Lynne Pepall, Peter Antonioni, Manzur Rashid

Mikroekonomia

dla bystrzaków

Tytuł oryginału: Microeconomics For Dummies

Tłumaczenie: Przemysław Janicki

ISBN: 978-83-283-3386-4

Original English language edition Copyright © 2016 by John Wiley & Sons, Inc., Hoboken, New Jersey

All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part any form. This translation published by arrangement with John Wiley & Sons, Inc.

Oryginalne angielskie wydanie Copyright © 2016 by John Wiley & Sons, Inc., Hoboken, New Jersey

Wszelkie prawa, włączając prawo do reprodukcji całości lub części w jakiejkolwiek formie, zarezerwowane. Tłumaczenie opublikowane na mocy porozumienia z John Wiley & Sons, Inc.

Adapted from Microeconomics For Dummies, U.K. Edition (978-1-119-02662-4)
© 2016 by John Wiley & Sons,Ltd., Chichester, West Sussex, UK

Translation copyright © 2017 by Helion S.A.

Wiley, the Wiley Publishing Logo, For Dummies, Dla Bystrzaków, the Dummies Man logo, Dummies.com, Making Everything Easier, and related trade dress are trademarks or registered trademarks of John Wiley and Sons, Inc. and/or its affiliates in the United States and/or the other countries. Used by permission.

Wiley, the Wiley Publishing Logo, For Dummies, Dla Bystrzaków, the Dummies Man logo, Dummies.com, Making Everything Easier, i związana z tym szata graficzna są markami handlowymi John Wiley and Sons, Inc. i/lub firm stowarzyszonych w Stanach Zjednoczonych
i/lub innych krajach. Wykorzystywane na podstawie licencji.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji.

Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli.

Materiały graficzne na okładce zostały wykorzystane za zgodą Shutterstock Images LLC.

Autor oraz Wydawnictwo HELION dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autor oraz Wydawnictwo HELION nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce.

Drogi Czytelniku!
Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres
http://septem/user/opinie/mikrby_ebook
Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję.

Wydawnictwo HELION
ul. Kościuszki 1c, 44-100 GLIWICE
tel. 32 231 22 19, 32 230 98 63
e-mail: septem@septem.pl
WWW: http://septem.pl (księgarnia internetowa, katalog książek)

Poleć książkę

Kup w wersji papierowej

Oceń książkę

Księgarnia internetowa

Lubię to! » nasza społeczność

Lynne: Książkę dedykuję mojemu partnerowi w życiu i w pracy zawodowej, Danowi, moim synom Benowi oraz Willowi, a także mojemu złotemu Nelsonowi.

Peter: Książkę dedykuję Tanyi, mojej Mamie, Tacie oraz Jen, którzy najbardziej cierpieli w czasie mojej pracy nad jej powstaniem.

Manzur: Książkę dedykuję Ilyasowi.

Rozdział 4.
Gdy wiedziemy życie bez żadnych ograniczeń

W tym rozdziale:

Dowiesz się, jakich wyborów dokonują ludzie, gdy mają wolną rękę.

Zrozumiesz koncepcję użyteczności krańcowej.

W życiu nie zawsze możemy robić to, na co w danej chwili mamy ochotę. Jesteśmy ograniczani przez różnego rodzaju nakazy i zakazy: ograniczenia dopuszczalnej prędkości, limity kaloryczne, dolne czy górne granice wieku… W tym rozdziale nie obowiązują nas jednak żadne limity czy ograniczenia. Przyjrzymy się wyborom konsumentów, które nie są niczym ograniczane. Taka sytuacja nie ma wiele wspólnego z rzeczywistością, ale pozwala ekonomistom lepiej zbadać zachowanie konsumentów, którzy nie muszą iść na trudne kompromisy, związane np. z brakiem czasu czy pieniędzy (ale nie martw się, w rozdziale 5. wprowadzimy ograniczenia).

W rozdziale 2. omówiliśmy model wyborów konsumenta, którzy ekonomiści wykorzystują do badania ludzkich preferencji. Wprowadziliśmy tam najważniejsze narzędzia, które taką analizę umożliwiają, na przykład krzywe obojętności czy samą koncepcję użyteczności (która określa wartość, jaką reprezentatywny konsument uzyskuje w związku z konsumpcją określonych dóbr). W tym rozdziale spojrzymy na koncepcję użyteczności z trochę innej perspektywy. W większym stopniu posłużymy się matematyką, która umożliwi nam opisanie użyteczności konsumenta za pomocą tzw. funkcji użyteczności. Jest to narzędzie bardzo często stosowane przez ekonomistów, ponieważ ułatwia zrozumienie tego, co kształtuje popyt i podaż na danym rynku. Samo w sobie jest więc narzędziem o dużej… użyteczności.

Stworzymy matematyczny obraz tego, w jaki sposób użyteczność motywuje określone wybory typowego konsumenta. Zaczniemy od analizy tego, jak ludzie dokonują wyborów, kiedy nie są one w żaden sposób ograniczane (w rozdziale 5. opowiemy więcej o różnego rodzaju ograniczeniach, zaś w rozdziale 6. będziesz miał okazję się przekonać, jak zmieni się obraz naszego konsumenta, kiedy te ograniczenia włączymy do modelu). Opowiemy również o tym, jak oszacować użyteczność, jaką zapewnia sobie konsument, dokonując tych czy innych wyborów. Do tego celu wykorzystamy koncepcję użyteczności krańcowej, która oznacza dodatkową użyteczność związaną z konsumpcją dodatkowej jednostki jakiegoś dobra. Aby analiza była stosunkowo prosta, założymy przy tym, że wybory konsumenta nie są niczym ograniczone.

Jemy, aż rozbolą nas brzuchy: zakładamy, że więcej oznacza zawsze lepiej

Ogólnie rzecz biorąc, ekonomiści zakładają, że ludzie zawsze będą woleli więcej niż mniej — jeśli tylko da się im wolność wyboru. Biorąc na zdrowy rozum, to założenie może mieć sens. Przynajmniej do pewnego poziomu. To znaczy do momentu, gdy osiągniemy już pewien poziom konsumpcji i nasz apetyt zostanie zaspokojony.

Jeżeli kiedykolwiek próbowałeś zjeść dziesiąty batonik i nie byłeś w stanie się przemóc, znajdowałeś się dokładnie w tej sytuacji, o której mowa. Ekonomiści mówią o malejącej użyteczności krańcowej, mając na myśli to, że kiedy konsumujemy coraz większą ilość danego dobra, użyteczność związana z konsumpcją każdej kolejnej jego jednostki jest coraz mniejsza. Prędzej czy później spadnie wręcz do zera. Wtedy nie będziesz już czerpał żadnego zadowolenia z dalszej konsumpcji danego dobra. A nie jest wykluczone, że przyrost użyteczności stanie się ujemny i dalsza konsumpcja zacznie przynosić dyskomfort. (Tak, to możliwe! Choć większość z nas lubi czekoladę, po zjedzeniu kilku batoników możemy poczuć mdłości i nie będziemy w stanie więcej na nią spojrzeć).

Ale nie zmienia to faktu, że dopóki nie osiągniemy tego szczególnego stanu „nasycenia”, aktualne pozostaje założenie, że wolimy dostać więcej niż mniej. Tej kwestii przyjrzymy się z bliska w podrozdziale „Decydujemy, jak daleko się posuniemy: użyteczność krańcowa”. Teraz przyjmiemy po prostu założenie, że więcej znaczy lepiej, i wprowadzimy kilka pojęć, którymi posługują się ekonomiści. Punktem wyjścia będzie dla nas koncepcja koszyka konsumpcyjnego. Czym jest koszyk konsumpcyjny, wiesz już z grubsza po przeczytaniu rozdziału 2. Jednak za chwilę przyjrzymy mu się nieco dokładniej.

Kiedy zrozumiesz w pełni, czym jest dla ekonomistów użyteczność, będziesz mógł zacząć układać w jedną całość poszczególne elementy układanki, którą nazywamy modelowaniem. W tym rozdziale zaprezentujemy pewne pojęcia, za pomocą których ekonomiści wyrażają preferencje konsumentów i które pozwalają im upewnić się, że modele są wewnętrznie spójne.

Dokonujemy wyboru: koszyk konsumpcyjny

Koszyk konsumpcyjny to zestaw dóbr (usług), które konsument może zdecydować się zakupić. Wyobraź sobie, że na świecie istnieją tylko dwa dobra: herbata i kawa. W takiej sytuacji koszyk dowolnego konsumenta będzie się składał wyłącznie z jakiejś kombinacji tych dwóch rodzajów napojów, zatem koszyk konsumenta możemy zapisać symbolicznie jako:

(herbata, kawa)

Koszyk, który zawiera jedną filiżankę herbaty i jedną filiżankę kawy, moglibyśmy symbolicznie zapisać następująco:

(1 herbata, 1 kawa)

A teraz wyobraź sobie, że oprócz herbaty i kawy możemy włożyć do naszego koszyka cokolwiek. Każdy taki produkt (a także usługę) oznaczymy symbolicznie przez xi, gdzie i oznacza numer kolejnego artykułu w koszyku. Ogólnie więc możemy zapisać nasz koszyk tak:

(x₁, x₂, x₃, …, xn)

Litera n oznacza liczbę artykułów w koszyku — liczbę wszystkich dóbr, które potencjalnie moglibyśmy skonsumować.

Choć koszyk złożony z pewnej liczby (n) dóbr wydaje się realistyczny (w tym sensie, że w którymś momencie każdy artykuł zacznie konkurować z innym o dostęp do Twojego portfela, przez co n nie będzie przyrastało w nieskończoność), nie jest szczególnie wygodny w analizie. Aby ułatwić sobie pracę, ekonomiści zwykle posługują się koszykiem złożonym z zaledwie dwóch artykułów. Jeden reprezentuje dobro, które w danej chwili interesuje nas najbardziej, a drugi — wszystkie pozostałe dobra (możemy po prostu uznać, że dobro numer dwa to pieniądze). Dalej będziemy stosować to uproszczone podejście. Jeżeli jednak wolałbyś uogólnić analizę na dowolną liczbę dóbr, próbuj śmiało!

A zatem dysponujemy poniższym koszykiem konsumpcyjnym, w skład którego wchodzą dwa dobra:

(x₁, x₂)

Niech na wykresach dobro x₁ będzie odkładane na osi poziomej, zaś dobro x₂ na osi pionowej.

Zakładamy też, że koszyki konsumpcyjne podlegają regułom preferencji (które omówiliśmy w rozdziale 2.). Oznacza to, że jeśli mamy trzy koszyki: A, B oraz C, i jeżeli preferujemy koszyk A względem B oraz B względem C, musimy jednocześnie preferować koszyk A względem C.

Jeżeli przyjmiemy, że gusta i preferencje konsumenta spełniają warunki regularności określone w rozdziale 2. (kompletność, zwrotność i przechodniość), każdy koszyk konsumpcyjny można będzie przypisać do jakiejś krzywej obojętności. A jak pewnie pamiętasz, każda krzywa obojętności łączy ze sobą koszyki, które zapewniają konsumentowi ten sam poziom użyteczności. Jeżeli więc weźmiemy dwa koszyki leżące na tej samej krzywej (nazwijmy je P oraz Q), konsumentowi będzie całkowicie obojętne to, na który z nich się zdecyduje. Oznaczamy to następująco:

P ~ Q

Inne spojrzenie na użyteczność: koszyki dopuszczalne

Na problem koszyków konsumpcyjnych oraz preferencji konsumenta możemy spojrzeć także przez pryzmat zbioru decyzji dopuszczalnych, tzn. wszystkich możliwych wyborów, jakich może dokonać konsument. Jeżeli wykreślimy zbiór decyzji dopuszczalnych na rysunku, dość łatwo przekonamy się, jakie warianty będzie preferował nasz konsument. Rysunek 4.1 przedstawia przykładową krzywą obojętności dla wszystkich koszyków konsumpcyjnych, które dostarczają Robertowi ten sam poziom użyteczności. Dwa z takich koszyków oznaczyliśmy literami A i B. Obszar zacieniowany oznacza zbiór wszystkich tych koszyków konsumpcyjnych, które mogłyby dostarczyć Robertowi wyższą użyteczność niż koszyk A czy B. Załóżmy więc, że proponujemy Robertowi skorzystanie z koszyka C, który położony jest właśnie w tym obszarze. Za pomocą znanych Ci już symboli możemy to wyrazić w formie skróconej:

C B, C  A

Rysunek 4.1. Koszyki konsumpcyjne preferowane przez Roberta: koszyk C zapewnia wyższą użyteczność niż koszyk A czy B, dlatego jest to koszyk preferowany

Ten symboliczny zapis potwierdza, że koszyk C jest ściśle preferowany względem koszyka B czy A. Na rysunku 4.1 koszyk C należy do znajdującego się na prawo od krzywej obojętności zacieniowanego obszaru, który zawiera wszystkie koszyki ściśle preferowane względem A i B. Ponieważ mówimy wprost o ścisłej preferencji (zajrzyj do rozdziału 2.), sama krzywa obojętności do tego obszaru nie należy. Gdyby tak było, Robert uzyskiwałby z konsumpcji koszyka C co najmniej tę samą użyteczność co z B czy A, podczas gdy założyliśmy, że uzyskuje użyteczność wyższą.

Wykreślamy funkcję użyteczności

Jak wspomnieliśmy w rozdziale 2., każdy konsument posiada wiele krzywych obojętności, a każda z nich reprezentuje inny poziom użyteczności konsumenta (który jest stały dla danej krzywej). Załóżmy więc teraz, że naszym celem jest porównanie koszyków znajdujących się na różnych krzywych obojętności. Jak tego dokonać? To proste! Wykreślimy zbiór takich krzywych, startując od początku układu współrzędnych (punkt 0). Każda będzie grupowała koszyki dóbr zapewniające identyczny poziom użyteczności, przy czym im dalej na prawo, tym ten poziom będzie wyższy! Spójrz na rysunek 4.2.

Rysunek 4.2. Krzywe obojętności leżące bardziej na prawo dostarczają Robertowi wyższej użyteczności

To graficzne przedstawienie koncepcji preferencji ma bardzo przyjemną cechę: jeżeli poprowadzisz linię przechodzącą przez dokładnie jeden punkt każdej krzywej obojętności i jeżeli krzywe te reprezentują dobrze się zachowujące preferencje, uzyskasz w efekcie graficzny obraz funkcji użyteczności. Dokładnie tak, jak na rysunku 4.3, na którym nowa linia startuje z początku układu współrzędnych i przecina każdą krzywą obojętności.

Rysunek 4.3. Użyteczność odczuwana przez Roberta rośnie, gdy przechodzi on na wyżej położoną krzywą obojętności

No dobrze, ale przecież każdy z tych punktów reprezentuje inną kombinację dóbr znajdujących się w koszyku. I co wtedy? Cóż, przypomnij sobie, że jeżeli koszyki złożone na przykład z trzech filiżanek herbaty i czterech filiżanek kawy oraz pięciu filiżanek herbaty i dwóch kawy znajdują się na jednej krzywej (np. krzywej I₁), wówczas Robert będzie wobec nich obojętny — nie będzie mu robiło różnicy, który z nich wybierze. Z drugiej strony, jeżeli koszyk złożony z sześciu filiżanek herbaty i dwóch filiżanek kawy znajduje się na krzywej I₂, będzie on koszykiem ściśle przez Roberta preferowanym. Czy to Ci coś mówi?

Odpowiedź ma fundamentalne znaczenie dla funkcji użyteczności. Otóż kiedy preferencje konsumenta należą do klasy dobrze się zachowujących, to niemal każdy koszyk z krzywej obojętności może być częścią funkcji użyteczności! (A to oznacza, że istnieje niemal nieskończona liczba dopuszczalnych, spójnych funkcji użyteczności, które można by wykreślić dla danego zestawu krzywych obojętności. Dopóki konsument w ten czy inny sposób nie ujawniłby, którą funkcją właśnie się posługuje, nie byłoby łatwo tego odgadnąć!)

Absolutnie podstawowy wniosek, który musisz zapamiętać, brzmi: dobrze się zachowujące preferencje pozwalają wykreślić dobrze się zachowujące funkcje użyteczności.

Decydujemy, jak daleko się posuniemy: użyteczność krańcowa

Musisz zdawać sobie sprawę z różnicy między użytecznością całkowitą a użytecznością krańcową. Całkowita użyteczność (łączna użyteczność związana z konsumpcją określonych dóbr) to interesująca koncepcja, ale ekonomiści są bardziej zainteresowani tym, jak zmienia się użyteczność konsumenta w reakcji na (niewielkie) zmiany poziomu konsumpcji. Na to właśnie pytanie odpowiada miara zwana użytecznością krańcową. Mówi ona o tym, o ile wzrośnie użyteczność konsumenta związana z konsumpcją dodatkowej jednostki danego dobra.

Ostatni będą pierwszymi, czyli o przyroście krańcowym

Analiza krańcowa to jedna z najważniejszych technik dostępnych mikroekonomistom. Stosowana jest do analizy niemal wszystkich decyzji podejmowanych przez producentów i konsumentów. Na przykład w rozdziale 7. za jej pomocą pokazujemy, że firmy optymalizują wielkość produkcji na takim poziomie, przy którym następuje zrównanie krańcowego przychodu z krańcowym kosztem. Podobnie jest w przypadku decyzji podejmowanych przez konsumentów: użyteczność krańcowa to klucz do zrozumienia dokonywanych przez nich wyborów. Czym więc ona tak naprawdę jest? Cieszymy się, że zadałeś to pytanie!

Przyrost krańcowy to ostatnia, dodatkowa jednostka pewnej wielkości, np. kosztu, przychodu, zysku czy użyteczności.

Wyobraź sobie, że Jola, znana ze swojego zamiłowania do czekolady, rozważa w myślach sześć różnych koszyków, z których każdy kolejny zawiera o jeden batonik więcej niż poprzedni. W tabeli 4.1 zdefiniowaliśmy przykładową użyteczność (całkowitą) związaną z konsumpcją każdego z tych sześciu koszyków. Podobnie jak w rozdziale 2. opisaliśmy ją za pomocą umownych jednostek, a w oddzielnej kolumnie umieściliśmy szacunki tego, o ile wzrośnie (lub zmniejszy się!) dla Joli użyteczność związana z konsumpcją kolejnego batona. Jest to właśnie użyteczność krańcowa, tzn. krańcowy przyrost użyteczności związany z konsumpcją wyłącznie jednego dodatkowego batona; nie interesuje nas użyteczność, której źródłem były pozostałe batony, a jedynie jej przyrost związany z konsumpcją przez Jolę tego jednego batona.

Tabela 4.1. Użyteczność całkowita i użyteczność krańcowa z konsumpcji batoników przez Jolę

Liczba batoników (numer koszyka)

Użyteczność całkowita

Użyteczność krańcowa

1

5

5

2

11

6

3

16

5

4

19

3

5

19

0

6

17

–2

W tabeli 4.1 wykorzystaliśmy koncepcję użyteczności kardynalnej (wróć do rozdziału 2., jeśli potrzebujesz przypomnieć sobie to pojęcie), dzięki czemu możesz łatwo zorientować się, co jest grane — wystarczy spojrzeć na liczby. Załóżmy, że konsumpcja pierwszego batona zapewnia Joli użyteczność na poziomie 5 jednostek. Drugi baton zwiększa zadowolenie Joli w jeszcze większym stopniu, dostarczając jej aż 6 jednostek użyteczności. Jednak już przy trzecim Jola zaczyna widzieć oczami wyobraźni, jak jej brzuch rośnie od nadmiaru słodyczy. Dlatego trzeci i czwarty baton dają jej mniejsze zadowolenie, a piąty nie przynosi go już wcale. Myśląc o szóstym, Jola zaczyna mieć mdłości, przez co ten właśnie baton przynosi użyteczność ujemną — zadowolenie z konsumpcji nie rekompensuje cierpienia związanego z mdłościami.

Na rysunku 4.4 przedstawiliśmy ten sam zestaw informacji w formie graficznej. Jak widzisz, użyteczność rośnie do pewnego momentu, w którym następuje — jak mawiają ekonomiści — nasycenie. Po jego przekroczeniu poziom użyteczności całkowitej konsumenta zaczyna się zmniejszać. Szczytowy poziom użyteczności przypada gdzieś między czwartym a piątym batonem. Jeżeli przyjmiemy, że Jola jest konsumentem racjonalnym (a przy tym nie dotyczą jej żadne inne ograniczenia), w tym właśnie momencie powinna zakończyć konsumpcję.

Rysunek 4.4. Funkcja użyteczności całkowitej i funkcja użyteczności krańcowej Joli

Nie pomyl użyteczności krańcowej z krańcową stopą substytucji (MRS), o której pisaliśmy w rozdziale 2. (i która jest równa współczynnikowi nachylenia krzywej obojętności w danym punkcie). Użyteczność krańcowa to przyrost (także ujemny!) użyteczności wynikający z konsumpcji dodatkowej jednostki jakiegoś dobra. Krańcowa stopa substytucji mówi zaś o tym, jak wiele jednego dobra będziesz musiał poświęcić, by zwiększyć konsumpcję innego dobra i zachować ten sam poziom użyteczności.

Trochę matematyki

W rozdziale 2. wspomnieliśmy, że użyteczność konsumenta jest trudno mierzalna i raczej odczytujemy ją z samego jego zachowania (niejako po fakcie). Gdybyśmy jednak wiedzieli, w jakiej proporcji dany konsument wymienia jedno dobro na inne (pozostając na tej samej krzywej obojętności), moglibyśmy dowiedzieć się czegoś więcej o przyroście całkowitej użyteczności tego konsumenta, wynikającym z konsumpcji dodatkowej jednostki danego dobra.

Przyrost użyteczności związany z konsumpcją dodatkowej jednostki jakiegoś dobra możemy wyrazić za pomocą formuł matematycznych. Zacznijmy od symbolicznego zapisania funkcji użyteczności (U) związanej z konsumpcją koszyka złożonego z dwóch dóbr: x₁ oraz x₂:

U(x₁, x₂)

Jeżeli teraz przypiszemy tak zdefiniowanej użyteczności określony poziom, np. U(x₁, x₂) = K, gdzie K oznacza pewną stałą, uzyskamy kompletny opis krzywej obojętności konsumenta. Innymi słowy, opiszemy wszystkie koszyki konsumpcyjne (x₁, x₂), które zapewniają konsumentowi ten sam poziom użyteczności, równy K. Mówiąc jeszcze inaczej, podobnie jak wcześniej wyznaczyliśmy funkcję użyteczności na podstawie krzywych obojętności konsumenta, tak teraz odwróciliśmy kolejność — zdefiniowaliśmy krzywą obojętności, wychodząc od funkcji użyteczności U.

A teraz rozważmy przyrost użyteczności U wywołany zmianą konsumpcji dobra x₁. I tylko tego dobra! Zdefiniujmy miarę MU₁, wyrażającą zmianę użyteczności całkowitej w następstwie zwiększenia konsumpcji x₁ o jednostkę. Posiłkując się analizą matematyczną, możemy zapisać:

No dobrze, a teraz możemy rozwinąć licznik powyższego ułamka, korzystając z faktu, że znamy postać funkcji U, zarówno w wersji przed zmianą wielkości konsumpcji dobra x₁, jak i po tej zmianie:

ΔU = U(x₁ + Δx₁,x₂) – U(x₁, x₂)

I tyle właśnie równa będzie krańcowa użyteczność MU₁, przy założeniu, że przyrost Δx₁ = 1!

A teraz coś, co powinno wydać Ci się szczególnie interesujące. Kilka akapitów wyżej ostrzegaliśmy Cię, abyś nie mylił krańcowej stopy substytucji (MRS) z użytecznością krańcową (MU). Prawda jest jednak taka, że obie te wielkości są ze sobą w szczególny sposób powiązane. Przypomnij sobie raz jeszcze, że krańcowa stopa substytucji w danym punkcie jest równa współczynnikowi nachylenia krzywej obojętności w tym punkcie oraz że wszystkie punkty leżące na danej krzywej zapewniają konsumentowi ten sam poziom użyteczności. Wyobraź sobie teraz, że zmieniamy wielkość konsumpcji obu dóbr, zachowując użyteczność na niezmienionym poziomie. Innymi słowy, stary i nowy koszyk należą do tej samej krzywej obojętności. Oznacza to, że jeżeli zmiana wielkości konsumpcji jednego z dóbr, np. x₁, spowodowała wzrost użyteczności całkowitej, musiał on zostać skompensowany przez równoważny spadek użyteczności związany ze zmianą wielkości konsumpcji drugiego dobra, x₂. W ostatecznym rozrachunku całkowity przyrost użyteczności musiał być równy 0, co możemy zapisać również tak:

MU₁Δx₁ + MU₂Δx₂ = ΔU = 0

Cóż, napięcie powoli rośnie! Jak być może pamiętasz z lekcji matematyki, nachylenie krzywej w danym punkcie zapisujemy symbolicznie jako Δx₂/Δx₁.Wystarczy więc, że przekształcimy powyższe równanie tak, by wyznaczyć ten ułamek, uzyskując w wyniku: Δx₂/Δx₁ = –MU₁/MU₂. A ponieważ MRS jest równe właśnie współczynnikowi nachylenia krzywej obojętności w danym punkcie, możemy zapisać:

Voilà! Używając prostej (no dobrze, nieco wyższej) matematyki, zdołaliśmy powiązać wielkość, którą trudno zmierzyć (użyteczność), z miarą jak najbardziej mierzalną (MRS). I na tym właśnie polega mikroekonomia!

Decyzje Joli spełniają podstawowe założenia modelu wyboru konsumenta, dlatego jej preferencje zaliczamy do klasy dobrze się zachowujących, a przez to względnie łatwo poddających się analizie. Gdyby tak jednak nie było, wyciąganie wniosków na temat jej zachowania byłoby zadaniem znacznie trudniejszym. Porównaj zachowanie Joli do… Ciasteczkowego Potwora, bohatera popularnej kreskówki. Zjada on ciasteczka bez względu na to, ile zadowolenia mu ta czynność dostarcza. W jego przypadku nie możemy mówić o dobrze się zachowujących preferencjach, dlatego też trudno jest wyciągać jakiekolwiek wnioski na temat krańcowej stopy substytucji czy użyteczności tego specyficznego konsumenta.

Spis treści

O autorach

Podziękowania od autorów

Zespół wydania oryginalnego

Wstęp

O książce

Naiwne założenia

Ikony użyte w książce

Nie tylko książka

Co dalej

Część I Zaczynamy przygodę z mikroekonomią

W tej części:

Rozdział 1. Dlaczego mikroekonomia to wielka sprawa

Ekonomia cząstek elementarnych

Decyzje, decyzje i jeszcze raz decyzje!

Jak różni uczestnicy rynku podejmują decyzje

Początek jest prosty

Później zaczynają się schody

Gdy decyzje zaczynają tworzyć rynek

Problem konkurencji i kooperacji

Dlaczego władze regulują konkurencję

Przepisy antymonopolowe

Kiedy i dlaczego rynki mogą zawodzić

Rozdział 2. Wybory konsumenta. Dlaczego ekonomiści uważają Cię za fascynującą osobę

Analiza użyteczności: dlaczego ludzie wybierają jedno, a nie drugie

Poznajemy koncepcję użyteczności

Dwie koncepcje użyteczności

Kompletna historia użyteczności

Kim są agenci w modelach zachowań konsumentów

Racjonalne działanie według ekonomistów: ujęcie matematyczne

Na ile reprezentatywny jest nasz agent

Preferencje a obojętność

Nie bądźmy obojętni wobec krzywych obojętności

Dlaczego wolimy krzywe wypukłe

Monotoniczność krzywej

Słabsze strony modelu preferencji

Rozdział 3. Rzut oka na przedsiębiorstwo. Czym jest i co robi?

Czym jest przedsiębiorstwo

Dlaczego zyski są tak istotne

Poznajemy inne rodzaje firm

Firma jako czarna skrzynka

Dlaczego ekonomiści myślą tak, a nie inaczej

Zaglądamy do czarnej skrzynki: technologia

Ziemia: dobro, którego nie da się wytworzyć więcej

Praca: by mieć to już z głowy

Kapitał: aktywa materialne i niematerialne

Alchemia czynników produkcji, czyli o przedsiębiorczości

Minimalizacja kosztów

Maksymalizacja zysków

Od przedsiębiorcy do korporacji, czyli dlaczego ludzie tworzą spółki kapitałowe

Szampon i odżywka w jednym

Część II Wyciskamy z życia, ile się da. Teoria konsumenta

W tej części:

Rozdział 4. Gdy wiedziemy życie bez żadnych ograniczeń

Jemy, aż rozbolą nas brzuchy: zakładamy, że więcej oznacza zawsze lepiej

Dokonujemy wyboru: koszyk konsumpcyjny

Inne spojrzenie na użyteczność: koszyki dopuszczalne

Wykreślamy funkcję użyteczności

Decydujemy, jak daleko się posuniemy: użyteczność krańcowa

Ostatni będą pierwszymi, czyli o przyroście krańcowym

Trochę matematyki

Rozdział 5. Ograniczenie budżetowe, czyli kiedy trzeba opanować sztukę wyboru

Ograniczenie budżetowe

Linia ograniczenia budżetowego

Gdzie przesunie się linia, gdy otrzymasz podwyżkę

Obrót krzywej, czyli gdy zmieni się cena jednego z dóbr

Użyteczność konsumenta a ograniczenie budżetowe

Wyciskamy, ile się da

Analizujemy ceny relatywne za pomocą numeraire

Linia budżetu a podatki i dotacje

Dwa rodzaje podatków

Próba generalna: model użyteczności w akcji

Rozdział 6. Dążymy do optimum pomimo ograniczeń

Jak zmiany cen i dochodów wpływają na optimum konsumenta

Kiedy zmienia się cena jednego z dóbr

Obracamy linię ograniczenia budżetowego

Efekt substytucyjny w praktyce

Włączamy efekt dochodowy

Efekt efektowi nierówny

Tropimy preferencje konsumenta

Dekomponujemy efekt substytucyjny i dochodowy

Efekt zmiany ceny dla koszyka dwóch dóbr

Dostajemy to, czego chcemy

Efekt substytucyjny na przykładzie liczbowym

Poznajmy funkcję popytu

Zmiana popytu

Obliczamy wielkość efektu substytucyjnego na podstawie funkcji popytu

Dodajemy efekt dochodowy

Efekt substytucyjny i dochodowy a równanie Słuckiego

Dobra Giffena

Część III Odkrywamy tajemnice nakładów i produkcji w przedsiębiorstwach

W tej części:

Rozdział 7. Poznajemy koszty i krzywe kosztów

Dlaczego księgowi i ekonomiści inaczej rozumieją koszty

Struktura kosztów w przedsiębiorstwie

Koszty całkowite, czyli szersza perspektywa

Koszty przeciętne, czyli koszty w przeliczeniu na jednostkę

O czym mówi koszt przeciętny

Wizualizujemy korzyści skali za pomocą krzywej kosztu przeciętnego

Koszt krańcowy, czyli ile kosztuje wytworzenie dodatkowej jednostki produktu

Czym jest koszt krańcowy

Punkt przecięcia krzywej MC z krzywymi AVC i ATC

Zbieramy wszystko do kupy, czyli o strukturze kosztów przedsiębiorstwa

Związek między strukturą kosztów a zyskami

Skąd się biorą przychody

Osiągamy magiczną granicę, czyli kiedy MC = MR

Zyski i straty

Kontynuować działalność czy zamknąć interes

Brak zysków w krótkim okresie? Damy radę!

Kiedy wytwórnia czuje bluesa

Gdy koszty nie znajdują pokrycia w długim okresie… Zamykamy!

Rozdział 8. Wyciskamy zyski do ostatniej kropli

Sprawdzamy, czy firma rzeczywiście maksymalizuje zyski

Efektywność w krótkim i długim okresie

Efektywność produkcyjna, czyli produkcja przy jak najniższym koszcie

Efektywność alokacyjna, czyli jak poprawić swoją sytuację, nie szkodząc innym

Krótki i długi okres

Maksymalizuj zyski, a będziesz wielki!

Czym jest funkcja produkcji

Czym jest krzywa jednakowego zysku

Maksymalizacja zysku za pomocą krzywej izozysku

Maksymalizacja zysku w długim okresie

Zrzucamy balast, czyli o minimalizacji kosztów

Rozdział 9. Popyt i podaż rynkowa

Wytwarzamy z myślą o sprzedaży, czyli kilka słów o krzywej podaży

Od kosztów krańcowych do podaży w przedsiębiorstwie

Koszty krańcowe

Strona przychodowa

Strona kosztowa

Krzywa podaży przedsiębiorstwa

Agregacja krzywych, czyli od przedsiębiorstwa do całego rynku

Dajemy ludziom to, czego pragną, czyli o krzywej popytu

Od preferencji do popytu

Jak wygląda krzywa popytu

Krzywa przesuwa się, gdy zmienimy cokolwiek poza ceną

Gdy krzywa popytu zachowuje się dziwnie

Co jeszcze daje analiza popytu i podaży

Gdy podaż spotyka popyt

Punkt równowagi, czyli wszystko dobre, co się dobrze kończy

Przychody a krzywa popytu

Sumujemy zyski producentów i konsumentów, czyli słowo o dobrobycie

Testujemy wrażliwość popytu za pomocą elastyczności

Elastyczność cenowa popytu

Mieszana elastyczność popytu

Dochodowa elastyczność popytu

Rozdział 10. Konkurencja doskonała, czyli o czym marzą konsumenci

Co oznacza, że rynek jest „doskonały”

Czym jest konkurencja doskonała

Kiedy mówimy o konkurencji doskonałej

Przedsiębiorstwa są niewielkie w porównaniu z rozmiarami rynku

Produkty i stosowane technologie produkcji są doskonale substytucyjne

Konsumenci nie mają dużej siły sprawczej

Dostęp do pełnej informacji o produktach i ich cenach

Brak barier wejścia i wyjścia

Rynki doskonale konkurencyjne w warunkach równowagi

Analizujemy stronę podażową

Dołączamy stronę popytową

Powrót do równowagi w warunkach konkurencji doskonałej

Konkurencja doskonała a kwestia efektywności

Konkurencja doskonała to przypadek szczególny

Doskonała konkurencja w (mniej doskonałym) świecie

Część IV Rynki i przypadki, kiedy zawodzą. Czym jest ekonomia dobrobytu

W tej części:

Rozdział 11. Uwzględniamy realia, czyli o oligopolu i konkurencji niedoskonałej

Czym jest oligopol

Trzy różne modele oligopolu

Jak funkcjonuje duopol

Model Cournota, czyli konkurencja ilościowa

Popyt ze strony konsumentów

Znajdujemy optymalny produkt dla jednej z firm

Wykreślamy funkcje reakcji dla obu firm

Dlaczego to optimum jest gorsze od równowagi na rynku konkurencyjnym

Dlaczego to optimum jest mimo wszystko lepsze niż w monopolu

Naśladujemy lidera, czyli model Stackelberga

Model Bertranda, czyli konkurencja cenowa

Produkt i cena w trzech modelach oligopolu

Jak wyróżnić się na tle konkurencji

Ograniczanie skutków konkurencji bezpośredniej

Konkurujemy marką w modelu konkurencji monopolistycznej

Jak konkurują ze sobą marki

Ile kosztuje różnorodność, czyli konkurencja monopolistyczna oczami konsumentów

Teoria medianowego wyborcy, czyli do czego zmierza indywidualizacja

Rozdział 12. Poznajemy podstawowe twierdzenia ekonomii dobrobytu

Dobrobyt a ekonomia dobrobytu

Dwie funkcje dobrobytu społecznego

Dlaczego równowaga cząstkowa nie wystarcza

Podział dóbr a skrzynka Edgewortha

Oceniamy efektywność w rozumieniu Pareto

Podstawowe twierdzenia, czyli jak osiągnąć optimum Pareto

Wystawiamy równowagę ogólną na licytację

Dochodzenie do optimum, czyli jak rynki ustalają ceny na drodze tâttonement

Twierdzenie pierwsze: wolny rynek prowadzi do optimum

Twierdzenie drugie: optimum Pareto wyznacza stan równowagi

Składamy dwa twierdzenia do kupy, czyli sprawiedliwy podział a podział optymalny

Dlaczego rynki zmierzają ku jednej cenie

Rozdział 13. Gra w monopol

Wkraczamy do świata monopoli

Monopol a konkurencja, czyli przypadek znikającej krzywej podaży

„To jest moje, wszystko moje… Ha, ha, ha!”, czyli myślimy jak monopolista

Model monopolu

Dlaczego mówimy o produkcie, a nie jego cenie

Zyski w monopolu

Gdy popyt nie jest elastyczny

Koszty związane z monopolem

Zbędne straty społeczne

Jak duży jest to problem?

Trzy stopnie dyskryminacji cenowej w monopolu

Dyskryminacja pierwszego stopnia (doskonała)

Dyskryminacja cenowa drugiego stopnia

Ulgi studenckie, czyli dyskryminacja cenowa trzeciego stopnia

Różnicowanie produktu

Zabawa z czasem i przestrzenią

Monopole a rzeczywistość

Jak złożony jest to problem?

Jak to widzi wymiar sprawiedliwości

Idziemy do sądu

Dzięki tobie czuję się jak rasowy monopolista

Rozdział 14. Kiedy rynek zawodzi. Zanieczyszczenia i parki narodowe

Zbyt dużo niechcianych rzeczy, czyli o efektach zewnętrznych

Ograniczanie efektów zewnętrznych za pomocą podatków

Podatek Pigou w praktyce

Problemy z opodatkowaniem

Rekompensata dla osób trzecich jako wynik negocjacji

Teoremat Coase’a

Teoremat Coase’a w praktyce

Dobra publiczne, czyli jak zmusić rynek, by dostarczał to, czego nie za bardzo chce

Definiujemy dobra przez pryzmat ich dostępności

Cena ogólnodostępnej telewizji

Skutki uboczne, korzyści publiczne i źródła pochodzenia dóbr publicznych

Tragedia wspólnego pastwiska

Blokowanie pożądanych inicjatyw, czyli o tragedii anticommons

„Nic nie słyszę!”

Rozdział 15. Czym nam grozi asymetria informacji

Skutki asymetrii informacji

Kupujemy cytryny i wiśnie

Selekcja negatywna, czyli gdy zakup polisy sygnalizuje ryzyko

Negatywna selekcja w modelu projakościowym

Co się stanie, kiedy producenci mogą decydować o jakości produktu

Negatywna selekcja a ubezpieczenia obowiązkowe

Jak asymetria informacji wpływa na zmianę zachowań

Jak sobie radzić z pokusami

Asymetria informacji w kontraktach menedżerskich

Problem mocodawcy i agenta

Model zachęt w kontraktach menedżerskich

Część V Myślimy strategicznie, czyli życie to wielka gra!

W tej części:

Rozdział 16. Podejmujemy grę z teorią ekonomii

Jak stworzyć grę, czyli o projektowaniu mechanizmów

Rozpracowujemy dylemat więźnia

Typowy scenariusz dylematu więźnia

Rozwiązujemy dylemat więźnia za pomocą macierzy wypłat

Znajdujemy optymalne rozwiązanie, czyli o równowadze Nasha

Dylemat więźnia w ekonomii, czyli o problemie karteli

Pompujemy ropę, czyli o kartelu OPEC

Jak uniknąć dylematu więźnia

Polowanie na jelenie, czyli o grach kooperacyjnych

Mechanizm polowania na jelenie

Polowanie na jelenie w akcji

Jak zirytować ludzi, czyli o grze w ultimatum

Pozbywamy się dylematu, powtarzając grę

Analizujemy gry iteracyjne w formie ekstensywnej

Wysyłamy zmienne sygnały, czyli o strategiach mieszanych

Rozdział 17. Równowaga Nasha, czyli kiedy liczy się stabilizacja

Równowaga Nasha pomaga zachować pokój na świecie

Nieformalna definicja równowagi Nasha

Kiedy równowaga Nasha na pewno istnieje

Równowaga Nasha musi istnieć w grach opartych na strategiach mieszanych

Znajdujemy równowagę Nasha przez eliminację

Rozwiązujemy gry sekwencyjne metodą indukcji wstecznej

Łajdacy nie zyskują na dłuższą metę

Równowaga Nasha w ekonomii

Tonący brzytwy się chwyta, czyli o sposobach na przetrwanie monopolisty

Ekonomiczna analiza społeczeństwa

Rozdział 18. Wygrywamy aukcje

Różne typy aukcji

Zorientuj się, w jakiej aukcji bierzesz udział

Jak dobrać rodzaj aukcji stosownie do celu

Jak spełnić dwa kryteria dobrej aukcji

Jak mądrze ustalić cenę minimalną

Aukcje dla początkujących

Model prostej aukcji

Licytacja na ostatnią chwilę, czyli o fenomenie aukcji internetowych

Aukcja jako gra

Zawieranie transakcji bez formalnej aukcji

Zmowa

Licytacja przez podstawione osoby

Czym jest przekleństwo zwycięzcy

Aukcja Vickreya jako lek na całe zło

Na czym polega aukcja Vickreya

Aukcja Vickreya w akcji

Przetargi publiczne a przekleństwo zwycięzcy

Kolekcje znaczków na aukcji Vickreya

Rozdział 19. Zrozumieć zagrywki, czyli o sygnałach i groźbach

Zmieniamy definicję równowagi Nasha, by uwzględnić groźby

Znajdujemy doskonałą równowagę Nasha metodą eliminacji

Gra w odstraszanie, czyli szukamy równowagi doskonałej

Jak odstraszyć konkurentów, czyli przewodnik po ciemnej stronie mocy

Sygnalizujemy dobre intencje

Odpowiadamy na pozytywne sygnały

Analizujemy sygnały przy użyciu modelu

Pierwsza postać modelu

Znajdujemy równowagę w modelu

Oceniamy równowagę w modelu sygnałów

Część VI Dekalogi

W tej części:

Rozdział 20. Poznajemy dziesięciu gigantów mikroekonomii

Alfred Marshall (1842 – 1924)

Joseph Alois Schumpeter (1883 – 1950)

Gary S. Becker (1930 – 2014)

Ronald Coase (1910 – 2013)

Elinor Ostrom (1933 – 2012)

William Vickrey (1914 – 1996)

George Akerlof (ur. 1940)

Joseph Stiglitz (ur. 1943)

William Baumol (1922 – 2017)

Arthur Cecil Pigou (1877 – 1959)

Rozdział 21. Dziesięć najważniejszych twierdzeń na wynos

Respektowanie wyboru

Wycena dóbr — zadanie trudne, ale wykonalne

Konkurencja cenowa i konkurencja jakościowa

Poszukiwanie unikalnych cech rzeczywistych rynków

Pokonanie rynku w długim okresie jest bardzo trudne

Świadomość, że zwykle istnieje potrzeba pójścia na kompromis

Spór o rozwiązanie prawie idealne

Korzystanie z rynku nie zawsze jest darmowe

Wiara w to, że konkurencja jest na ogół czymś dobrym

Współpraca i organizacja w świecie

Dodatki

Słowniczek