus z milicjantami, który ktoś wpuścił, nie wiedzieć czemu, w tłum obrońców Majdanu, rozwścieczony, żądny zemsty, bo już poprzedniego dnia polała się krew, i wydawało się, że zgniotą ten autobus choćby naporem swoich ciał. A tam w środku (przez firanki i zbite szyby było widać) dzieciaki jakieś, z poboru, już bez kurtek i bez mundurów, płakały. I wtedy batiuszka – kapłan – wskoczył na dach autobusu i robił znak krzyża, i błagał, i odgonił tego Złego, co już był blisko.

Czy chciałam zobaczyć lincz na żywo? Miałam okazję kiedyś, w erze przedinternetowej, zobaczyć i zrecenzować kasetę z filmami z egzekucji. Odmówiłam. Nigdy nie weszłam też na łatwo dostępne dziś strony z obrazami zabijania. Z osłupieniem zobaczyłam w jakimś dzienniku transmisję z mordowania bin Ladena… w oczach pani Clinton i innych gości amerykańskiego prezydenta, którym zafundowano to przedstawienie na żywo. Nam, telewidzom, na szczęście nie, mogliśmy się tylko domyślać po ich twarzach tej krwawej łaźni w sypialni, gdzie na oczach dzieci… Wyjątkowa perwersja.

A tu byłam ciekawa, jak zachowa się operator na Majdanie, jeśli przed jego obiektywem będą ten autobus rozszarpywać. Jak zachowa się ktoś w reżyserce, z której ten widok będzie szedł na cały świat.

W Kijowie szybko przestali mówić o Europie, przestali mówić o uwolnieniu pięknej Julii, choć jej portret cały czas wisiał na choince nad Majdanem. A jak już rewolucja otworzy bramę jej więzienia, to tenże Majdan litościwie nie wygwiżdże jej płomiennego przemówienia. Ale nikt nie będzie niósł jej na rękach, a jej samochód zatrzymają przy pierwszej okazji, gdy będzie próbował jechać pod prąd. Bo Majdan zaczął tworzyć swoje prawo, a tamtego już nie chce.

Znany polski pisarz wydał na łamach niemieckiej prasy piękny tekst do siedzących przed telewizorami Europejczyków o pięknym, dzikim narodzie, który, może jako ostatni, gotów jest przelać krew za europejskie wartości. Naprawdę przejmujący obraz. Tylko dla mnie dzisiejsze europejskie wartości to nie gilotyna czy Bastylia, już nie kościoły, które stały się muzeami, tylko kafejka, gdzie można z barmanem zamienić dwa zdania o gmo albo o wynikach meczu. To niebieskie okiennice domów w Prowansji, beaujolais nouveau albo partyjka w bule po pracy. Czyli spokój, piękno i dobrobyt. I gdyby ktoś zapytał tych ludzi w Kijowie, Lwowie czy Doniecku, pewnie odpowiedzieliby to samo. Może, w dużym uproszczeniu, Europa to jewro-okna i jewro-remont, na które dziś muszą charatać za granicą, płacąc łapówki nawet za polską wizę.

Ale nam bardziej pasuje wypchnąć ich na barykady, gdzieśmy sami dawno nie byli. Wcisnąć im nasz romantyzm, o którym dawno temu pani mówiła nam w szkole. Kopnąć (ich nogą) Ruskich bośmy nie zdążyli, gdyż sami wyszli. (Zresztą już nikomu nie przeszkadza, jak teraz do Polski wkraczają z wojskiem Amerykanie).

Pasuje nam przyłatać im naszą nienawiść do Moskali i komuny, nie wiedząc nic o ich wspólnej historii. Będziemy kibicować faszyzującym nacjonalistom, bo dziś nam się dobrze komponują do obrazka. Patriotyzm kiboli przestał nam przeszkadzać.

Wolimy zapomnieć, że jeszcze przed chwilą statystyki umieszczały Ukraińców na pierwszym miejscu wśród narodów, których nie lubimy – może wymarli już ci, co pamiętali rzezie na Wołyniu i dobijanie Powstania Warszawskiego. I bardzo dobrze, ze złej pamięci trzeba się leczyć.

Ale zapomnieliśmy też, jakie jaja sobie z Ukrainek robił przed chwilą modny satyryk, co prawda potępiliśmy go publicznie, ale w duszy niejeden klepał się po udach ze śmiechu na ten seans pogardy wobec służących z Ukrainy. W zrywie solidarności z Majdanem dostaliśmy nagle skrzydeł, które szybko opadną, jak trzeba będzie przyjąć pod swój dach ukraińskiego uchodźcę. A nie daj Boże zadeklarować w urzędach tych, co dziś pracują u nas na czarno za psi grosz.

Nie, nie wierzę w to, że na widok Majdanu staliśmy się lepsi. Ale niech tak będzie. Tylko nie odwróćcie się od Majdanu, gdy się okaże, że przyjdzie nam za to wszystko zapłacić. Bo nie jesteśmy bez winy. Wszyscy ich do tego pchaliśmy. My, co poszliśmy na Wojnę Przed Telewizorem. To taki nowy program interaktywny. Strzelanka.

Nie taka klasyczna, gdzie siedzisz przed ekranem i zabijasz dżojstikiem rysunkowego bohatera. Tu na ekranie biegają żywi, prawdziwi ludzie, a ty, telewidz, trzymasz ich na muszce swojego pilota. Ale strzela ktoś inny, prawdziwymi nabojami, zaś ciebie ktoś prowadzi, nie pozwala ci wyłączyć telewizora, pociąga za twoje sznureczki jak chce.

Kto? Nie wiem, ale to nie dziennikarz. Dziennikarze zostali z tej zabawy wyeliminowani. Tam tylko figurant trzyma kamerę, albo pilnuje statywu, na którym ona stoi, i przekazuje w świat obraz na żywo. Jeszcze tylko w reżyserce ktoś naciska guziki, przełącza kamery, wybiera te mocniejsze ujęcia…

Jaką rolę ci przydzielono? Oprócz tego, że zapłaciłeś za ten kanał i obejrzysz reklamy między newsami? Pójdziesz pod ambasadę albo siedzibę rządu pokazać, że w każdej chwili też możesz wyjść na ulice i wyrywać bruk. A nawet jak nie wychylisz się ze swojej norki i nie ruszysz palcem w bucie, to wciąż jeszcze z tobą się liczą. Póki jesteś podatnikiem i wyborcą. I żołnierzem rezerwy, w razie, gdyby z jakiegoś powodu wygrał wariant staroświecki.

W końcu stało się. Nadszedł dzień spektaklu.

Piękne przedstawienie? Takie sobie. Padali jak kaczki, byle jak. Nikt nie krzyczał Za rodinu! ani Za Jewropu!, krwi mało, tyle co strużki, smugi na bruku po tym, jak kogoś ciągnęli jak worek, nie wiadomo nawet, trupa czy rannego.

Ci z drugiej strony to chociaż z fasonem, jak Rambo, karabin wprawnie podniesiony do oka, na chwilę, tyle, by wycelować, i paf! W szyję, w głowę, w tętnicę.

A ci nasi tacy śmieszni ze swoimi drewnianymi tarczami, w kaskach rowerowych, no, ostatnio pojawiły się wojskowe, zielone, chyba z jakiegoś magazynu filmowego, bo jakby spod Stalingradu. I tak fikali, gdy któryś oberwał, a jeszcze żył, obracał się, koziołka robił, może na paintballu tak wyćwiczył. Do trafionego podbiegał zaraz jakiś inny, taki sam przebieraniec, i osłaniał go tarczą, przykrywał i już nie miał siły taszczyć i ciała, i tarczy, więc jeszcze ktoś podbiegał i tak kuśtykali, póki ci z góry znowu nie puścili serii już po ratownikach.

Myśmy to oglądali w telewizji na żywo… Albo potem na YouTube, można było sobie cofnąć, jak jakiś lepszy kawałek, ale w sumie nic ciekawego, ponad czterdzieści minut właściwie w jednym planie. Nie obejrzałam do końca.

Jeden znany wojak rp napisał potem w jakimś tygodniku (pewnie przeszedł też przez wszystkie programy telewizyjne, wspominając przy okazji swoje sukcesy), że to była świetna akcja bojowa. Bullshit. Ile to trupów oklaskiwaliśmy w Czarny Czwartek?

Gdyby jakiś generał poprowadził swoje wojska w otwartym polu, przebrane za partyzantów, z rurkami i butelkami na przeciwnika ustawionego na wzniesieniu, uzbrojonego po zęby, więc gdyby ten generał wystawił swoich chłopców na taką jatkę, to powinien sobie w łeb strzelić.

Jeden obraz mi utkwił, bo powtarzany po wielokroć: kulą się chłopcy pod drzewem, zasłaniają tarczami, a tu pac! Kula w drzewo, słychać nawet to mlaśnięcie, jeśli akurat w studio nie zagadają, i dziurkę widać. Ona leci z góry, zza ich pleców, z tej strony, gdzie kamera. Operator miał szczęście, bo to też zza jego pleców. Może śrut, broń myśliwska. „Obywatelska”, jak pisała moja koleżanka, może nie na dzika, tylko na zająca. Może miała tylko odstraszyć berkutowców, żeby uciekli gdzie pieprz rośnie? Ja się tylko pytam: kto wymyślił tę zabawę?

Podali, że we Lwowie „nasi” przejęli magazyny z amunicją. Że na Ukrainie są w rękach cywili dwa miliony sztuk broni.

Ile potrzeba karabinów snajperskich z lunetą, żeby posłać do nieba sotnię? Tylko kto strzelał? Bo padli zabici i ranni po obu stronach.

Potem będę przerzucać się na różne kanały w poszukiwaniu informacji. Bo to, co zachwyca mnie w telewizji Espreso najbardziej – no comment – zaczyna mnie niepokoić. Brueglowski pejzaż, raj dla reportera, który karmi się malowniczymi detalami plus wiadra emocji, to za mało dla obserwatora, który chce zrozumieć: kto? po co? ile?

Od początku zdenerwowałam pytaniami mojego kolegę, co tę telewizję robi.

# Ty, taka rewolucjonistka…?! – odburknął mi na fejsie i zagroził, że mnie zbanuje. Jedź sama, zobacz.

# Proponujesz mi pracę?

# Sam pracuję społecznie :)

# :) – odpowiedziałam.

Za pieniądze to bym pojechała, ale nie z miłości. Tyle że nikt mnie nie wyśle, bo ja się już nie nadam do wojennej propagandy. Kto ma pewność, że powiem, co trzeba?

Ostatni raz na wojnie byłam w Iraku i powiedziałam sobie: chwatit. Śmiać mi się chciało z „białej niedzieli” – prasowej pokazówki polskiej armii, co wiozła aspirynę „wyzwolonemu” narodowi. Śmiać mi się chciało z poszukiwania przez nasze wojsko zagubionej wyrzutni rakietowej, którą w końcu znaleźliśmy z fotografem sami. Nie chciało mi się śmiać z koncesjonowanego przez armię przemytu pieniędzy, ustawianych przetargów i amerykańskich szabrowników. Ale tego redakcja w Warszawie nie bardzo chciała. No i w ogóle nie było mi do śmiechu, gdy wkrótce po powrocie stamtąd spotkałam Waldka Milewicza: z kościoła garnizonowego wyjeżdżał w sosnowym pudle, tabliczką do przodu. Niniejszym uznałam dziennikarskie wyścigi wojenne za zakończone.

Ale to sprawa prywatna. Zawodowo zwątpiłam w skuteczność dziennikarza na froncie, a w każdym razie w tym celu, który mi przyświecał (będzie o tym na końcu tej książki). A jeśli dziennikarz ma machinę wojenną nakręcać, to niech lepiej nie wychodzi z domu.

Apel na fb:

# Dostaję informacje prosto od szefów samoobrony Majdanu, że bardzo pilnie potrzebują każdej liczby mundurów polowych w kolorze czarnym (spodnie + kurtka) oraz mocnych sznurowanych butów z cholewką powyżej kostki. Takie stroje są potrzebne by samoobrona Majdanu…

# A może broni podrzucić??? – odpowiadam. – Taki apel jest początkiem wciągania Polaków w wojnę domową, „a ta nafta nie jest moja”. Nie rozumiem, o co w tej wojnie chodzi, kto ma dojść do władzy i dlaczego. Jestem przeciw.

Koleżeństwo zmieszało mnie z błotem.

Czy tamte zdjęcia z ulicy Instytuckiej, kiedy Berkut polował na majdanowców, leciały na żywo? Nie wiem.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Moja córka jest teraz na posterunku policji. Była na antyputinowskiej, antywojennej demonstracji (ang.). ↩