Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o.
ul. Karowa 31a, 00-324 Warszawa
tel. 22 312 37 12

Dział handlowy: handlowy@zwierciadlo.pl

© Copyright by Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o., Warszawa 2012
Text © copyright by Katarzyna Miller, Miłosz Brzeziński 2012

REDAKCJA: Elżbieta Morawska
REDAKTOR PROWADZĄCY: Magdalena Chorębała
KOREKTA: Redaktornia.com
PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Natalia Baranowska, Marta Malesińska / manukastudio.pl

ISBN: 978-83-63014-98-8

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Kobietom, z których jestem, mojemu pierwszemu, ukochanemu Mężczyźnie – Tacie i mojemu kochanemu Edkowi.

A mojej redaktorce, Magdzie Chorębale,

dziękuję za cierpliwość.

Katarzyna Miller

Mojemu wspaniałemu Ojcu i Wujkowi Kazikowi od siebie poświęcam tę książkę. Za to, że zaprosili mnie do świata dorosłych mężczyzn, niczym do zanurzenia się w potężnej, dzikiej rzece przygody, trudu, odpowiedzialności, ciepła, wzruszenia i odwagi.

Męski wzorzec może być przekazany tylko przez mężczyzn.

Kocham Was!

Dziękuję, Wujku!

Tato – jesteś najwspanialszy!

Miłosz Brzeziński

Jeszcze nigdy tak nie było

kasia: Drogi Panie Mężczyzno! Miłoszu! Zapraszam cię do rozmowy o tym, co dzieje się między kobietami a mężczyznami. Teraz, na naszych oczach, i w naszym życiu, bo czasy są arcyciekawe…

miłosz: Zobacz. W historii świata jeszcze nigdy tak nie było… Dlatego trzeba tę książkę napisać i przeczytać. Chciałbym nią też w miarę możliwości przywrócić splendor męskości, jeśli pozwolisz, i być jej orędownikiem, jak tylko potrafię. Od czego by tu zacząć? Skąd wychodzimy? Każdy z nas, mężczyzn, jest potomkiem niepoliczonych pokoleń facetów, którzy kłamali, oszukiwali, zdradzali i zabijali wszystko, co stanęło na drodze ich sukcesu reprodukcyjnego. Jesteśmy też potomkami niepoliczonych pokoleń kobiet, które uwodziły, wabiły, manipulowały i truły, by poprawić sytuację ekonomiczną swoją i swoich dzieci w zamian za dostęp do swoich ciał. Nosimy w sobie pierwiastek każdego z nich. Nic dziwnego, że mamy kłopot z uporządkowaniem życia tak po prostu i uczciwie. A dodatkowo warunki się zmieniły o sto osiemdziesiąt stopni! Naprawdę. Nigdy jeszcze tak nie było.

kasia: Toś waćpan zaczął… Może o mężczyznach to szczera prawda, ale o kobietach?! Niestety… też prawda, ale tylko częściowa. Służyłyśmy mężczyznom przez wieki i musiałyśmy się nauczyć po cichutku odczytywać humory panów, manipulować nimi i sobą(!), żeby jakoś wytrwać, a czasem wyjść na swoje. Dopiero przez ostatnich kilkadziesiąt lat wywalczyłyśmy prawa wyborcze, prawo do wykształcenia, własnych pieniędzy, samotności z wyboru, dziecka w pojedynkę, własnej seksualności… Czym jest kilkadziesiąt lat wobec wieków! A teraz pojawia się wspaniały nakaz od nauczycieli życia: bądź sobą! Masz ci los! Co to znaczy? jak być sobą? Czyli kim? Jak się było tresowaną na grzeczną dziewczynkę według starego wzorca?! Nikt tak nie miał jak my, czyli jak? Chaos totalny.

miłosz: Aż tak? No dobrze. Podejdźmy do tego obrazoburczo. Chaos totalny! Związki damsko-męskie, zwłaszcza te zalegalizowane, działają zupełnie inaczej niż wszystkie dotychczas. Nie było wojny od długiego czasu, więc człowiek wychodzi do pracy i wie, że jak wróci, to rodzina będzie w domu, dom będzie stał, więc czym się tu przejmować?

kasia: Wszystko na tym samym miejscu! Zobacz, co powiedziałeś, zupełnie spontanicznie: rodzina będzie w domu jak człowiek wróci do domu, a tam ma być jego baba i dzieci. Czysty patriarchalizm, przecież wam to się samo mówi…

miłosz: Na szczęście coraz więcej kobiet to ludzie w tej metaforze i nie muszę reagować na takie zaczepki z Twojej strony. Płeć nie ma znaczenia. Mówię o spokoju w życiu. W ogóle wszystko jest, w sklepach nie trzeba na zapas kupować, nie trzeba gromadzić, ganiać za pojedynczymi sztukami, ustawiać się najpierw w kolejce, a potem pytać, po co ta kolejka w ogóle stoi.

kasia: Nasz nowy, wspaniały świat kapitalistyczny…

miłosz: Tak, teraz się wybiera, czy jedno pasuje do drugiego we wnętrzu, a kiedyś było dobrze, że w ogóle dostałaś jakikolwiek klosz do żyrandola albo stojak na szczotkę do kibla, i sama bejcowałaś pod kolor reszty.

kasia: Też lubię to, że można więcej i ładniej… Choć trochę mi, paradoksalnie, żal takich obrazków jak człowiek, czyli mężczyzna albo kobieta, szedł dumny ulicą ze sznurem papieru toaletowego na szyi i to wystarczało, by poczuć się Bogiem.

miłosz: I wyglądał, jakby z Hawajów wrócił, z wieńcem kwiecia u szyi. Oprócz tego kiedyś był punkt odniesienia w postaci warunków gorszych. Ludzie cieszyli się, bo pamiętali, że niedawno była wojna i się skończyła, socjalizm – też jakoś tam pognany. Coraz lepiej było. A teraz coraz częściej nie używa się już tych porównań w dół, tylko stęka, że nie jest jak w reklamach, bo przecież to możliwe, jak się postarać. Czyli nie cieszymy się, że niedawno było gorzej, ale martwimy, że jeszcze nie mamy tak świetnie, jak by mogło być, bo pani z reklamy tak ma.

kasia: Reklamy, tfu… To niesamowicie wpływa na młodych ludzi. Oni nie mają pojęcia, co może spotkać człowieka w życiu, choć sami mają swoje specyficzne problemy, brak miejsc pracy, straszliwą konieczność osiągnięcia sukcesu. Dziewczyny same zdobywają sobie mieszkania, a od facetów chcą jeszcze więcej. To jest dla obu stron niełatwe.

miłosz: Ale z drugiej strony to może właśnie bardzo młodzi ludzie wiedzą, co się dzieje, a my, stare dziady, próbujemy po piwnicach zbierać graty na zapas, bo nie wiadomo, co się stanie i będzie, i szykujemy się na katastrofę, która nigdy nie nastąpi. W ogóle większość zdarzeń, których się w życiu obawiamy, nigdy nie następuje, zauważyłaś? A to jest takie trzymanie przedmiotów wokół siebie, że może…

kasia: …się przyda – to są „przydasie”. Tak, pamiętam lęk mojej mamy przed Czarną Godziną. Nigdy nie nastąpiła. No bo śmierć to zupełnie co innego. Ale mama była jeszcze z pokolenia, które przeżyło wojnę. Jedną z rzeczy zupełnie innego rodzaju, które nas spotkały, i oby tak pozostało, jest wojna. A mimo to masa ludzi żyje tak jak dawniej…

miłosz: Tak, taka strategia przygotowywania się na najgorsze: nie wyrzucaj, bo nigdy nie wiadomo. „Ale mamo, to jest taki kubek plastikowy”, „Kubek plastikowy… Ja sobie go schowam, on tam będzie czekał, jeszcze się z nim przeprosisz, moda wraca” itd. W małżeństwie podobnie, już się nie chcę specjalnie daleko cofać, ale te małżeństwa z miłości to też nie jest taka superstara sprawa. Jeszcze niedawno nikogo specjalnie nie interesowało, czy się kochali, czy nie. I też pojawiał się problem: „Trzymaj się go/jej, bo nie wiadomo co się stanie. Może być gorzej, a wtedy koniec, bo przy gorszym to już na pewno trzeba będzie zostać”. Gdzie tu logika? W ogóle człowiek najbardziej się boi, bo nie wie, co się stanie, i stąd wiele działań – damsko-męskich na przykład – nie następuje. „Wiem, co się stanie, jak od niego nie odejdę. Ale jak odejdę, to nie wiem, co będzie. Lepiej nie wchodzić do tego ciemnego pokoju życia i nie sprawdzać, co jest za progiem”.

kasia: Poruszyłeś parę ważnych rzeczy naraz. Lęk przed nowym, nieznanym to wielki temat, który – podejrzewam – będzie się często tu przewijał. Lęk przed życiem „jako takim” także. A małżeństwa z miłości to bardzo nowa moda. Kiedyś przez wieki dzieciom partnera się dobierało.

miłosz: Tak, swat dobierał. Taki konsultant dobierał partnerów do biznesu zwanego rodziną. Bo wtedy małżeństwo było fuzją majątkową, a nie jakimś tam romantycznym amorkowiskiem. Nowe gospodarstwo stawało się firmą, której zadaniem miało być mnożenie członków rodziny (czyli posiadanie dzieci – im więcej, tym lepiej, bo spora część i tak nie dożywała dorosłości) oraz majątku. I dobre małżeństwo to było takie, które spełniało wspomniane w umowie warunki. A teściowie stawali się udziałowcami i żyli z dywidend. To jest właśnie „instytucja małżeństwa” i jej korzenie, o czym zapominamy dziś zupełnie. Pomyśl, jak to ustawiało małżonków. Jakie mieli podejście do miłości i harmonii w związku. Punkt wyjścia w ogóle był inny. A jeszcze była taka tradycja, że tuż przed ślubem matka dawała w twarz córce, żeby szła do ołtarza z czerwonym na twarzy plaskaczem i świadkowie widzieli, że ślub był pod przymusem, co można było wykorzystać potem, jakby coś poszło źle. To wszystko pachnie romantyzmem na kilometr.

kasia: Romantyzm nam się nie przysłużył. Życie było traktowane jakoś bardzo poważnie, głównie jako zadanie do odrobienia. Chodziło o to, by zapewnić sobie i rodzinie jak najbezpieczniejsze przetrwanie. I przekazać majątek i nazwisko dalej. Dziś żyjemy coraz bardziej autonomicznie, ważni jesteśmy jako jednostki. Ważna jest też przyjemność i dzień dzisiejszy. Wiemy, że świat już nigdy nie będzie taki sam jak przed drugą wojną. Rodzice starali się wtedy, żeby dziecko damskie poszło w dobre ręce, a męskie dostało dobry posag, koneksje albo prestiż. Teraz wiedzą, że damskie dziecko, jak ma fach w ręku, to sobie poradzi. No i coraz bardziej dorosłe dziecko ma sobie samo radzić.

miłosz: No tak, musiał jakiś awans nastąpić, bo rodziny po ślubie miały się mieć dostatniej niż przed. Wszystko było jasne – jakie są cele rodziny, jak zmierzyć postęp. Swat był konsultantem długoterminowym, który zdawał sobie sprawę, że jak już ta euforia miłości minie, każdy z małżonków będzie się starał odtwarzać sytuację z domu rodziców. Więc dobierał i zachęcał do siebie ludzi z podobnych rodzin, żeby nie tłukli się za parę lat o wszystko – czy kasa wspólna, czy on ma być w domu, czy nie. Każda kłótnia zaczynająca się od słów „w normalnej rodzinie” to przecież próba dojścia do tego, jak było „w mojej rodzinie”. Swat o tym wiedział i na chłodno przykładał jedną rodzinę do drugiej, często dość trafnie przewidując kłopoty.

kasia: Dorobiliśmy się małżeństw z miłości. Wielkie zwycięstwo iluzji, moim zdaniem. Jak można wiedzieć, kim jest partner, jeśli się samej siebie nie zna i bardzo często wychodzi za mąż, by wyjść w końcu z domu rodzinnego. Lub się nie wychodzi, bo już nie trzeba, tylko się wynajmuje wspólnie mieszkanie. A ponieważ młodzi ludzie dobierają się według tego, czy się sobie podobają, a nie na przykład według podobnych postaw wobec życia, to się wkrótce zaczynają schody. Choćby takie: „Przecież w normalnej rodzinie kasa jest wspólna!” – mówi dziewczyna z rodziny, w której obowiązywały takie zasady.

miłosz: Co?! W normalnej część jest wspólna, ale oboje mają też swoje. Jak mam ci kupować prezenty? „Kochanie, chcesz coś na imieniny? Nie, dziękuję, nie mamy kasy”.

I swat o to dbał. Niestety spora część dawnych młodych małżonków się nie kochała. Ale co z tego? Nie chodziło o kochanie się, ale o dzieci i kasę. Jak w biznesie. Nie ma być za miło, tylko tak miło, żeby to wspierało produktywność. To był taki model związku, który dziś częściej spotyka się w islamie. Tam powiadają o naszej kulturze: „Wy bierzecie ślub z osobami, które kochacie, a my kochamy osoby, z którymi wzięliśmy ślub”. Stąd też olbrzymia część z tych „dopasowanych” osób u nas miała kochanki i się nawet do tego przyznawała. Instytucja kochanki też przecież ma jakąś swoją historię i nie wzięła się z kosmosu.

kasia: A i dzisiaj niegłupio byłoby się uczyć kochać tego czy tę, z którym czy którą się żyje. Lubię takie podejście: „Jedna kobieta to wszystkie kobiety. Jeden mężczyzna to wszyscy mężczyźni”. A niegdyś niektóre, bardziej doświadczone matki uspokajały córki: „Nie kochasz go, nie szkodzi, będziesz miała kochanka do kochania. A jak pójdziesz w brylantowej kolii do opery, to zobaczysz, ilu się kochanków znajdzie”.

miłosz: „Do kochania to się zawsze znajdzie, jak się dobrze wżenisz, to będziesz miała pozycję”. Dziś jest nieco inaczej. Okazuje się, że w dużej mierze na pozycję i ewentualne „wżeniania” się kobiet wpływ mają rodzice, ale w sensie emocjonalnym, a o dobrego partnera zawczasu muszą się młodzi postarać sami.

kasia: W ogóle okazało się, że dobrze funkcjonująca finansowo firma małżeństwo ludziom do szczęścia nie wystarcza, chcą wszystkiego, chcą coraz więcej. Cudownie, jesteśmy coraz bardziej wolni, świadomi swoich potrzeb, ale też jesteśmy coraz bardziej narcystyczni i roszczeniowi, zwłaszcza że pędzą nas do pracy, wzniecając zazdrość i zawiść o cudze sukcesy i majętności. Wiadomo, że nie wszyscy mogą być znani, bogaci i piękni, ale cały świat zalewa informacja o tym, jak to ktoś z „byle kogo” nagle stał się kimś. I w tle pojawia się pytanie: „A kiedy ty?”. Pytania kim jestem? i jak żyć? zawsze były ważne, ale teraz szum informacyjny jest niewyobrażalny.

miłosz: I tu dochodzimy do czasów dzisiejszych. Dużo rzeczy się zmieniło! Zmieniło się tak wiele, że nie ma już powrotu do starych wzorców. Kobieta nie musi mieć dzieci, jak jej chłop każe, bo może łyknąć tabletki. Umiera mniej dzieci i młodych ludzi. Nie ma wojny – mężczyźni siedzą w domu, nie wojują ani nie odbudowują kraju (bo facet, o ile przeżyje wojnę, to i tak do domu nie wraca od razu, bo najpierw nosi cegły i szuka niewybuchów). Dzięki temu także żyjemy o wiele, wiele dłużej. W epoce Bismarcka średnia wieku wynosiła 49 lat, dziś około 80 (79 dla mężczyzn i 82 dla kobiet). Dla ludzi urodzonych w 2007 roku przewidywana średnia wieku wynosi 103 lata. Jeden dwunastolatek, słysząc to, powiedział, że w takim razie on będzie miał dzieci, jak będzie miał 80 lat! Prawdę mówiąc, nie zazdroszczę mu, ponieważ wraz z długością życia wydłuża się zarówno czas, w którym jesteśmy zdrowi, jak i ten, w którym jesteśmy chorzy. (Powyżej siedemdziesiątego roku życia każdy Europejczyk ma już zdiagnozowaną przynajmniej jedną chorobę). Więc ten dwunastolatek planuje na razie powołanie kasty rodziców, którzy spędzają życie w przychodniach. Ale zobacz – może jest sens w tym, że facet dojrzewa dziś, jak ma trzydzieści pięć lat. Bo i po co wcześniej, skoro dłużej pożyje? Idźmy dalej. Jeszcze niecałe dwieście lat temu dwudziestolatka bez dziecka była podejrzanym indywiduum. Zresztą nie trzeba już legalizować związku. Dzieci wychowuje ojczym, siostry z matkami, koleżanki z matkami, sąsiadki – sto modeli związków się pojawia. Pisze do mnie jedna pani: „Jak wytłumaczę swojemu dziecku, że inni mają ojca, a ono nie?”. A myślę, że niedługo rzadkością będzie ślub, skoro współczynnik rozwodów dojeżdża już do 50 procent. I połowa znajomych tego dziecka jest w takiej sytuacji. Nie ma co tłumaczyć, bo ono akurat nie będzie się czuło specjalnie inne. Nikt nie wie, jak to się skończy i jaki model ustalimy, ale nie ma już powrotu do starej wersji. Wspierając się mitami „i żyli długo i szczęśliwie”, podkolorowując obraz przeszłości, próbujemy się po staremu odnaleźć w tym, co mamy, a fakty są takie, że nawet nie ma kogo spytać o radę, bo nigdy jeszcze tak nie było, jak jest dziś. Uff… Nagadałem się, ale chcę pokazać, że przeszłość w dużej mierze jest mitem. Jak mit o Romeo i Julii. „Romeo i Julia”: związek na odległość, między trzynastolatką i siedemnastolatkiem, trwający trzy dni i „produkujący” sześć trupów. Ideał romantyzmu! Te fikcyjne przykłady rodzą presję tego, jak uważamy, że powinno być, bo przecież „kiedyś tak było”. I dla wszystkich jest to irytujące, póki nie zdasz sobie z tego sprawy. I te długoletnie, szczęśliwe związki aż po grób (kiedy ludzie umierali przed czterdziestką)… Dziś mamy masę czasu. A kobiety ciągle mówią: „Nam wystarczy, jeśli będziesz przez całe życie taki jak na początku”. No ale przecież jeszcze paręset lat temu – w porównaniu z tym, ile żyjemy dziś – to był faktycznie piękny początek, ale często wkrótce potem po prostu się umierało. Wychodzi więc na to, że dziś – wbrew temu, co mówią nasze matki i babki, do czterdziestki w ogóle nie ma się co martwić, że nie ma faceta. To chyba dobra wiadomość, co?

Wspierając się mitami „i żyli długo i szczęśliwie”, podkolorowując obraz przeszłości, próbujemy się po staremu odnaleźć w tym, co mamy, a fakty są takie, że nawet nie ma kogo spytać o radę, bo nigdy jeszcze tak nie było, jak jest dziś.

Miłosz

kasia: Howgh, rzekłeś! Tak, mamy stechnologizowany świat, w którym szybciej rośnie wiedza o tym, jak przedłużać życie, niż co z nim robić. Bo zawsze znajdą się pieniądze na badania nowej technologii, ale nie tego, jak mądrze siebie i innych traktować. Bo technologię można sprzedać i potem z nicości pojawia się na przykład taki bohater jak ten, który stworzył Facebooka. I cały świat nagle się przyjaźni!! Tylko czy naprawdę? Romeo i Julia pokazywali, jak krótka i złudna jest chwila zaślepienia, obietnicy „wiecznej, prawdziwej” miłości, a ludzie sobie na ten temat i tak z lubością ciemnotę wciskają. I czekają na coś, co nie nadchodzi, i marnują sobie życie. W głębi swych niedokochanych serc czekają, że nareszcie będą uznani, przyjęci, pokochani i zrozumiani naprawdę przez własnych rodziców, a jeśli nie przez nich, to chociaż przez partnera. Co w tym świecie rzadko następuje. Zdarza się stan zaślepienia seksualno-miłosnego, który jest niczym taka króciutka, niezwykle nęcącą próbka. Jak w reklamie. I każdy potem chce, żeby tak już było zawsze. Dziewczyny pielęgnują w sobie jak skarb największy iluzję, że on będzie mnie kochał już zawsze, więc mam już ułożone życie. To jest groza. Takie oczekiwania. Zaślepienie i totalna iluzja.

miłosz: Trochę ten stereotyp niesłusznie godzi w dziewczyny, bo z facetami jest podobnie.

kasia: Toś mnie pocieszył. Widziałam to u facetów niektórych, ale jak wszyscy to mają, to jakoś lżej i bardziej wychodzi na to, że to wspólny mechanizm, a nie cecha…

miłosz: To jest taka ludzka cecha, nieco narkomańska. Bo zauważ: Niagara endorfin cię zalewa, „zamigotał świat tysiącem barw”, „nie ma nas”, „obok życie szaleje, a my w naszej prywatnej bańce miłości”, „cały świat mógłby nie istnieć” – przecież to kopie tak po mózgu, że jak potem się źródełko wyczerpuje, to człowiek zostaje na głodzie. Nic nie musiał robić, a było fantastycznie. I wad nie było widać, i damy radę, i zestarzeć się chcę przy tobie, i nawet jak coś nie tak, to wszystko będzie dobrze, a raz jak był mecz, to on powiedział, że woli iść ze mną na kawę. Partner jest taką pompą do endorfin w dawkach przemysłowych i jesteś ciągle na gazie. A potem się wyczerpuje i co? Dobrze wiemy co. Trzeba budować związek na czym innym niż namiętność. Ale ja chcę jeszcze raz! A ten nie daje rady! Bądź taki jak na początku, to i u mnie się wydzieli jak na początku!

kasia: Niektórzy nawet sobie z tego zrobili sposób na życie. Co i rusz się zakochują, co i rusz mają świeży dopływ endorfin. I myślą, że można w ten sposób długo funkcjonować. Tylko że potem nikt już ich nie chce. A oni uzależnili się od używania.

miłosz: Dobrze powiedziane. Tak samo działa porno na chłopców. I seks grupowy. Jak rozregulujesz zawór od przyjemności, to małe dawki już cię nie kręcą. I faktycznie dzieje się tak, że potem ich już nikt nie chce. Ale sądzę, że nawet przedtem ich nikt nie chciał. Bo co to za bycie z kimś, kogo nawet nie znam, a połowy jego cech (zwłaszcza niedoskonałości) nie widzę, bo oczy mam zalane tęczowym kisielkiem. No a potem? Potem człowiek szuka kogoś, kto by umiał być z drugą osobą. A bycia z drugą osobą w dużej mierze trzeba się nauczyć, jak jazdy na rowerze. Parę związków wywalić, krótszych, dłuższych, i dochodzisz do wprawy, a na koniec ma szansę zadziałać. Ale nie da się tego nauczyć, obrażając i będąc samemu albo martwiąc się, albo stękając, albo ciągle porzucając parterów, jak tylko kończy się pierwsza faza związku – tak uważam. Nawiewając ze związku podczas pierwszego kryzysu, tylko dlatego, że jest dołek, a przecież miało być „żyli długo i szczęś-liwie”, też trudno się czegoś dorobić, bo te kryzysy w każdym związku będą. W drugim i trzecim, i czwartym. A „żyli długo i szczęśliwie”, czyli normalnie, oznacza raz lepiej, raz gorzej. Inaczej się nie da. Nie da się tego zamrozić i nawet nie ma co próbować. I tu pojawia się pytanie: może to jest jakaś opcja, żeby tak ciągle nawiewać i mieć nowych partnerów. Wyłączając z tego problem statystyki chorób przenoszonych drogą płciową, myślę, że jest różnica między przyjemnością w życiu a satysfakcją. Między wygodą a szczęściem. I między zjedzeniem pączka a zdobyciem szczytu. I takie ciągłe nawiewanie przed trudnościami odbiera satysfakcję, bo satysfakcję ma się z rzeczy, które osiągamy z trudem. A jak człowiek nie ma w życiu satysfakcji, to w końcu dochodzi do wniosku, że nic nie osiąg-nął, na nic go nie stać, wszystko go przerasta (co akurat jest tu prawdą) i ewolucja powinna wielkodusznie z niego zrezygnować. Nieodróżnianie przyjemności od satysfakcji jest szatanowi bardzo na rękę, bo w dłuższej perspektywie on bardzo na tym korzysta. Nie twierdzę oczywiście, że trzeba tkwić przy partnerze, który ewidentnie nie rokuje, ale strategia uciekania przed wyzwaniami dowolnej wielkości jest zupełnie bez sensu.

kasia: Znowu mnogość ważnych wątków, Miłoszu! Niektórzy mądrzy ludzie, jak ty i ja, ha ha ha!, wiedzą, że wygoda jest matką znużenia. A wysiłek matką satysfakcji. I nawet wielu rodziców tak mówi swoim dzieciom. Tylko że im się mieszają tematy. Przy tym, skądinąd mądrym, podejściu zapominają, że to dziecko samo ma odkryć tę prawdę o życiu, a oni uwielbiają truć na ten temat, aż bachor płacze z nudów. Uważają też za niezbędną dla ich pociech naukę szkolną, a nie życiową. Z tego, ile rozwielitka ma nóżek, jeszcze nikt się życia nie nauczył, ale za to wiedza o tym, jak się posługiwać własnymi emocjami, bardzo by się wszystkim przydała. Czyli jak umieć być szczęśliwym i szczęściem się dzielić, czyż nie tak?

I tak nam wyszło, że nigdy nie było tak dobrze jak teraz. Może jedynie w wiktoriańskiej Anglii, ponieważ długi czas pod panowaniem królowej Wiktorii był spokój, ludzie się bogacili i też mieli wizję, że będą się bogacić nieustająco i korzystać z tego, co zgromadzą. Oni i ich dzieci. I my mamy w tej chwili podobny stan. Ale seksu nie lubili, przynajmniej jawnie, bo „pod spodem” byli bardzo perwersyjni i chyba wcisnęli „białemu” światu taką podwójną moralność jako hegemon i imperium.

miłosz: Trafiłaś, jak sądzę, w sedno. Oni się kiedyś tym seksem brzydzili, a teraz jest podobnie. Kiedy rodzice oglądają telewizję i na ekranie się mordują, to nie przełączają kanału, a jak się ludzie zaczynają całować, to statystyczny rodzic częściej sięga po pilot i zmienia program. Nie wiem, jak mamy walczyć o wysoki przyrost naturalny. A przecież jeszcze dwieście lat temu jeśli ktoś miał dwadzieścia lat i nie miał dzieci, to powoli wkraczał do grupy społecznych dziwolągów. Teraz, jak ktoś ma dwadzieścia lat i dziecko, to przez pornografię. Dzieci się miało im więcej, tym lepiej – ewolucja kocha dzieci. Ci, którzy mają więcej dzieci, są dla niej wartościowsi – powiem bez ogródek. Więc ludzie mieli tych dzieci masę, bo każdemu zależało – jak mawiała moja babcia – żeby potem miał kto nieść trumnę. A seks? Przecież większość rodzin mieszkała w jednej izbie, łóżka trzeszczały – to nie było jakieś wielkie halo i tajemnica. A teraz? Niedługo nie będzie można wychodzić na ulicę, bo się okaże, że skoro żyjesz, to ktoś kiedyś się musiał bzykać i się to komuś innemu kojarzy i go uraża. I rodzice idą w te „bociany i kapusty”, snując o seksie i miłości nieprawdziwe historie albo w ogóle usuwając seks do jakichś slumsów kultury.

kasia: Dzieci marły jak muchy, nie nadawano im nawet imion, dopóki trochę nie podrosły, więc trzeba ich było robić bardzo dużo, a poza tym nie było telewizji. Jednak seks we wspólnych łóżkach odbywał się chyba jednak tylko w bardzo biednych domach? Chyba że chodziło o seks grupowy. Może nadal tak jest? W ogóle głupia sprawa z tym seksem. Można równie łatwo powiedzieć „wielkie halo”, „żadne halo”, jak i jedna z najfajniejszych spraw w życiu, straszliwe tabu, przereklamowana sprawa, poważny problem ogólnoludzki i kulturowo-obyczajowy, marzenie nastolatków, nuda starych związków, rozkosz świeżych namiętnych związków, siła rządząca światem, sama biologia, rzecz, bez której żyją miliony ludzi itd., itp.

miłosz: No właśnie. A potem dorośli mężczyźni nie mają nawet pojęcia, czym się różni orgazm od wytrysku, kiedy dla satysfakcji w miłości to jest kluczowa sprawa! Dla mężczyzn i ich partnerek, po ich procesie edukacji, gdzie o seksie mówi się w ramach fakultetu katechezy, męski orgazm i ejakulacja to jest to samo. Dziewczyny piszą do czasopism młodzieżowych: „Używam z chłopakiem prezerwatywy, ale po całym dniu noszenia strasznie mnie uwiera. Co robię źle?” – sorry, to na pewno nie jest przez pornografię, a raczej, jak pisze Gore Vidal, od seksualnej rewolucji przeszliśmy do seksualnego cyrku. Zresztą seks coraz mniej ma wspólnego z reprodukcją, coraz więcej zaś – z koalicjami i rywalizacjami; więc na naszych oczach tworzy się coś zupełnie nowego. Tak czy siak, więcej niż o męskiej seksualności wiadomo o męskiej przemocy, bo 98 procent ofiar przemocy w telewizji to mężczyźni, więc wzorzec jest. Nawet na teledyskach jak ktoś bije faceta (nawet babka), to jest OK. A w drugą stronę – skandal. Zresztą bez względu na płeć, jak komuś urwie nogi albo krwawi przez pół filmu, dźwigając na rękach jelita, to da się to dziecku wytłumaczyć:

– Tato, co on robi?

– No, cierpi, bo mu brzuszek wyszedł na zewnątrz.

– A to boli go?

– No, to jest aktor, to go nie boli, ale gdyby to była prawda, to bardzo.

A w innej wersji?

– Co on z tą panią robi?

– No, uprawia seks, kocha się w sensie.

– A co on tak pupą rusza? Bo on co robi?

– Proszę cię, synu, nie przy jedzeniu!

Kłopot jednak z dziećmi jest taki, że jak je coś interesuje, to i tak to pytanie komuś zadadzą, więc czasem lepiej się przymusić i odpowiedzieć samemu, niż odkręcać potem to, co jakiś inny „ekspert” z podwórka dziecku „wyjaśni” albo co gorsza, pokaże czy da spróbować.

kasia: Bezradni jesteśmy my, pozornie dorośli, w rozmawianiu, nazywaniu zwykłym, życzliwym językiem czegoś tak wszechobecnego i normalnego. O rozmnażaniu się mchów i porostów, nie wiem po jaką cholerę, uczymy się obowiązkowo i piszemy kartkówki, a za rysowanie fiutka i cipki na tablicy jesteśmy wzywani na dywanik do dyrekcji. Przecież cipka i fiutek są dla naszego całego życia ważniejsze, prawda?

Co do przemocy przyznam ci się, że okropnie lubię, jak Uma Thurman załatwia tylu facetów (facetek zresztą też). Nie ściemniaj, że przemoc nie jest problemem mężczyzn. Za to problemem kobiet, kompatybilnym z przemocą, jest bycie ofiarą. Za to przedstawiciele obu płci pędzą do wypadków drogowych z nadzieją na zobaczenie krwi i trupa, jak do miodu. Brrr… To oczywiście to samo co niegdysiejsze oglądanie kaźni na rynku. Jest w tym atawistyczny lęk i fascynacja śmiercią, ale też ulga, że nie mnie to spotyka.

miłosz: Nie ściemniam, że to nie jest problem mężczyzn. Jest. Prawie wszyscy agresywni przestępcy w więzieniach to faceci. Większość scen przemocy w telewizji to faceci zabijający facetów. Albo faceci krzywdzący. Albo krzywdzeni. Oni zawsze się gdzieś wokół tej przemocy kręcą. No, gdybym miał dziś pięć lat, tobym w to uwierzył. Nie ma siły! Nie jestem jakimś specjalnym piewcą pacyfizmu i ci, którzy mnie znają, wiedzą, że lubię od czasu do czasu pokazać, że mogę pieprznąć czy nawet posunąć się dalej. Ale jestem piewcą tego, że facet nie jest młotem i zna różne sposoby załatwiania spraw, a rąbnięcie kogoś jest ostatecznością, którą każdy (agresor i ofiara) powinni brać poważnie pod uwagę. Ale może pogadamy o czymś milszym?

kasia: Wracając do tematu przyjemności. To jest stan chwilowego zadowolenia, a to znaczy, że każda chwila ma być dobra.

miłosz: Jak to dobra? Dobra to za mało. Najlepsza! Wyjątkowa! Lepsza od wszystkich najlepszych chwil moich znajomych z fejsa! Zajebista!

kasia: Jeszcze lepsza od poprzedniej. I to właśnie jest świat uzależnień.

miłosz: No bo na początku to tak wygląda. Musi być tych zaskoczeń wiele. Historie z życia ciągle nowe, „ach, jaki on ciekawy”, „ach, jaka ona ciekawa”, obiady w miejscach nietuzinkowych, kwiat za wycieraczką samochodu rano, choć jeszcze nie mieszkamy razem (więc musiał przyjechać ze świtaniem). Nic nie może być normalne, tylko za każdym razem katalizować strzał chemii. Nawet zaręczyny powinny być jak defibrylator przyłożony do głowy: pierścionek zaręczynowy to on do loda wepchnął i było fajnie, bo ona jadła, dolizała się, on na kolana, ona wypluwa, ryczą oboje… Drugi raz w teatrze na schodach, a ślub to był w ogóle na szczycie wodospadu, potem sesja foto na tle ruder, bo to taki kontrast i wyjątkowe, a wodospad kaskadował w tle i na koniec do ruczaju przyszedł jelonek, żeby spić z dziobka skowronkowi krople rosy. I noc poślubna też piękna, a jak rzygaliśmy, to tęczą, a potem jak w Zmierzchu on mnie przemienił w wampira i zawsze byłam młoda, i z nim sklejona biegałam po rosie. O, tak… Jako facet mam do tego dość klarowny stosunek chyba, prawda?

kasia: Oj, klarowny, klarowny… No i dobrze, o prawdę w końcu chodziło. Przynajmniej mnie na pewno o nią chodzi, bo świetnie wiem, jak dziewczynki za te kretyńskie iluzje płacą spaskudzonym życiem. Pytam dziewczyn: „Czy wiecie, czego chcą kobiety?”. Mówią: „Miłości, szczęścia”. A to nieprawda – dziewczynki chcą więcej. Jak są w Nicei, to chcą być w Paryżu. Dlaczego? A dlatego, że „w Paryżu jeszcze nie byliśmy”. A jak są w Paryżu, to chcą być w Zimbabwe. Jak dał pierścionek nad ruczajem, to jeszcze powinien obsypać różami z samolotu. Bo jeden taki tak zrobił i koleżanka tamtej koleżanki tak miała. I to nieszczęsne złudzenie, że to na pewno znaczy, że on tak strasznie kocha, i to na zawsze. A to, oprócz tego, że jest stężeniem zaślepienia, jest też niezłym stężeniem narcyzmu lub sprytu po prostu. Oczywiście, przede wszystkim spełnienie tego wszechświatowego głodu przeżycia czegoś mocnego, cennego, fantastycznego, innego niż ten szary zwykły czas…. stop, człowieku, stop, chora cywilizacjo…

Pytam dziewczyn: „Czy wiecie, czego chcą kobiety?”. Mówią: „Miłości, szczęścia”. A to nieprawda – dziewczynki chcą więcej.

Kasia

miłosz: Jest taka nauka życiowa, którą bardzo biorę do siebie, a dotyczy cieszenia się z tego, jak jest cudownie. Nie że zawsze jest cudownie, bo to zalatuje Polyanną, ale jak jest normalnie, to jest cudownie. Dam ci przykład, jak ten mechanizm działa, dobra? Leżysz na leżaku, plaża, piasek, słoneczko, lekki wiaterek. Fale szurgają o brzeg, pachnie ciepłym morzem. Wspaniałość. I nagle stwierdzasz, że byłoby lepiej jeszcze, gdybyś miała poduszkę. I ta poduszka ci już zupełnie leżenie rozwala. Ani ten ocean, ani piaseczek, ani delfiny tam na horyzoncie, które zaraz płuca wyplują dla Ciebie, ale ty masz je gdzieś, bo nie masz, kurna, poduszki!!!! jak mogłaś zapomnieć! I to jest dla mnie metafora życia. Jak czymś się zachwycasz, to zwykle dlatego, że akceptujesz to takim, jakie jest. Widzisz wodospad, rozbija się na skałach, aż cię ciarki przechodzą, i nagle to uczucie: „O, rany! Ja na to patrzę i czuję, jak ten wodospad moje ciało dosłownie uprowadza, ale mu pozwolę! To jest coś nieprawdopodobnego, takie obezwładniające i chcę się temu poddać, taka mała się czuję, tak nie mogę tego ogarnąć!”. I łzy ci płyną do oczu. Znasz to uczucie, bo każdy zna. To jest supersprawa. I raczej nie myślisz wtedy: „Kurna, jakby był z lewej nieco ten wodospad, toby jednak był ładniejszy, boby się komponował z tym szczytem nad nim bardziej”. Daj spokój! Jak ustawisz filtr w życiu na to, że komuś albo czemuś czegoś brakuje, to od tej chwili masz przechlapane. Brak poduszki zmarnuje ci życie! Ale jednak nie zawsze jesteśmy na plaży. I co? Miernotą też się zadowalać? Ano właśnie. I to jest ten ciągły konflikt, w którym szukamy równowagi: nie być do końca zadowolonym i szukać poprawy jakości życia, starać się, przegrywać, wygrywać i mieć satysfakcję, nie akceptować średniakowatości, bo z tego bierze się rozwój (samorozwój także), a jednocześnie akceptować rzeczy i ludzi, jakimi są, bo od tego przybywa wiele spokoju i pięknych chwil. Nie zawsze ten hotel na wakacje najpiękniejszy albo pani z recepcji nie taka, ale to nie znaczy, że cały wieczór trzeba to teraz przeżywać, bo nic to nie zmieni, a nikt nam tego czasu nie odda. Życie to nie jakaś próba generalna przed drugim, prawdziwym życiem i teraz sobie możemy przejęczeć całe dnie, bo to coś zmieni „następną razą”. Nie będzie żadnej „następnej razy” – jak powiedział Kwinto w Vabank.

kasia: Yes, yes, yes! Jeśli cię nie cieszy herbata codzienna z ulubionego kubeczka, to i szampan w Wenecji będzie jakiś nie taki, a już na pewno dużo droższy. Mówimy o takim rozpasaniu narcyzmu i egocentryzmu. Poczucia „mnie się to należy”. My, terapeuci, owszem, mówimy „zasługujesz”, ale to nie jest „zasługujesz” bezwzględne. Zasługujesz, bo jesteś sobą, bo jesteś człowiekiem, kimś fajnym, ale to nie oznacza, że świat ma leżeć u twoich stóp, a z samolotu spadać, tylko na ciebie, rój płatków różanych. Jeden alkoholik po trzech tygodniach(!) niepicia najpoważniej w świecie oświadczył, że teraz ma go rodzina w złotej karocy wozić, bo on się wyrzekł i się męczy. No, po prostu rozkoszniaczek…

miłosz: Nie pracuję jako terapeuta, ale mam z mężczyznami takie doświadczenia, że często wychodzą z domu od mamy z poczuciem, że wystarczy, że się urodzili. Faktycznie. W domu dla dziecka powinno wystarczyć, że się urodziło. Nikogo o to nie prosiło i w ogóle na wychowywaniu dzieci wychodzą lepiej rodzice, które je wspierają, przygotowując do bycia dorosłymi. Ale to przygotowanie – uważam – powinno zawierać ostrzeżenie, że za progiem „immunitet wyjątkowości” przestaje działać. W domu faktycznie wystarczy, że się urodzisz, i jesteś kimś wyjątkowym, ale niestety próg domu jest granicą raju. Za tą granicą musisz zapracować. Za tą granicą ciężko o bezwarunkową miłość, wyrozumiałość, chęć zrozumienia i słuchanie fochów po pięćdziesiąt razy. Tylko mamy, a czasem „taty” tak umieją. Dom jest jednym z nielicznych miejsc na świecie, w których kogokolwiek interesuje twoja osobowość. Poza domem ludzi obchodzi raczej to, co widać. Wizerunek. A nie to, co i dlaczego czujesz. Niewielu chce słuchać twoich wynurzeń z czystej troski, opowieści, jak to sobie wsadzasz korbę w brzuch i wiercisz, wszystko się kotłuje, a świat cię uwiera. Rodzice, nawet ci z tych określanych jako gorsi, i tak mają więcej cierpliwości i szlachetnej, bezinteresownej woli słuchania takich smutów niż niejeden tak zwany przyjaciel. Kto okantuje dziecko i wmówi mu, że dalej w świecie też tak wszyscy na nie czekają, żeby tylko było i uzdrawiało obecnością, jak na mesjasza, Buddę, Jezusa, deleguje odpowiedzialność uświadomienia mechanizmów społecznych terapeutom. To też znamię naszych czasów i tego – jak powiedziałaś – narcyzmu. A głównie tego, że jest nieciężko. Bo jak jest ciężko, to żadnej społeczności po prostu nie stać na utrzymywanie darmozjadów! Każdy musi pracować, żeby wszyscy przeżyli. Jak Janko Muzykant łaził po krzakach strugać fujarki, to – co poniekąd jest zrozumiałe – go szykanowano. Wieś nie mogła sobie pozwolić na zbyt wielu takich Janków, bo nie przetrwałaby zimy. A dziś faceci często mają tak, jak mówisz: „Poproszę kolację i tę pracę, gdyż mama mi mówiła, że pójdę w dyrektory! I poproszę też samochód służbowy wraz z komórką – od tego zacznijmy”.

kasia: Albo: „Poproszę tę trzecią dziewczynę z lewej z czwartego rzędu, tylko żeby miała jeszcze trochę większy biust”. Ale drogi M., muszę skorygować twą ciekawą wypowiedź. To było naprawdę o wychowaniu chłopców. Dziewczynkom nie jest tak dobrze, o nie! I naprawdę wiem, co mówię, jako dziewczynka i jako wiekowa terapeutka. To, co wyeksplikowałeś, jest źródłem męskiej roszczeniowości. Źródłem damskiej roszczeniowości (bo i ona przecież występuje) jest zaś najczęściej marzenie o zadośćuczynieniu przez ukochanego za wszystkie braki zachwytu i czułości w domu nieotrzymane. (Jak zawsze zdarzają się wyjątki po obu stronach).

miłosz: Tak, no właśnie. Ale widzisz… Coś ci powiem ciekawostkowego-naukowego o facetach, czego oni sami czasem nie wiedzą. Poziom testosteronu we krwi nie tylko koreluje z wypadaniem włosów w wieku dojrzałym, ale też z egocentryzmem. Czternastoletni facet ma o osiemset procent więcej testosteronu niż dziesięciolatek! To jest taki koktajl atomowy, że zalewa mu głowę i krocze. Taka egocentryczna bomba może zabić każdego i pożre się nawet z płytą chodnikową! Każdy zdrowy, nastoletni facet wie, że każda laska na świecie nie jest z nim tylko i wyłącznie dlatego, że go nie zna. Że nawet Angelina Jolie chciałaby być z nim albo przynajmniej go adoptować! Nie rozumiecie tego, dziewczyny. My tak mamy i co nam teraz zrobicie?

kasia: Padniemy na kolana, oczywiście. Ciągle mówię dziewczynom, żeby tego się od chłopców trochę nauczyły. Trochę, bo nie wszystkiego przecież. Kobitkom taka postawa zdarza się o niebo rzadziej. I za taką wtedy leci sznur rozognionych facetów. Można się tego nauczyć. Warto się uczyć. Nie tego, żeby być zalaną jakimkolwiek hormonem, bo to jednak jest niewola, ale żeby po prostu bardzo się sobą cieszyć i… bawić szczerze. Ja się tego dopracowałam i uważam, że jakby Pierce Brosnan mnie zobaczył, to zaraz chciałby mnie wyjąć mojemu Edkowi. Uważaj, uważaj Eduś, bo on lubi grube i wiesz, co to będzie, jak mnie zobaczy. Gwoli uspokojenia: jeden chłop mówi do drugiego: „Chciałbym mieć jeszcze raz Monicę Bellucci…”. Drugi pyta: „A co, już raz miałeś?”. „Nie, raz chciałem”.

miłosz: No widzisz. I teraz zobacz, co się dzieje. Dzieją się dwie rzeczy. Pierwsza: mężczyźni przechodzą przez ten okres życia, który jest niesamowicie egocentrycznym okresem. Nic nie widzą poza tym, że są super. Dlatego w pewnym sensie historia o księżniczce, która mówi: „Udowodnij, że mnie kochasz”, a ty idziesz i zabijasz smoka, jest bardzo sensowna. Bo facet udaje się na walkę ze smokiem wewnątrz siebie. Idzie na wyprawę, żeby zrobić coś dla kogoś. To jest jedna z prawd dojrzałych mężczyzn, którą dojrzali mężczyźni dzięki ciężkiej pracy rozumieją, pomimo mydlącego oczy egotestosteronu: nie jesteś najważniejszy i twoje życie nie jest tylko twoje. Mężczyźni, którzy nie dożywają tego „męskiego oświecenia” i nie idą zawalczyć o coś trudnego, narażając swoje życie dla czyjegoś, pogrążają się w cierpieniu rozdarcia. Chłopiec, żeby stać się mężczyzną, musi się wyrwać z egocentryzmu. To jedna sprawa. I jest druga. Mówiłem, że chłopak, dojrzewając, ma w głowie i sercu testosteronową bombę atomową, która dosłownie nie pozwala mu się na niczym skupić i zakrzywia rzeczywistość, ustawiając go w centrum wszechświata, każe próbować wszystkiego, popisywać się, kogucić, bo na pewno nic mu się nie stanie, gdyż „jesteś supermanem, a twój członek mierzy łokcie trzy”! Otóż ludzkość znalazła na to sposób. Nazywa się to inicjacją. Afrykanie mają nawet przysłowie, które doskonale wyjaśnia sens inicjacji: „Musimy inicjować chłopców, bo inaczej spalą nam wioskę”. Ciało mężczyzny w tym kontekście traktowane jest jak uzbrojone, wyścigowe ferrari z rakietowym silnikiem. Dojrzali mężczyźni w tradycyjnych plemionach wyznaczają więc chłopcom trudny i żmudny trening: cierpliwości, wytrwałości, odpowiedzialności, wstrzemięźliwości i siły, by nabrali wprawy w kierowaniu tym ciałem i ciągłym kiełznaniu sportowego silnika wewnątrz. Na końcu szkolenia jest inicjacja, niczym prawo jazdy na ciało mężczyzny. Mężczyzną może się nazywać ten, kto ma kontrolę nad własnym ciałem, a nie w nim. A kontrola nie oznacza, że się nie smuci i nie płacze, tylko stoi jak słup. Wręcz przeciwnie! Ci mężczyźni całkiem swobodnie płaczą, złoszczą się i cieszą rubasznie (jak to faceci). Mężczyzna nie opiera swojej oceny na ulotnych efemerycznych emocjach. Emocje przeżywa w pełni, głęboko, a następnie się od nich uwalnia i zostawia tylko to, co może pomóc w danej sytuacji. W praplemionach po walce faceci zmywali z siebie emocje rytualnie, by znów stać się spokojnymi mężami. Teraz tego nieco brakuje. Warto dodać, że mężczyźni mają wyższe noty, jeśli chodzi o stabilność emocjonalną, która z kolei nieźle koreluje z sukcesem w biznesie. Wbrew pozorom znacznie lepiej niż ekstrawersja czy otwartość na nowe doświadczenia. Inicjacja jest obowiązkowym elementem męskości. Nie ma wyboru. Nie można nie przystąpić do tego egzaminu. Można tylko testu nie przeżyć. W bliższym albo dalszym terminie. W niektórych plemionach mężczyźni przed inicjacją odbierają matkom synów. Po inicjacji mężczyźni wracają, a matka ma za zadanie teatralnie udawać: „Ach cóż to za nieznany mężczyzna z wami przyszedł! No, no, no!” Wszystko to oszczędza społeczności rozszalałych, zdziecinniałych lalusiów, bojących się bliskich relacji, odpowiedzialności i prawdziwej walki, którzy pod maską macho mają oczy dziecka, wielkie jak spodki, i udają, że wiedzą, dokąd ich wiezie własne ciało i emocjonalność, podrywają obce kobiety i chowają się za krzakami, żeby inni na nich pracowali. Tamtych społeczności po prostu na takich nie stać.

kasia: Podoba mi się to, co mówisz. Jest męskie. Jest dorosłe. Porusza. Podejrzewałam zawsze, że tak jest, a ty to potwierdziłeś. To, że dla facetów wystarczające jest to, że są. To zupełnie inna, skrajnie odmienna sytuacja niż w przypadku kobiet. Tak skrajna, że tłumacząca niemal wszystko.

Nawet nie wiesz, jak trzeba się napracować, żeby dziewczynom też wystarczyło tylko to, że są. My jesteśmy wychowywane jak pudełeczka, do których potem ktoś ma coś włożyć, albo pokoiki, w których ktoś ma zamieszkać, i dopiero będziemy kompletne. Oczywiście katecheza krzyczy: „macie obowiązek być matkami i żonami, same się nie liczycie”. Ja się na to nigdy nie zgadzałam. Miałam się za kompletną zawsze.

I takie obrzydliwości typu: „dziewczynce nie wypada” po prostu wywoływały we mnie bezgraniczne zdumienie. I oczywiście robiłam swoje. Ale oczywiście nie zawsze, nie całkiem, bo nacisk mamusi i kultury stereotypu wszechobecnego jednak robił swoje. I trzeba było w pocie czoła, ale i z wielką chęcią się wyzwalać. To chyba mój ojciec przez traktowanie mnie jako osoby dał mi ten background.

Ogromnie mu jestem za to wdzięczna i bardzo podziwiam kobiety, które muszą się wyrwać z bycia grzeczną dziewczynką. Grzeczne dziewczynki upatrują swojej wartości w tym, czy ktoś jest z nich zadowolony i czy je chwali wprost, bo jak tego nie usłyszą, nie wiedzą, że są coś warte. A już najistotniejszy jest ten aspekt „Czy jestem warta tyle, by mnie kochać?”…

miłosz: Mówisz o takiej sytuacji:

– Nie mówisz, że mnie kochasz…

– Przecież nic nie mówię. Wracam do domu po pracy, to znaczy, że wszystko jest w porządku. Już raz zresztą mówiłem, po ślubie, i nic się nie zmieniło. Jakby się zmieniło, tobym powiedział przecież.

kasia: Oczywiście. Ale mówię też o czymś takim, o czym doskonale wie każda dziewczyna, która ma brata. Każda dziewczyna, która brata nie ma, mówi: „Och, jak fajnie byłoby mieć starszego brata, przychodziliby jego starsi koledzy”. Ale one nie wiedzą, że najprawdopodobniej mamusia by go uwielbiała i trudno byłoby im to mamusine uwielbienie dla brata wytrzymać. Chłopiec z racji samego urodzenia się z siusiorkiem dostaje swoisty glejt na to, że jest OK, dziewczynka zaś musi się napracować. I w dodatku dostaje sprzeczne przekazy. Ma być ładna, ale nie za ładna. Ładna, ale się tą swoją ładnością przesadnie nie zajmować.

miłosz: Za ładna – to nie dobrze, i są określenia jak ona wtedy wygląda. Nie może też być uwodzicielska, bo to niepotrzebne zupełnie, a jak w ogóle mruga rzęsami, to jest to dowód, że chce sobie niecnie dorobić.

kasia: I że z niej latawica – bo za dużo chłopów się wokół niej kręci.

miłosz: A jak się nie kręci, to jest zakonnica, lesbijka albo ma zaburzenia hormonalne. Albo neurotyczka.

kasia: Jak się nikt nie kręci – też niedobrze. W ogóle dziewczynki tak mają. I tak źle, i tak niedobrze. Cokolwiek by zrobiły.

miłosz: Wiesz, faceci też mają swoje problemy. Facet sporo musi. Facet nie może odmawiać alkoholu ani awansu – jak mawiają. Bo to wstyd. Ale rozmawialiśmy o domu i mamusiach, i w ogóle o tym, że szlachectwo życiowe ma się „z przyrodzenia”. Otóż w dużej mierze za to, że faceci tacy są, jacy są, odpowiadają kontakty z dorosłymi, kiedy chłopcy są mali. Po pierwsze dojrzali mężczyźni – moim zdaniem – powinni gremialnie, jak kiedyś, przejąć odpowiedzialność za małych chłopców. I zapraszać ich do swojego świata. Bo dziś chłopcom wydaje się, że w dorosłym świecie mężczyzn nikt na nich nie czeka, a wszyscy chcą ich wepchnąć do pustego pokoju, więc się nie dają i nie dorastają. Nikt nie chce być jedynym mężczyzną, bo to jakiś wstyd chyba, skoro nikt nie chce. Najfajniejsi faceci w telewizji są chłopcami! Mężczyźni historycznie zawsze zapraszali chłopców do siebie. Bo chłopiec to taka istota, która nie rozumie, jak się do niej mówi, ale jak zobaczy, co ktoś robi (zwłaszcza dorosły mężczyzna), to zaraz wie, o co chodzi, bez suszenia jęzora dwie godziny. Wujkowie, ojcowie, sąsiedzi, nauczyciele w podstawówkach i wychowawcy w przedszkolach (łącznie jest ich pewnie z pięciu) – wszyscy powinniśmy się odważnie postawić chłopcom, bo nie dajemy im satysfakcji z dojrzałości. Niestety męski wzorzec może być przekazany tylko przez mężczyznę i nikt tego za nas nie zrobi. Dziś 40 procent dzieci w Stanach Zjednoczonych rodzonych jest przez samotne matki. Jedna trzecia chłopców nie ma ojców. Mali mężczyźni znają dużych tylko z opowieści, jak dinozaury. Mężczyźni odwrócili się od mężczyzn, zamiast ich tulić, łaskotać i głaskać, przez co pokażą, że miłość i bliskość to także męskie cechy. Przez ten brak natomiast kobiety próbują jakoś tę lukę wypełnić mitami i legendami: „Ja będę dla niego matką i ojcem” (męski wzorzec nie bierze się tylko z ojca – może być to każdy dorosły facet, którego można poobserwować i pobyć z nim nieco) albo – co gorsza: „Opowiem ci, jaki facet powinien być”, lub najgorsze: „Prawdziwy mężczyzna nie…” (dokończ dowolnie). Kobiety najlepiej wiedzą, czego „prawdziwy mężczyzna nie… i nigdy…”. Zwłaszcza świetnie to wiedzą feministki. Niestety nie wiedzą, co naprawdę prawdziwy mężczyzna tak… i zawsze…, oraz jak ma sobie ze sobą poradzić w codziennym trudzie, złości, frustracji, adrenalinie, szaleństwie pożądania. To wiedzą tylko dojrzali mężczyźni – przykro mi. Ja się w kobiece: „prawdziwa kobieta zawsze…” nie wchrzaniam, bobym dostał zaraz w dziąsło rondlem z grawerką: „Stereotyp, betonie!”. I stąd za ten koślawy mit mężczyzny odpowiadają dojrzali mężczyźni, którzy odwrócili się od małych, i kobiety, które próbują sobie poradzić, więc tworzą na użytek dzieci mity o tym, jaki facet powinien być, zamiast żywych przykładów. Feministki w końcu zresztą same się w tych wszystkich opowieściach gubią i wychodzi z tego jakaś bazarowa kłótnia, bo dojrzali faceci słuchają z otwartymi ustami o sobie samych tych historii, w których kobiety podobno lepiej wiedzą, jacy oni są i co czują, i czemu coś robią. Z dziewczynkami inaczej w tej kwestii (podkreślam – w tej, bo nie ujmuję dziewczynkom trudów życia, broń Boże – chcę tylko pokazać, że chłopcy też nie mają różowo). Bo kobieta wie, jak reaguje córka, i odpowiada na emocje, które często sama zna i ma obłaskawione, empatyzuje, rozpoznaje te uczucia, pomaga nazywać. Na negatywne uczucia syna reaguje zdziwieniem, jakby je wypierała: „No co ty? Płaczesz? Mężczyzna nie płacze!”, „Denerwujesz się? Nie denerwuj się tak ciągle!”. Od przedszkolanek, matek i nauczycielek facet nie uczy się, jak być mężczyzną, ale że „ma nie być niemężczyzną”. Czyli kim? Nie wiadomo. Wiadomo, czego ma nie robić. Nie ma żadnych gotowych propozycji cech faceta do codziennego użytku – jak cierpieć, jak się bronić, jak sobie radzić z emocjami. Wie natomiast dobrze, czego ma nie robić. I jakkolwiek by próbował z tym walczyć, od dzieciństwa i domu tej mamusi, która tak bardzo chce, żeby mu wszystko, łącznie z męskim wzorcem, zastąpić, aż po małżeństwo, gdzie zdziwiony jest, że żadna kobieta nie jest taka jak mama – przez całe życie ciągnie za sobą emocjonalny żeliwny kaloryfer: że dla kobiet jest nie taki, jak powinien. Ale żadna mu nie jest w stanie nakreślić spójnego schematu, jaki powinien być, żeby poczuł się z tym dobrze. Bo mówić komuś, żeby się ciągle nie denerwował, kiedy on właśnie jest wściekły, brzmi jak kurs na psychiatryk, prawda? I podobnie z ciągłym zarzutem: „Co się nie odzywasz, pewnie coś ci się znowu nie podoba?”. Jak zrobiono badanie i pytano ludzi o niemowlęta, pokazując filmiki i pytając, czemu płaczą, respondenci, uważając niemowlę za dziewczynkę, twierdzili, że płacze, bo smutna, a jeśli uważali za chłopca, uważali, że płacze, bo zły. No, nie unikniesz tego. Był kiedyś taki dowcip: „Czemu kobiety żyją dłużej? Bo nie mają żon”. Rzekłbym inaczej – bo mają od dziecka wiele dorosłych kobiet w otoczeniu, od których przez obserwację, mniej lub bardziej ukradkiem, mogą się czegoś nauczyć. Czego jedna nie ma, to czasem inna załata. Nauczycielka, mama, ciocia. Dzisiejszy mały facet jest jak chromosom bez pary – jeśli ma wadę, to nie ma skąd wziąć poprawnej wersji genu.

kasia: No, teraz to się wściekłam. Rozumiem, że ci się ulało… Nawet ci nie przerywałam, żebyś mógł się wygadać. Potwierdzam, że facetom łatwo nie jest, chętnie o tym mówię i często, i tu też zamierzam. Ale poleciałeś koszmarnym szowinistycznym myśleniem, że: „winne są kobiety, bo chcą być i tatusiem, i mamusią”… I oczywiście winne są feministki. A dlaczego nie Żydzi i cykliści? Po pierwsze jestem feministką. Po drugie uważam, że żadna mądra, wrażliwa i twórcza kobieta nie może nie być feministką. Po tym, że bywają nieumiejętni, durni nauczyciele, nie będziesz twierdzić, że nie powinno być nauczycieli i że trzeba ich olać? Feminizm stworzył prawa dla wszystkich kobiet, które ich nie miały, i korzystają z nich także kobiety nieuleczalnie patriarchalne. Jakoś nie rezygnują z uniwersytetów czy chodzenia do restauracji bez męskiego towarzystwa, czego by jeszcze nie tak dawno robić nie mogły, gdyby nie te sufrażystki.

—

miłosz: Nie unoś się bez sensu. Tylko z sensem, ha, ha, ha… Z żalem muszę podkreślić, że żadne feministki ani żadne samotne matki nie musiałyby podejmować prób bycia i mamą, i tatą, gdyby faceci ich do tego nie zmusili, odwracając się od małych facetów (i kobietek). Więc opisuję tylko efekt, a wina jest u facetów jak zwykle, więc możesz się uspokoić. Korzystając z okazji, podkreślę raz jeszcze także, że feministki prawdziwym mężczyznom nie szkodzą, więc w ogóle nie ma o czym mówić. Koniec. Mówimy o tym, że duzi faceci pozostają mali, także dlatego, że nie mają zbyt wielu modeli do obserwacji i kopiowania zachowań nawet na próbę.

kasia: Mężczyźni nie mają wzorca. Zgoda. Bo nie ma tatusiów. Zniknęli. No, trochę się znowu pojawia. Ale gdyby i matki zniknęły, kto by tych królewiczów wychował? Czyli karmił, opierał, podcierał? Bo że ich matki nie rozumieją, to jasne. Bo skąd? Czy tatuś i mamusia uczyli o inności płci? Słowo płeć (sex) jest zakazane, a słowo rodzaj (gender), czyli to, jak kogo wyposażamy zależnie od płci (płeć społeczna), wymawia się tylko na niektórych uniwersytetach. Matki, czyli byłe dziewczynki, wiedzą tylko, że chłopiec to jest mały mężczyzna mamusi. Że może ona była przez chwilę małą córeczką tatusia, ale to się strasznie szybko skończyło. Nastąpiło wygnanie z chwilowego raju, bo albo się tatuś rozpił, albo siedzi w delegacjach, albo tak już się nie wytrzymują z mamusią, że się rozstają… I, last but not least, tatuś przestaje dotykać swojej córeczki, jak ona podrasta, bo nie wie, jak to robić. Wstydzi się swojego pożądania i zachwytu nią jako dorastającą kobietą. Jest niedojrzałym chłopcem, któremu nie wyszło z jej matką, za co nieźle od niej obrywa. Jest zazdrosny o każdego chłopaka córki i wyzywa ją od dziwek albo latawic, kiedy ona się nimi interesuje.

A matka jej nie lubi za to, że kiedyś ojciec ją lubił i że teraz jest młoda i może uda jej się pożyć, tak jak się matce nie udało. I słyszy cały czas, jaka ma być. Wy słyszycie, a ja ci wierzę, jacy macie nie być… Groza! Taka sama jak słyszeć cały czas, że grzeczna, porządna, czysta, posłuszna, niesprawiająca kłopotów, ucząca się dobrze, miła, ułożona, cicha, robotna, szybka i że masz sobie dobrze życie ułożyć… Dziewczynki na starcie mają tę jedną, podstawową, ogromną kulę u nogi – że są dziewczynką. Może nie jest to takie dojmujące w pierwszych latach życia. Pamiętam, że w pierwszych latach byłam po prostu dzieckiem. Nie dziewczynką, chłopcem, ale po prostu dzieckiem. Bawiłam się na najróżniejsze sposoby – łaziłam po drzewach, szyłam lalkom ubranka, bawiłam się z chłopcami i miałam też przyjaciółki. Ale znam mnóstwo dziewczyn, które „męskich zabaw” nie zaznały, bo to byłoby niegrzeczne i nie wypadało.

miłosz: Nawet kiedy były małe?

kasia: Tak, bo bardzo pilnowali. Tresowali.

miłosz: Kwestia wychowania. Niechętnie się w ten truizm pakuję, ale wciąga jak bagno. Ludzie ludziom zgotowali ten los. Kobiety dziewczynkom i mężczyźni chłopcom. Mam też takie obserwacje, że za kurtyną tego międzypłciowego konfliktu baby przeciw chłopom (czy tam odwrotnie) to baby jednak są przeciwko babom. Przeciw swoim prababom i matkom babom za ten zgotowany los: „Zajęciem baby jest tkwić w domu i nic na zewnątrz nie osiągać!”. A chłopy są przeciwko prachłopom i też się tłuką ze swoją z kolei męską schedą: „zajdź dalej niż twój ojciec i dziad”. Zobacz, co się stało, jak ten bunt przebiega: kobiety absolutnie się nie zgodziły na to i poszły w biznesy i menedżery. Ostatnie pięćdziesiąt lat to dosłownie kobieca inwazja na naukę, sztukę, biznes – wszystko. Większość kobiet zrobiła kosmiczny, siedmiomilowy krok w porównaniu z tym, czego dokonały ich matki – w edukacji, pracy, „niezależności”. A w porównaniu z babkami to nawet nie mówię. A faceci? Też niejako w opozycji – nic się nie ruszyli, bo z kolei facetowi zawsze kazano napierać do upadłego. To jest niemały kłopot, bo kobieta może myśleć tak: „Skoro ja tak w porównaniu ze swoją matką poszłam naprzód, to poszukam faceta, który poszedł naprzód w porównaniu z moim ojcem”. A tu przecież żaden facet naprzód nie poszedł. Wręcz wstecz, bo dziewczynki mają statystycznie lepsze oceny na każdym poziomie edukacji, a cztery na pięć osób wywalanych ze studiów to chłopcy. Nic więc dziewczynkom nie zostało, jak po prostu facetom pobłażać. To jedyna tendencja, jaka się utrzymała, acz w innym już kontekście. Teraz już nawet wybaczają gwałcicielom, bijącym mężom. Chociaż tu pozwolę sobie na dygresję. Słyszę od matek dziewczynek, że: „jak chłopiec sprzedaje ci kuksańce i ciągnie za warkocz, to znaczy, że mu się podobasz”. Taka interpretacja czyjegoś zachowania słabo rokuje dorosłym związkom córek, które ją słyszą. Tak czy siak, dziewczyny chętniej wciąż wybaczają mężczyznom niż innym kobietom.

kasia: O czyjej tendencji mówisz? Bo policji i sądów, i panów to wiem, i patriarchalnych kobiet. Ale coraz więcej jest kobiet niepatriarchalnych. Nie wiem, czy czytałeś w „Przekroju”, co dwie panie napisały jako odpowiedź na słowa jednego czy drugiego pajaca (żeby nie powtarzać ich nazwisk) za innymi zresztą prymitywami – do czego służą Ukrainki? Jest coraz większy sprzeciw. I zupełnie innym tematem i koniecznością, żeby kobiety nauczyły się nie wymyślać sobie rycerzy na koniach, żeby potem zwykłemu facetowi za to, że nie jest rycerzem, życie zatruwać. I sobie też. Nie można nie wiedzieć, co kobiety zrobiły. Ale można przeczekiwać. I wydaje mi się, że na taki sposób panowie wpadli. Za jakiś czas się tym babom odechce. Jak im się nie damy poruszyć. Jest to oczywiście wielki i głęboki temat. Potrzebowałby bardzo głębokiej i wieloczynnikowej analizy, ale dorzucę jedną ważną rzecz damską. Kobiety poszły jak burza w naukę, zawodowstwo, zarabianie, twórczość, niezależność bytową. Żyją coraz bardziej samodzielnie i odpowiedzialnie. Ale w dojrzałą intymność we dwoje nie poszły. Nie mają z kim (bo chłopcy się schowali) i nikt tego nie uczy. Już porzuciły styl matek i babek w zachowaniach społecznych, ale w miłości mają po kilka lat i są spragnione czułości, delikatności, cierpliwości. Tym bardziej że są takie dzielne i tym bardziej, że miłości nie dostały. O czym już było wyżej. No i kto ma im to dać? Ci wycofani faceci bez wzorca? A poza tym za co? Za to, że są takie wspaniale? I że tak napierają na wszystko?

miłosz: Wiesz, mam nadzieję, że to jakieś efemerydy, o tych Ukrainkach. Nawet mi się nie chce tego komentować. Ale wiele jest z kolei takich artefaktów z dawnych czasów, które pomimo zmiany pozycji kobiety na świecie pozostały niezmienne. Mam takie przeczucie, że na przykład w praktyce biznesowej system rekrutacji jest tak skonstruowany, iż nie widzi wybitnych kobiet. Parametry często są takie, że system po prostu pomija ponadprzeciętne kobiety. W biznesie jest jeszcze masa rzeczy do zrobienia, ciągle jesteśmy w transformacji, a końca nie widać. Biznes z kobiecym udziałem wciąż raczkuje. W tej chwili może się równie dobrze okazać, że więcej kobiet na wysokich stanowiskach jest dobrym pomysłem, ale może to też być ślepa uliczka. Nie nam decydować i warto obserwować, co się dzieje, i wybierać opcje skuteczne. Bo w biznesie jednak liczy się tylko wynik i tyle. Toteż sugerowanie, że za wszelką cenę powinno być po prostu po równo kobiet i mężczyzn, jest moim zdaniem niezrozumieniem idei biznesu, który przede wszystkim szuka rozwiązań dających wyniki. I jeśli się okaże, że najlepiej będzie, jak wyłącznie kobiety będą menedżerami, to nikt nie będzie się dwa razy zastanawiał, tym bardziej że mężczyźni wielokrotnie udowodnili, że nie mają problemów z mówieniem kobietom, że jakaś część życia to teraz nie ich odpowiedzialność i kobieta powinna się tym zająć. Ta równowaga jest zatem bardzo dynamiczna, a właściwie nie wiadomo, czy słowo „równowaga” tu w ogóle pasuje i czy ma jakąś przyszłość.

kasia: Co to znaczy, że się dopiero okaże? Już się wystarczająco dużo okazało. Mądre powiedzenie głosi: „Obyś żył w ciekawych czasach”. Taka szybkość zmian technologicznych, scjentystycznych, ekonomicznych, światopoglądowych, obyczajowych… Stanisław Lem mówił, że ludzie się nie uczą i że nie ma prawdziwego postępu… Często się nad tym zastanawiam. Po jednostkach widzę, że się uczą, zmieniają, rozwijają. Małe grupy też. Ale masy? A jednostki odcięte od pokory i marzące o władzy?

miłosz: Z jednej strony jest łatwiej, a z drugiej mam poczucie, że jest trudniej. Zauważ, że nigdy jeszcze w historii świata nie było tylu osób zatrudnionych w zawodach, które mają za zadanie odwrócić naszą uwagę od tego, czego potrzebujemy, i od tego, że mamy już wszystko, co potrzebne do szczęścia. Mamy całkowicie zamydlone oczy. Gdyby pomyśleć o rzeczach, które wypisywaliśmy w przeszłości na kartkach: „Jak będę miał…, to będę szczęśliwy”, okaże się, że wiele z tych rzeczy już mamy. I co? Głowy nie urwało ze szczęścia. Jako gatunek dość jesteśmy jednak wątli w określaniu rzeczy, które dadzą nam szczęście. W ogóle, tak na co dzień zdrowy człowiek jest istotą, która się trzyma przeciętnie tak w trzech czwartych szczęścia. Od czasu do czasu wygra coś na loterii i ma strzał cukru do krwi albo przeciwnie – trafi go jakiś piorun z jasnego nieba, straci kogoś, więc go z tego „złotego środka” wybije, ale po jakimś czasie poziom zadowolenia wraca na swoje miejsce i znów jest, jak było. Ostatnio trafiłem na fajny tekst, który pochodzi sprzed stu pięćdziesięciu lat. Autor wymyślił, że jak ludzie będą w takiej sytuacji jak nasza teraz, przestaną chodzić do pracy. To znaczy będą pracowali kilka godzin w tygodniu. Dlaczego? Dlatego, że będą mieli już wszystko, będą mieli na jedzenie, na wodę z kranu, na centralne ogrzewanie, a nawet na to, żeby postawić sobie doniczkę, podlać i żeby coś tam wzeszło. Powiedz szczerze: czego więcej potrzeba? Facet napisał, że ludzie, jak już ten stan osiągną, to sobie usiądą i będą patrzyli, jak im rośnie. Zobacz, jaką drogę pokonaliśmy: chłop pańszczyźniany na początku XVI wieku pracował dla pana sto cztery dni w roku – dziś się tym brzydzimy i pracując sto sześćdziesiąt cztery dni w roku, nazywamy tamto feudalnym wyzyskiem, a naszą sytuację sprawied-liwością społeczną. Nagle się okazuje, że niespodziewanie dla futurologów napędza nas ta przemożna chęć pożarcia wszystkiego z kuli ziemskiej i „mania” rzeczy, które o nas świadczą, niczym cuda o Bogu, do odnalezienia duszy na zakupach i do poszerzania zakresu wpływu. Kobiety piękne i wiecznie młode, ale i mężczyźni, którzy chcą być takimi, jakimi ich samochody już są. I okazuje się, że wbrew oczekiwaniom końca nie widać.

kasia: Zgadzam się, ale już na studiach się nauczyłam, że potrzeby typu samorealizacja i miłość pojawiają się na najwyższym szczeblu rozwoju, kiedy już bytowe, materialne i prestiżowe potrzeby są zaspokojone. A jak je się rozdmuchuje w duchu kapitalistycznym – nigdy nie są zaspokojone. Wszyscy pamiętamy jeszcze nasze popatrywanie ze straszliwym utęsknieniem na te puszki coca-coli, które stały w licznych domach jak najświętsza kolekcja.

miłosz: A wszystko wyłącznie dzięki temu, że ciocia w Niemczech, bo pojechała na wycieczkę jednym z tych autokarów, które wracały do Polski puste.

kasia: Więc my też chcemy, bo to jest zmiana… no i naprawdę jest fajniej, gdy każdy może mieć swój kawałek podłogi.

miłosz: W Polsce pracujemy czterdzieści godzin w tygodniu średnio, ale Amerykanie już dojeżdżają do pięćdziesięciu.

kasia: Gdzieś ktoś mówił, że Polacy pracują najwięcej.

miłosz: Nie pracują wcale najwięcej, chociaż trzymamy się w czołówce. Nie dojeżdżamy jeszcze do pięćdziesięciu godzin pracy bez wątpienia. W każdym razie, dlaczego do tego nawiązałem? Bo znów wracamy do tego ludzkiego kołatania się między „dobrze jest, jak jest” a „mogłoby być lepiej, gdyby”. Czyli inaczej – w jaki sposób nadążalibyśmy za zmieniającym się otoczeniem (nawet naturalnie się zmieniającym), gdybyśmy wszyscy uznali, że teraz już wszystko mamy i się nie będziemy ruszać. Jedno i drugie jest w życiu niezbędne i choć się od siebie różnią, każdy powinien znaleźć sposób, żeby tego psa i kota w swojej głowie pogodzić. Te dwie strategie muszą się nawzajem wspierać, a nie wypierać. Jak in i jang. Jak dobry związek. Trzeba mieć kontakt z obydwiema wartościami – cieszeniem się z tego, co się ma, ale bez lenistwa, i poszukiwaniem poprawy, ale bez stękania, że jestem nieszczęśliwy, bo jeszcze nie wszystko mam. To są dwa skrzydła anioła – na jednym nie polecisz, musisz mieć oba. A to jest kwestia treningu.

kasia: Widzę, a oglądam mnóstwo, że najtrudniej jest ludziom być zadowolonymi. U Anthony’ego de Mello jest takie stwierdzenie: „Czego ludzie najbardziej pragną? Miłości. A czego najbardziej się boją? Miłości. A przed czym najbardziej uciekają? Przed miłością”. Więc niby chcą być szczęśliwi, chcą być zadowoleni, ale niech tylko się coś takiego zbliży, zaraz sobie zepsują. Czemu? Bo niedobre znają, a dobrego nie. Nie wiedzą, co robić ze sobą, jak jest dobrze. Tak siedzieć? Tak, po prostu siedzieć. Kolejne zdanie Mistrza: „Jak wspaniały byłby świat, gdyby człowiek umiał siedzieć i milczeć!”. Właśnie tak: patrzyć na te kwiatki, które podlał przed chwilą. Wiesz, tylko my teraz mówimy o tak zwanej egzystencji człowieka w ogóle. A chcemy pogadać o tym, jak w tej nowej egzystencji chłop z babą, baba z chłopem…

miłosz: Mają sobie poradzić…

kasia: I jak to wygląda…

miłosz: …że nigdy tak nie było, że sobie tak mogli pracować, że mogli mieć dostęp do wykształcenia. Nie trzeba iść na wojnę, żeby jedni mężczyźni zabijali drugich. Wiesz, że przez te głupie wojny w historii świata więcej mężczyzn umarło bezpotomnie niż kobiet?

kasia: No a kto się chciał bić i zabijać? Czyja to rozrywka? Dobrze, że chociaż mówisz „głupie” wojny. Z nowych osiągnięć bardzo ważna jest antykoncepcja i to, że można się już rozwieść.

miłosz: Właśnie, można się już rozwieść i majątek podzielić po równo! Albo się pobrać i wcale nie wnosić do tego związku majątku na mocy podpisanego dokumentu! Toż to już w ogóle odwrócenie kota brzuszkiem do góry! Ależ mamy nowości!

kasia: Można samej mieć dziecko.

miłosz: A można też nie mieć dziecka i nic się nie stanie. Można się wreszcie zabezpieczyć, i to w przypadku obu płci, więc rola dziecka jako „zaczepu” i narzędzia szantażu wreszcie traci na znaczeniu.

kasia: Choć jakby nie do wszystkich to dotarło, niestety.

miłosz: Niestety. Ale można mieć dziecko, jak się ma czterdzieści lat albo więcej, a kiedyś? Jak miałaś dwadzieścia lat i żadnego dziecka, to zasilałaś grono podejrzanych społecznie bab, na które trzeba było uważać, bo coś z nimi było nie tak.

kasia: Nie trzeba mieć dziecka, żeby być kobietą, nie trzeba być z mężczyzną, żeby być kobietą.

miłosz: No i zobacz, ile nowego się zadziało między Nią a Nim. Zupełnie inaczej niż kiedyś. Nie jest jak sto lat temu, nie jest nawet jak pięćdziesiąt lat temu! Kogo spytasz jak żyć? Babcię? Zupełnie nie ma kogo pytać. Podobnie mężczyzna. Kogo ma pytać? Dziadka po wojnie? Jak jest na wojnach, to pokazał Kazimierz Jagiellończyk, który podobno spędził w domu dwadzieścia procent czasu małżeństwa, a resztę był w delegacji.

kasia: Babci prawie nikt już nie pyta, jeszcze mamuś słuchają bardzo.

miłosz: Wiesz, jak się zauważy, że – jeszcze jedno sobie dołożymy ziarenko, do tego zabawne –jeżeli decydujemy się na to, że kobiety mają rodzić coraz później, to mimo rosnącej średniej długości życia, odcinamy jedno pokolenie od końca. Prababcia i pradziadek jest ginącym gatunkiem. Nie mówiąc już o tym, że babciom się mówi, że powinny teraz właśnie jeździć na wywczas do Egiptowa, przeżywać drugą młodość, a nie się tam z jakimiś wnusiami kitłasić.

kasia: Mam nadzieję, że jak ktoś żyje czterdzieści lat, to jest troszeczkę mądrzejszy, niż jak ma dwadzieścia. Choć może to być nadzieja płonna.

miłosz: Nie, dlaczego? Zauważ, jak jest u kobiet i mężczyzn z wiekiem – bo tu się niesamowicie zmienia, a przecież o tym ma być ta książka. Różnice między płciami są najsilniejsze, jak się rodzi dziecko. Wtedy matka staje się pierwszym opiekunem – bo urodziła, karmi, krew z krwi i tak dalej. Nie unikniemy tego. Natura logicznie mianowała ojca drugim opiekunem. Matkę mianowała opiekuńczym opiekunem, mięciutkim, bezpiecznym i otulającym. Ojca opiekunem obronnym, polującym na pokarm. Moment, kiedy rodzi się dziecko, jest trudny w młodych związkach, bo cechy i role płciowe odpalają się naturalnie z siłą torpedy i powodują niemałe różnice zdań. Ale zobacz… Z czasem i wiekiem role się do siebie zbliżają, a potem wręcz zamieniają! Pięćdziesięcio-, sześćdziesięcioletnie kobiety są bardziej aktywne i mają więcej znajomych niż mężczyźni! Idą na uniwersytet trzeciego wieku, należą do grup zainteresowań, poszukują. Wiesz, co myślę? Nigdy dotychczas nie było tak, jak jest teraz. A my sobie próbujemy poradzić. I może się okazać, że wiele z tych pomysłów, które ludzie teraz realizują, to są dobre pomysły na te czasy. Później mieć dzieci, niż jak masz dwadzieścia lat. Niekoniecznie się żenić. Wychowywać bez faceta lepiej niż z byle jakim. Imprezować do czterdziestki. Babcie się w grobie przewracają, a i my myślimy przez to, że to coś nie tak. Ale może to, co robimy, to jest właśnie tak jak trzeba? Nie uważasz? Może trzeba wreszcie odpłynąć statkiem od brzegu staroświeckiego życia w retrozwiązkach i retroświecie wojny, fuzji majątkowych, „szanuj męża, bo może być gorszy”, „na wojnę jedź”, „jak się baby nie bije, to jej wątroba gnije”, „facet musi utrzymywać rodzinę”, „facet nie nadaje się do dziecka”, „mamusi musisz całe życie słuchać”, „nie wyrzucaj, bo nie wiadomo kiedy się przyda”, „masz z nim dziecko, to już zawsze z nim musisz być”, „nie proś o swoje, bo to wstyd, głupia babo”, „pracuj za połowę pensji i bądź wdzięczna, że ci dali studiować”… To są wszystko bagaże do zostawienia na amen. A co w takim razie mamy zabrać? Może uczennica Miller się przygotowała i odpowie klasie?

Co przeżywałam, pisząc tę książkę

Od wielu lat chodził za mną pomysł napisania książki w formie rozmowy damsko-męskiej o sprawach damsko-męskich. Uczciwie, otwarcie, szczerze, z mądrym mężczyzną. Nawet jednego namawiałam, ale nie podjął wyzwania. Przeczytałam Życiologię Miłosza Brzezińskiego i pomyślałam: „A może to ten?”. Facet z żywym umysłem, dowcipny, błyskotliwy, wiedzący, o czym mówi i po co. I – co ważne – bliski mi światopoglądowo. No i „robi w ludziach”. Okazało się, że Miłoszowi pomysł też się spodobał.

Przystępowałam do pracy z ochotą, jak zawsze, bo mam już za sobą kilka książek pisanych z kimś. Tym bardziej byłam zdziwiona kolejnymi naszymi spotkaniami. Miłosz mówił, mówił, mówił, a ja… Gdzie ja? Ja wygadana, doświadczona, pyskata stara wyjadaczka. Coś tam dogadywałam, o czymś próbowałam powiedzieć. Miłosz grzecznie się uśmiechał, przytakiwał i strzelał dalej. Facet-pistolet. Trzeba przyznać, fascynujący, więc słuchałam z uwagą. Ja zawsze słucham z uwagą. Ale zanim spróbowałam pozbierać do kupy to, co usłyszałam, i wyciągnąć z tego jeden główny wątek, Miłosz znowu grzecznie mówił: „Tak sądzisz? To ciekawe”. I pędził dalej, ku sobie znanym przestworzom. Rozdział, który Państwo przeczytali, w pierwotnym kształcie wyglądał zupełnie inaczej. Właściwie był to monolog Miłosza przerywany moimi krótkimi zdaniami. Magda, nasza redaktorka, przerażona, powiedziała: „Kasiu, ale ty musisz coś dopisać”. Ja byłam przerażona jeszcze bardziej. „Chyba się pochlastam suchą bułką”, pomyślałam. Nastąpiły dni grozy. „Co ja mam z tym zrobić?” Miotały mną najróżniejsze uczucia. Jeszcze nigdy nie czułam się tak źle podczas pisania książki. Jestem przepracowana, więc tym bardziej byłam podatna na: zwątpienie, lęk, niechęć, niepokój, napięcie, chęć ucieczki gdzie pieprz rośnie. W dodatku nie bardzo rozumiałam, dlaczego tak się czuję. Zmęczona, owszem, bywam, ale jak się biorę do swojej roboty, na której się w końcu znam, to już samo idzie. A tu – jak po grudzie.

I zmienił się „kanał życia” (praca ze śniącym ciałem Arnolda Mindella¹*). Spotkaliśmy się mianowicie z Miłoszem podczas sesji zdjęciowej do książki. Odgrywaliśmy scenki rodzajowe „jak to między chłopem a babą bywa”. I sami osądźcie po zdjęciach – ale moim zdaniem poszło nam świetnie. Odczytywaliśmy każdy wysyłany do siebie sygnał, łapaliśmy w okamgnieniu, o co chodzi drugiej stronie. Na przemian kłóciliśmy się, droczyliśmy, okazywaliśmy sobie uwielbienie, nie znosiliśmy się. Bawiliśmy się fantastycznie. We mnie coś puściło. Poczułam, że „Tak, to właśnie ten, do pisania tej książki, więc czemu ja się ciągle tak dziwnie czuję”. Dotarło do mnie, że jestem w trakcie rozwojowego procesu – mojego własnego, ale występuję również jako medium, wspólnego, kobiecego procesu dążenia do porozumienia z mężczyznami. I co najważniejsze – z pozycji partnerstwa. I poczułam, jakie najważniejsze i najtrudniejsze do przeżycia uczucie leżało u podłoża mojego stanu. Kiedy obudziłam się w nocy z płaczem: „Mamusiu”, wiedziałam już, o co chodzi. To bezradność. Najpierw ufff…, wielka ulga: „już wiem”. Ale potem pytanie – czemu czuję się bezradna?

Bo on nie słucha.

Wyobrażam sobie, ile kobiet w tej chwili mówi: „No właśnie”.

My, kobiety, słuchamy. A jego to już na pewno. Wiedziałam to zawsze, wiedziałam, na czym polega odmienność chłopców i dziewczynek. Że dziewczynki zajmują się budowaniem bliskości, chłopcy zaś – działaniem (czytaj: zaznaczaniem swojej obecności). Sama jestem nietypową dziewczynką, która potrafi słuchać, ale której też słuchają inni. Ufam temu, co mam do powiedzenia, ale jednocześnie jestem niezwykle ciekawa tego, co ludzie mają do powiedzenia. A rozmawiając z Miłoszem szczególnie. Ciekawy facet, ciekawe przedsięwzięcie tworzone z myślą o pożytku bliźnich płci obojga. I tu spotkałam się z tym, co reklama nazywa „siłą wodospadu”. Z niewiarygodnym męskim impetem, który mnie – nie jakąś tam okruszynę – zmiata po drodze. Dziękuję ci, Boziu, za to doświadczenie. Początkowo mocno nieprzyjemne, ale jakże cenne w skutkach. Ja w mojej pracy od dawna nie muszę przebijać szklanego sufitu, który tworzą mężczyźni nad damskimi głowami. Bo sama sobie jestem szefową, a ludzie przychodzą do mnie, żeby mnie słuchać. Ale na psychoterapię, warsztaty rozwojowe, treningi psychologiczne przychodzą głównie kobiety. A one chcą i umieją słuchać. Zrozumiałam, że mój dyskomfort wziął się z mojego luksusu. Ten luksus zburzył Miłosz – fajny, mądry mężczyzna, z którym chciałam rozmawiać, ale który mnie nie słuchał.

Nasze wspólne męsko-damskie życie pełne jest paradoksów. Z jednej strony samotni mężczyźni radzą sobie gorzej bez kobiet niż samotne kobiety bez partnerów. Z drugiej – kobiety ciągle upatrują „ułożenia sobie życia” w mężczyźnie.

Kasia

Podobnie w domu – mam fajnego faceta, który nie słucha. A właściwie słucha, ale siebie. Wracam ledwo żywa z pracy, gdzie cały dzień otacza mnie krąg trudnych ludzkich spraw, i marzę o ciszy i odpoczynku. A w domu roznosi się donośny głos komentatora sportowego z telewizji, a rozanielony Edek pędzi ku mnie z radosną opowieścią o wspaniałym meczu Agnieszki Radwańskiej. Dotąd miałam do mojego ukochanego żal, że jest tak bardzo skoncentrowany na sobie, że nie zauważa niektórych moich naprawdę ważnych potrzeb. Wielu fajnych rzeczy dopracowaliśmy się przez lata związku, ale o niektóre muszę się bez przerwy dobijać. Wiele zrzucałam na jego charakter. Miłoszu, dziękuję ci, bo doświadczyłam przy tobie, że mężczyźni tak mają. Co potwierdza konieczność naszej babskiej, ciągłej walki o siebie. Inaczej chłopy znowu nas zjedzą.

Oddałam ci serce, oddałam ci ciało.

Odchodzisz i mówisz, mało…²

Możemy z mojego doświadczenia wyciągnąć poważny wniosek dla wszystkich kobiet. Jeśli ja, zaprawiona w wieloletnich bojach o siebie, doświadczona, świadoma kobieta, rozpoczynając partnerską współpracę z mężczyzną, którego cenię, dbam o jego komfort, do tego stopnia, że lojalność wobec niego doprowadza do nielojalności wobec siebie samej, to jak może się czuć młoda, niedoświadczona dziewczyna w pierwszych kontaktach zawodowych z mężczyznami. A w intymnych…?

Jak mysz z kotem.

Nasze wspólne męsko-damskie życie pełne jest paradoksów. Z jednej strony samotni mężczyźni radzą sobie gorzej bez kobiet niż samotne kobiety bez partnerów. Z drugiej – kobiety ciągle upatrują „ułożenia sobie życia” w mężczyźnie. Obie płcie manipulują sobą wzajemnie, oszukują się, nadużywają, czasem walczą ze sobą, a jednocześnie potrzebują się ogromnie, pożądają, zachwycają się sobą. Różnice między nami są na tyle głębokie, że nawet ich szczere ujawnianie, odczytywanie, rozpoznawanie nie uczyni nas mniej ciekawymi dla siebie. Bardzo chciałabym, żeby i kobiety, i mężczyźni dzięki tej książce docenili to, co mają, czym dysponują – zarówno oni sami, jak i ich partnerzy.

A kobietom dodatkowo życzę przesunięcia swojej uwagi z mężczyzn na siebie. Mnie się udało.

O pracy ze śpiącym ciałem, Arnold Mindell, Agencja Wydawnicza Tu 2006. [wróć]

* Nocny patrol, Olga Jackowska. [wróć]

Moja wersja wydarzeń

Córeczka zapytała mnie kiedyś: „Tatooo, a jak nikomu na świecie się twoja książka nie będzie podobała?”. Bardzo mnie to pytanie zafrasowało, a potem powiedziałem, oprócz wielu rzeczy, że jak się komuś książka nie podoba, to życia mu to nie zmarnuje. A może przynajmniej jednej osobie jakoś pomoże. I jeśli przynajmniej jedna taka osoba się znajdzie, to znaczy, że było warto pisać.

Psychologia ma spory kłopot. Od samego początku. Zabrała się za wszystko naraz. Od neuronu, przez działania grup neuronów, przez percepcję, zakrzywienia, stałość percepcji, aż po zachowania całych grup, gdzie niechętnie oddaje pole socjologii. Fizycy byli znacznie mądrzejsi. Jak małe cząstki, to chętnie, a i owszem. Choć i tu wciąż trudno o teorię, która połączyłaby wszystkie inne, więc sporo jest roboty. Ale jak te cząsteczki nieco większe, to fizycy mówią: „A to już nie my, to chemicy”. A jak większe, to chemicy mówią: „A to już nie my, to biolodzy”. I tak dalej. Psychologowie nie. Te same osoby zaprasza się do telewizji do omówienia najnowszych odkryć w dziedzinie neurofizjologii, a potem kwestii psycholingwistycznych.

I ja jestem w podobnej sytuacji. Z biznesu i mimowolnego słuchania o problemach damsko-męskich podczas rozważań o rozwiązaniach w firmach, kanałach komunikacyjnych, modelach decyzyjnych, Kasia zaproponowała mi napisanie czegoś o babach i chłopach. Żeby było inaczej. Dziarsko, ze swadą, a nie znowu, że smutno, wszyscy mamy przechlapane, facet to świnia i śmierdzi, a baba uciśniona przez wieki. Oczywiście, odpowiedziałem, że się nie znam.

Zapomniałem jednak komu odmawiam i… tak oto piszę tę książkę jako facet trochę, jako tata, jako gość jeszcze niezbyt stary, syn, który poprawnie się wyprowadził z domu i żyje normalnie, nie spodziewając się, że cierpienia uniknie w stu procentach, bo interesuje go szczęście pojmowane dojrzale, a nie bajkowo. Gdyby nie Kasia, w życiu bym się na to nie zdobył, choć przyznam, że napisanie paru słów do mężczyzn chodziło mi po głowie od jakiegoś czasu. Nawet miałem w głowie kilka rozdziałów książki pod tytułem: Jak nie być bamboszem, wściekły na mężczyzn, którzy w obliczu normalnych trudów życia kładą się na glebie i zaczynają ssać kciuk. Ale jakoś się nie składało.

I proszę. Nagle książka powstała. Zasiadłem, pogadałem z Kasią, spięty jak nigdy. Bo ona się zna, ma doświadczenie, celuje w wachlarz umiejętności terapeutycznych, odkąd pamiętam. Jej umysł jest tak wielki, że zapewne wywołuje oceaniczne pływy, a gracja baletnicy, z jaką raz udaje, że nie wie, a raz daje podczas rozmowy trzeźwiącą plombę, jest nie do opisania. Kasia jest tytanem pracy. Mistrzynią w swym fachu, jakich mało, i wciąż pozostaję pod wielkim jej wrażeniem (a zapewne i wpływem). Toteż niniejszym oznajmiam, że Katarzyna Miller powinna zostać uznana za dobro narodowe, ubezwłasnowolniona, przywiązana do leżaka gdzieś w ciepłych krajach i zmuszona do dyktowania książek, bo każda chwila, w której Kasia nie pracuje, jest stratą dla budżetu państwa. Mam nadzieję, że ktoś władny to przeczyta i zrobi co trzeba.

Bardzo Ci, Kasiu, dziękuję za możliwość doświadczenia rozmowy z Tobą. Wielkie to dla mnie przeżycie. To dla mnie także największa nagroda za tę książkę.

Kłaniając się i życząc dobrej lektury, wyrażam nadzieję, iż książka ta pomoże Państwu wyluzować się i stwierdzić, że wiele starych pomysłów na życie trzeba po prostu oddać do muzeum i wymyślić samemu nowe. Świat się kosmicznie zmienił, odkąd wymyślono związki i śluby. Nic nie jest dobre tylko dlatego, że „ludzie zawsze tak robili”. Wyrażam szacunek dla Czytelników potrafiących wygospodarować w życiu czas na zastanowienie się nad sobą, bo wbrew pozorom to nie ignorancja jest błogosławieństwem. Ignorancja rodzi zabobony, lęki i przesądy. Wiedza o sobie daje za to wiele spokoju. Mam nadzieję, że po lekturze tej książki zdziwicie się, jak bardzo jesteśmy wszyscy normalni, choć uważaliśmy, że życie bez małżeństwa, bez dzieci, w związkach homo, niewiedza, jak się dogadać, jest czymś egzotycznym. W dzisiejszych czasach już nie jest i być może nigdy nie będzie. Teraz trzeba tylko to jakoś poukładać. A swoją drogą podchodźcie do wszystkiego z dystansem, żeby nie było jak w dowcipie:

– Wiesz, przez mój problem z nocnym moczeniem poszedłem w końcu na terapię.

– I co? Przeszło?

– Nie. Moczę się dalej, ale teraz jestem z tego dumny.

Dobrego dnia!

Ignorancja rodzi zabobony, lęki i przesądy. Wiedza o sobie daje za to wiele spokoju.

Miłosz

Bohater na białym koniu

miłosz: Mężczyźni i kobiety produkują o sobie tyle ciekawych historii, że nikt już być może nie pamięta, jak było naprawdę. On do niej na koniu – bo taki jest ideał miłości księżniczki i rycerza. Potem on jedzie na wojnę, ona czeka – a przynajmniej on myśli, że ona czeka.

kasia: A kiedyś zakuwał księżniczkę w pas cnoty. Brrr… Straszne.

miłosz: I dawał komuś zaufanemu kluczyk. Albo nie dawał.

kasia: Sam zabierał. I gubił po drodze…

miłosz: I wtedy ma miejsce ciekawa sytuacja, bo właściwie nie kochasz żony. Kochasz to swoje o niej wyobrażenie. Wyobrażenie tego, że czeka, pierze, gotuje, dziecko niańczy, w nocy gwiazdy liczy z tęsknoty. I z mężem jest podobnie: że on tam chodzi i złych zabija, tym smokom robi kontrolę urodzin. Nie pali wiosek, nie gwałci nieletnich, nie zabiera chłopom jedzenia. Tylko że on w ogóle taki jest rycerski na sto fajerek!

Mężczyźni i kobiety produkują o sobie tyle ciekawych historii, że nikt już być może nie pamięta, jak było naprawdę.

Miłosz

kasia: Wszystko robi wyłącznie w słusznej sprawie. To smutne, to straszne, to prawdziwe… Wstrząsnęło mną, gdy zdałam sobie sprawę, że mój ukochany, humanitarny tata, który tyle rozumiał, umiał wytłumaczyć, był ciepły i pogodny, ogromnie lubiany przez ludzi, nie mógł nie zabijać, skoro był w partyzantce, w AK a nie zabijało się tylko Niemców, były też wyroki na Polaków. Niestety mój ojciec już nie żył, kiedy to do mnie dotarło. Aż wstyd pomyśleć, jak jesteśmy bezrefleksyjni wobec własnych rodziców. Czyli wobec własnej przeszłości, wyposażenia, korzeni. Ale też wartości, które nam przekazują. Rozmawiałam z nim o obozie koncentracyjnym, o matce, o filozofii, ale za mało, za płytko, za rzadko… Wiem, wiem, niektórzy „rozmawiają” tylko o wyrzucaniu śmieci i nieodrobionych lekcjach.

Kiedy widzę ślady kul na domach na Bielanach, gdzie mieszkam, myślę, ilu ludzi (dzieci, kobiet, młodych, pięknych i starych) stało na drodze tych kul i o tych, kto je wystrzeliwał. Czy ja bym je wystrzeliwała? Gdy byłam młoda – o tak! Wtedy człowiek jest tak głupi, tak pełen wiary w proste hasła, tak chce być przez coś określony, czemuś oddany, i w dodatku ma w sobie tyle nierozładowanej energii i tyle agresji, że zabijanie w imię szczytnych celów to niezły psychiczny rarytas. Dorosła uciekałabym, gdzie się da. I chyba raczej dałabym się zabić, żeby nie zabijać. A może wystarczająco dużo jest we mnie z wojaka Szwejka… Ciekawy temat: wojak Szwejk a kobieca postawa wobec wojny. Mój ojciec był w czasie wojny oczywiście młody. Czy go rozumiem? Tak. I szczerze pogardzam siedzącymi w gabinetach starcami generałami, którzy wiedzą, jak wysłać młodych na rzeź. Jak zanucić im cudowne piosenki, żeby szli „jak na bal”.

Zobacz, czy to nie zostało tak wykombinowane, żeby baby miały poczucie, że „ich mężczyźni” robią same dobre rzeczy, kiedy są daleko. I że też tylko dlatego nie wrócili. Że są bohaterami bez skazy.

miłosz: No, jak Bond. Zabija, ale morderców, i kradnie, ale złodziejom. Czyli zgodnie z filozofią Kalego – wszystko w porządku.

kasia: Takie to wszystko wspaniałe i wielkie. A jak siedzą przy wódce i opowiadają, jak świat powinien wyglądać, to już jest coś zupełnie innego. Wstrząsająco to pokazał Marek Koterski w filmie Wszyscy jesteśmy Chrystusami.

miłosz: Wtedy, jak siedzą, to nie wygląda dobrze. Więc siedzą najczęściej bez kobiet, w okopie. A potem on taki sponiewierany wraca z tej wojny. Zgodnie z prośbą wyrażoną słowami pieśni „wróć, Jasieńku”. On ma te blizny, a ona mu je obmywa, gdyż „ran jego całować niegodna” – no sama klasyka się ciśnie na usta, co jest dowodem na to, ile literackich obrazów tego bezmyślnego mitu powstało. A potem on po tej wojnie wróci i będzie z nią na te zakupy chodził po ziemniaki i w ogóle już zawsze za rękę, w parku, a babie lato nad nimi mgiełkę będzie snuło.

kasia: Ale on po tej wojnie ma traumę. Nocne koszmary. Budzi się zlany potem.

miłosz: No widzisz. Dotykasz czegoś, o czym się nieco zapomina. Że wojna nie jest jak w Czterech pancernych. A Jasieczek…

kasia: Jasieczek nie nadaje się do tych ziemniaków. I do codzienności.

miłosz: Po pierwsze, jak klapa od kibla upadnie, to on się na podłogę kładzie, bo ci, co się na hałas nie kładli, najczęściej nie wracali do domu. A jeśli nie, to często wraca do domu w zniszczonym kraju i ten kraj trzeba odbudowywać. Cegły nosić, fundamenty nowe lać. Więc on jest Jasieńkiem, ale bardzo nieobecnym Jasieńkiem jest.

kasia: Jest niebezpieczny, nieobecny, nieszczęśliwy, wściekły, przeinaczony…

miłosz: Nawet dla mnie, miłośnika męskich przygód, ta piosenka o Jasieńku, który ma wrócić z tej wojenki, jest taką piosenką nastoletnią, bo wiadomo, jak Jasieniek wróci z tej wojenki, to nie będzie tym samym Jasieńkiem, co kochał i pojechał.

kasia: Miłoszu, to jest przecież koszmarna odwieczna propaganda, żeby ludzie byli żywą siłą. Żeby baby rodziły chłopców na wojny. Żeby nie sprzeciwiać się rządom i politykom, prawom historii, tylko robić to, co „należy”.

miłosz: Ale chyba wiesz, że to na żyzny grunt trafia, bo znowu jesteśmy rozmiłowani w takim ideale, do którego należy zmierzać, który – jak to często w dramatach rodzinnych bywa – jest nieosiągalny.

kasia: On musi być nieosiągalny, bo gdybyśmy go osiągnęli, to co byśmy zrobili? Przecież nie umiemy po prostu być.

Kobiety najbardziej kochają panów nieobecnych, nieosiągalnych…

Kasia

miłosz: To wtedy jest koniec, trzeba ich wszystkich wytłuc, żeby to się od początku zaczęło. Ale zaraz… Może to właśnie teraz mamy ten ideał? Większość mężczyzn nie pojechała nawet na wojnę, nie mówiąc już o tym, że większość tych, którzy pojechali, wróciła. I gdzie ta powódź szczęścia familijnego?

kasia: Nie widać, nie słychać. Uleciało. Bo kobiety najbardziej kochają panów nieobecnych, nieosiągalnych…

Chłopcy kochają wirtualnie

miłosz: A wiesz, że mężczyźni podobnie? Najlepiej mieć żonę, ale być w delegacji. Czyli być mężem, ale nie być w okolicy. I facet jest do tego przygotowany przez naturę. Bo mężczyzna w ogóle, zauważ, jest stworzeniem takim sinusoidalnym. Pojawia się i znika. Trochę jest i potem go nie ma. Nawet mentalnie, jak siedzi w domu, to go często nie ma. Ma momenty zrywu i potem musi odpocząć. Gdyby Bóg była kobietą, to siódmego dnia też miałaby pewnie coś do roboty. Mężczyzna funkcjonuje, jakby miał chorobę afektywną dwubiegunową fabrycznie wbudowaną w płeć. Lubi skrajności. Wśród facetów jest więcej prezesów, ale i więcej bezdomnych. Naprawiają w domu, naprawiają, a potem miesiąc nic nie robią. Jest nawet taki dowcip: „Mężczyzna, jak mówi, że naprawi, to naprawi, i nie trzeba mu o tym przypominać co sześć miesięcy!”. Kobieta ma tendencję do równego rytmu, mozolnego, codziennego. Lepiej znosi przewlekły ból. Facet lepiej znosi ból mocny, ale krótki. Jakieś feministki pociągnęły kiedyś wątek, że gdyby faceci mieli miesiączkę, to byłyby to ustawowo dni wolne od pracy. Ale idźmy dalej po tej męskiej sinusoidzie. Facet ma skłonność do atakowania i potem natychmiast zapadania w sen, jak rycerze w Tatrach, do czasu, aż znowu potrzeba supermana. Wojna, odbudowa kraju i później znowu nic się nie dzieje. A potem znowu wojna albo kataklizm. Teraz ewidentnie jesteśmy w momencie historycznym, kiedy ta agresywna męskość śpi. Łatwo więc zauważyć, że z ojcostwem będzie podobnie – ojciec niestety nie jest cały czas równie potrzebny, ale są takie kluczowe momenty w życiu rodziny czy rozwoju dziecka, kiedy potrzeba kontaktu z ojcem i partnerem jest nie do obejścia ani oszukania, ani na skróty, a jego brak powoduje kosmiczne kratery w emocjonalności pociechy, partnerce zaś bardzo utrudnia powrót do równowagi po urodzeniu dziecka. Dla malucha są to na przykład pierwsze lata życia, a potem dojrzewanie. Krótko mówiąc, są takie momenty w życiu społecznym i rodzicielskim, kiedy jakiś mężczyzna musi się pojawić, i to powinien być najlepszy wzorzec męskości, jaki się da zorganizować. Niemniej, ze względu na tę sinusoidalność męskości, dla samego faceta nie jest niczym wyjątkowym, że go akurat gdzieś tam nie ma, ale lubi się pojawiać, jak jest robota dla supermana.

kasia: Oczywiście. To musi być podkreślone na czerwono i ogłoszone urbi et orbi, a najlepiej nagrodzone dyplomem, fanfarami albo doktoratem honoris causa. Wtedy warto się wysilić, no nie? Słuchaj, mężczyzna ojciec jest potrzebny nie tylko dziecku. Czasami. On jest potrzebny żonie, kobiecie, matce ich dziecka. Ona potrzebuje odpoczynku od dziecka, czasu dla siebie, wspólnie spędzanego czasu z dzieckiem i z nim, i wspólnie spędzanego czasu z nim, bez dziecka. To tak trudno pojąć? Wyobrażasz sobie siebie samego cały czas z dzieckiem?! Ale gwoli sprawiedliwości dodam, że kobiety za mało korzystają z obecności innych mężczyzn przy dziecku. Kiedy tatuś zobaczy, że inny chłop uczy jego dziecko pływać, zaraz przyleci, bo przecież on je najlepiej nauczy, prawda? A swoją drogą, otwórzmy te nasze nieco zatęchłe rodziny na więcej znajomych, przyjaciół, kumpli i kumpelki. Im więcej fajnych ludzi dziecko lubi i zna, i im więcej osób je zna i lubi, tym lepiej, zdrowiej, bogaciej.

miłosz: Jeszcze jedno. Nawet jak go gdzieś nie ma, to wtedy ona tam jest, więc nie jest to wszystko zostawione samemu sobie.

kasia: No pewnie – nie jest zostawione samo sobie, bo jest ona. A ona podejmie każdy trud: folwarczek, firmę, szkołę, związek „Solidarność” poprowadzi, dom zbuduje, remont przeprowadzi. A jak on się pojawi, żeby wstęgę przeciąć, to ona zakwili: „Ach, kochany, jak dobrze, że wróciłeś, tak tu męskiej ręki brakowało…”. I nawet, co już jest patologiczne, ona zapomni, że to nie on tak dbał i zbudował. I na pewno to coś na tablicy pamiątkowej będzie imienia „męskiego”.

Coś ściemniasz, Miłoszu, z tymi delegacjami. Wygląda to na uciekanie przed obowiązkiem domowym i wychowawczym (czytaj: nudą), a tu mówisz, że chodzi o to, żeby mieć babę daleko?

miłosz: Prawdziwa baba daleko to idealna baba wciąż przed oczyma wyobraźni. Mężczyzna się zakochuje w tej żonie, którą ma w głowie, a nie w tej, która jest realnie. Ona, na przykład, jak wstanie i nie ma makijażu, i jej się włosy odgniotły, to nie jest dobrze, bo w głowie zawsze wszystko czyste i ułożone ma, pachnie i nie wydala, jest chętna i gotowa.

kasia: Jak na filmie – ma makijaż po całej nocy i kok jej się nie rozsypał, i on ją może kochać wtedy.

miłosz: O Jezu, natychmiast! W tej delegacji, na wojnie oni z tymi zdjęciami je tam całują po nocach, na hełmach noszą, zabłocone pod kurtkami w okopie! Oni by cały czas… Ale to jest kobiecy wymysł. Tak jak męskim wymysłem jest, że ona tak co noc w ten horyzont oczy wypłakuje, czy on wraca. Umówmy się, zwłaszcza dziś, ani w tym domu nie jest tak przeraźliwie ciężko, żeby nogi urywało, ani w pracy. Ale mit trudu i znoju codziennego trzyma się krzepko.

kasia: Czyli to jest przedłużenie tej miłości rycerskiej. Ci dzielni rycerze nosili barwy swoich dam, bili się w ich imieniu, a na boku sobie dupczyli jakieś inne dziewki.

miłosz: Kochanka jest do kochania, a żona jest do żonania. Miłość jeszcze trzysta lat temu była wręcz przepisem na nieszczęście w małżeństwie!

kasia: A dziewczynki są do używania.

miłosz: No tak, dziewczynki są do używania.

kasia: No to które są kobietami?

miłosz: W oczach mężczyzn? Dojrzałych? Wszystkie.

kasia: A te do używania?

miłosz: A te do używania, podejrzewam, że na jakimś poligonie życia muszą być, muszą się zdecydować, o co im chodzi.

kasia: One mają się zdecydować? Ale dla facetów są kobietami czy nie?

miłosz: W tej naszej rozmowie jestem w średniowieczu jedną nogą a drugą we współczesności, nie wiem, jak mam przeskakiwać. Pogubiłem się. Nie, dziewczynki do używania też są, nie ma już teraz takich prawdziwych dziewczynek do używania. Świadomość, uważam, wierci nieco dziurę w brzuchu.

kasia: Jak to nie ma? A te dziewczynki do zapłacenia?

miłosz: Do zapłacenia? A to te, co w pracy są. To zupełnie inna historia! Dziewczynki do zapłacenia to zawsze jakaś potrzeba, której nie śmiem oceniać nawet ani generalizować, bo chyba nie do końca ją pojmuję. Wiesz, jak ktoś przychodzi do ciebie, żeby się wyżalić, i za to ci płaci, to jest to jakaś prostytucja emocjonalna. Powinien to zrobić z żoną, a przychodzi i robi to z tobą. Też jesteś do zapłacenia? A ja? Chłopiec do zapłacenia? Ciało, dusza – nie będziemy się rozdrabniać, dobrze?

kasia: Powinna to zrobić z mężem, tylko go nie ma… Myślisz, że odpowiedziałeś, bo nazwałeś nas, psychoterapeutów, prostytutkami? Świat poszedł w tę stronę, w którą nie należy, chociaż nie wiadomo, czy mógł pójść w tę stronę, co trzeba.

miłosz: A w którą trzeba?

kasia: To powiedzieliśmy sobie na początku, jak ja bym chciała albo jak ty byś chciał…

Nie jest dobrze, że potrzebni są ludzie do wysłuchiwania innych ludzi za pieniądze. A już dużo wcześniej potrzebne były dziewczynki za pieniądze.

miłosz: Chłopcy też są teraz za pieniądze.

—

kasia: Zawsze byli, ale w mniejszym zakresie. Z prostej przyczyny – kobiety, jak podkreślam, chcą, pragną być kochane. Więc płacenie za miłość nie spełnia ich potrzeb. Chłopcy są przekochani przez mamusie albo przez kulturę, albo przez patriarchat, więc mają fanaberie seksualne i za nie płacą, bo ich cieszy, że sobie mogą kupić dziewczynkę. Tak samo, jak gwałcą na wojnie, żeby podbić obcy kraj. Bo wszystko, co żyje, może być Wrogiem. I trzeba to podbić. Tak jak naturę. Więc trzeba z nią wygrać, a nie poznać ją, pokochać i z nią współżyć. Wiem, że mówię o prymitywnym aspekcie męskości, ale jakże wszechobecnym. Niemniej są i mężczyźni, i kobiety płacący za seks.

miłosz: Jest popyt, jest podaż.

—

kasia: Tak, istnieje turystyka seksualna nie tylko mężczyzn, ale również kobiet. Ta druga przeżywa rozkwit. Kobiety jeżdżą do ciepłych krajów, gdzie chłopcy są do tego, żeby im zapłacić. To chyba objaw bogacenia się kobiet, ale bogacenia na wzór męski. Myślę, że pójdzie to dalej i kobiety nauczą się utrzymywać mężczyzn jako mężów, tak jak to z kobietami musieli robić przez wieki mężczyźni. Choć na razie kobiety burzą się na samą myśl o tym, chcą bowiem zyskać coś nowego, nie tracąc starego.

Wracając jednak, Miłoszu, do naszego bohatera poza domem… Weźmy pod lupę mężczyznę w delegacji. On też jest dzielny?

miłosz: Pewnie. W delegacji to jest głównie dzielny. Może, powiedzmy sobie szczerze, na froncie jest tak, że nie ma kobiet, więc nie musisz się myć, nie musisz pić oraz uważać, jak pierdniesz. Siedzisz sobie z kolegami i jest super, jednocześnie jesteś bohaterem tylko dlatego, że cię nie ma w domu. Delegacja też tak wygląda, bo z delegacji urobiony wracasz, chociaż spałeś w pięciogwiazdkowym hotelu i może było ciężko, ale umówmy się… Do którego „ciężko” to przykładamy, żeby ocenić poziom zmęczenia delegacją? Znam cięższe przeprawy życiowe. Ale chcę powiedzieć jeszcze jedno. Facet, który sobie nie radzi albo nie chce sobie radzić z domowymi i żonowymi kwestiami, najbardziej zyskuje na wizerunku, kiedy go nie ma. Bo jak jest, to ciągle słyszy, że mu coś nie wychodzi, nie tak się dzieckiem zajmuje, nie uczestniczy tyle, ile by chciała, nie pomaga, nie wspiera, nie partneruje. Chociaż w jego mniemaniu się stara i kombinuje. Ile by się jednak starał i kombinował, zawsze coś będzie nie tak. Kasę przyniesie, to go nie ma. Jest, to kasy nie ma, bo mało zarabia. Poszedł na wycieczkę z dziećmi, a sąsiad zrobił w tym czasie żonie kuchnię. Kuchnię zrobił, to żona przyszła z nosem na kwintę, bo śniło jej się, że dostała naszyjnik, i się obudziła, i jej się przykro zrobiło. Daj spokój! Więc co zaczyna facet robić? Nie uczestniczyć, żeby przynajmniej była jakaś logika tego świata.

Fajnie jest dać się uwieść. Może nawet parę razy. Pod warunkiem że wiesz, że jesteś uwodzona.

Kasia

– Nie pomagasz mi wcale!

– No rzeczywiście, nie pomagam. Ciekawe, kto dla nas tyle pracuje?

– Ale nie mam w tobie wsparcia, ciągle cię nie ma!

– To może ja wyjdę, żebyś miała rację, co? Ty to tak bardzo lubisz!

Jest logika? Jest! Ma baba rację? No – trudno z tym dyskutować. A jeśli facet wyjeżdża ciągle do pracy, to wręcz prawie w ogóle nie słyszy pretensji, a może nawet myśli sobie, że jak będzie pisał raz dziennie esemesa typu: „Jakiś kocioł tu mamy, kocham mocno, tęsknię”, to i jakiegoś wirtualnego całusa dostanie. Zobacz, system związków na odległość tworzy potężny bufor bezpieczeństwa dla partnerów, którzy nie chcą dotykać swoich komunikacyjnych słabości i szukają protezy. Żadna kobieta i żaden facet nie zniosą ciągłego walenia w siebie jak w bęben. A w takim przypadku dla faceta optymalizacja pracy z wizerunkiem może polegać właśnie na nieobecności.

kasia: To cholernie sprytne. Wierzę ci, że prawdziwe. W ogóle ci wierzę i nie wiem, czy śmiać się, czy płakać. Z jednej strony takie cudowne, jasne postawienie sprawy mnie ciekawi i wzbudza nadzieję na duuuużo prawdy, którą cenię tysiąc razy bardziej od bajeru. Mówię dziewczynom: „Strzeżcie się bajerantów. Jak ich poznać? To ten, co ci mówi to, co chcesz usłyszeć! Jak ci w głowie zawraca, szumi i już niczego więcej nie chcesz słuchać, tylko to – jesteś w rękach specjalisty – uwodziciela. Fajnie jest dać się uwieść. Może nawet parę razy. Pod warunkiem że wiesz, że jesteś uwodzona. I że dajesz sobie prawo do słodkich chwil iluzji dla polepszenia nastroju i przyjemności zauważenia, że jednak nawet profesjonalista musi się napracować, żeby efekt był doskonały. Im lepszy profesjonalista, tym lepszy efekt. Ale (tu, Miłoszu, użyję twojej metafory prostytucji w psychoterapii) jak najlepiej rozumiejąca terapeutka nie zastąpi żony i nie ma nią zostać, również uwodziciel nie będzie cię kochał. Więc możesz dać się pokołysać, ale nie wierz”.

Teraz ta odległość. To prawda, że znacznie częściej (znowu stereotyp górą) słyszymy, śmiejemy się z damskiego: „A dlaczego ty znowu gdzieś idziesz beze mnie?”. I tak się pochylamy z wyższościową troską nad tymi biedulkami kobitkami, co to bez swojego mena ani zipnąć nie potrafią… Ale ja znam głównie kobiety, które mówią: „Nie chce ci się iść, kochanie, na tę wyprawę, bal, spotkanie, spektakl, koncert (odpowiednie skreślić), no to szkoda. Wiesz, ja mam na to jednak wielką ochotę. Pójdę, pojadę, skoczę, zajrzę, potem ci opowiem, jak będziesz ciekaw, oczywiście”.

Występuje też w przyrodzie spora liczba facetów zawieszających się na swoich kobitach jak dziecię mocno nieletnie, roszczeniowych, zrzędzących, marudnych, wiecznie niezadowolonych. Niezadowoleni są z siebie oczywiście, ale lubią to „zaprojektować” na swoją damę. Taki to oby jak najczęściej był w delegacji. Ale po co taki w ogóle komukolwiek?!

Typ żony marynarza przypomina zaś twojego nieobecnego chętnie męża. Taka partnerka odpoczywa w okresach nieobecności chłopa, żeby się zmobilizować, gdy on przybywa.

Ja też preferuję życie w dwóch mieszkaniach, a przynajmniej ich posiadanie, aby można było od siebie odpocząć i się za sobą stęsknić. Rozwiązanie to może być też spowodowane wątłością komunikacyjną, jak to prześlicznie nazwałeś, ale życzę nam wszystkim takiego dobrobytu, abyśmy mogli nimi dysponować. Choćby tak na wszelki wypadek.

Wiadomo przecież, że im większy dobrobyt, tym więcej singli, dobrowolności w związkach i mniej „napinki”.

Spokojnie jak na wojnie

miłosz: Stare powiedzenie prawdziwych twardzieli: „Spokojnie jak na wojnie” – nabiera zupełnie nowego znaczenia.

kasia: Ale też boicie się na tej wojnie jak cholera, więc chlejecie?

miłosz: Oczywiście jest to jakiś sposób, żeby sobie poradzić. Dochodzimy znów do problemu, który wcześniej poruszyłaś i powiedziałaś, że znacznie łatwiej na wojnie było tym, co nie myślą i nie czują. Generalnie mężczyzna, o którym często myślimy jako standardowym modelu, powstał w tym kontekście, że jedni mężczyźni zabijali drugich.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki