                        Język. Widok i dźwięk

  Powszechnie sądzi się, że oko ma priorytet nad uchem. Wedle

historii ewolucji, wzrok towarzyszy nam prawie jedną trzecią dłużej

niż zdolność słyszenia (550 wobec 400 milionów lat). Może dlatego

umiemy lepiej przekładać dane wizualne na informacje semantyczne.

Wygodniej nam   interpretować widok, niż dźwięk. Innymi słowy,  

z widzeniem jesteśmy za pan brat, a obraz powstały na siatkówce jest

dla umysłu bardziej swojski w porównaniu do zagadkowej wibracji

dźwiękowej napływającej do ucha. 

Podobno   jedno   zdjęcie   mówi   więcej   niż   tysiąc   słów,   i   może  

w   rzeczywistości   komunikowanie   danych   i   wrażeń   odbywa   się

skuteczniej   obrazami   (ideogramem,   gestem   i   postawą   ciała)   niż

dźwiękami (mową i muzyką).

To w końcu muzyka jest najbardziej tajemniczą ze sztuk, a treści

jakie przynosi niezmiernie ciężko wyrazić.

Rozpatrując   szerzej,   rzeczy   w   świecie   są   wiązkami   wrażeń

splątanych   (odnoszących   się   do   widoku,   ruchu,   funkcji,   sposobu

działania, dźwięku itp.) Kierując się przekonaniem o przewadze oka,

wizualne   przestawienie   byłoby   bardziej   wyrafinowane,   niż

dźwiękowe. Może u zarania pierwsi ludzie skupiali się głównie na

gestach   innych   śmiertelników,   wyglądzie   zwierząt   i   roślin,   na

widziadłach   ze   snu,   co   później   przekuli   na   pierwsze   ideogramy

(Trzeba   też   pamiętać,   że   niesłyszące   dzieci   niemych   rodziców

gaworzą w gestach, na migi).

Zanim ludzie mówili w sposób artykułowany, mogli już malować

hieroglify na kamieniu, a owe hieroglify były raczej uproszczonymi

obrazami naskalnymi. W tym sensie malarstwo (wraz z płaskorzeźbą,

o ile wizerunki były wypukłe lub wklęsłe) było pierwszym zapisem

językowym. Najpierw nauczono się ryć, malować i rysować, dopiero

później kodować takie zmniejszone obrazy w logiczne ciągi.

2

       Mogło być tak, że dany lud patrzył na rzeczywistość dookolną,

jako rzeczywistość uporządkowaną, albo też nakładał na nią pewną

harmonijną   przesłonę,   i   później   konkretne   Symbole   i   Figury

uwieczniał w obrazach i niemych znakach na skale. W ten sposób

powstawały hieroglify, ideogramy. 

Po   czasie,   zaczynał   owym   ideogramom   dodawać   artykulacje

fonetyczne,   i   w   ten   sposób   powstawał   głośny   język,   do   którego,

jeszcze później, dorabiano bardziej drobiazgowe formy zapisu i rycia

(jak   na   tabliczkach   woskowych),   gdzie   jednej   głosce   odpowiadał

jeden znak, czyli litera fonetyczna. Był to rozwój w kolejności: świat

– obraz ideograficzny – mowa artykułowana – alfabet fonetyczny. 

Oczywiście  nie wszędzie. W klimacie  zimniejszym,  na północy

Europy, brak komfortu i względne ubóstwo nie pozwoliły na rozwój

uwiecznionych znaków wizualnych, toteż ludzie swe myśli wyrażali

jedynie gestem i mową. Po nadejściu alfabetu łacińskiego (złożonego 

z ładnie  skontrastowanych łuków i prostych linii) niektórzy z nich

część swych myśli zaczęli przelewać na pergamin i papier. Z biegiem

czasu   posłużono   się   drukiem,   czyli   pismem   mechanicznym

(naciskaniem – od niem. drucken).

Dziś ludzie pewną część swych myśli umieszczają w internecie  

w postaci „druku” wyświetlanego. Są to myśli nieme i zarazem ulotne,

podlegle notorycznym edycjom, przeróbkom i znikaniu.

Każde   pismo,   także   fonetyczne,   posiada   aspekt   ideograficzny,

bowiem oglądamy je okiem, które w pierwszym rzędzie widzi kształt.

Podobno  czytanie   muzyki z  partytury   zmienia  jej  odbiór  na  żywo,

podczas wykonania. Czy sprawa ma się podobnie w języku? Tekst

pisany modyfikuje naszą mowę i recepcję słów?

Pisząc   odręcznie   litery   i   wyrazy   stawiamy   je   w   specyficzny,

indywidualny   sposób.   Jeśli   więc   czytające   oko   ludzkie   interpretuje

litery także w sposób wizualny, jako kształty i obrazy, to (cicha lub

głośna) wymowa takiego  pisma  będzie podporządkowana układowi

tychże kształtów.

Zwykle   chodzi   o   drobne   odchylenia.   Pierwsza   litera   znacznie

powiększona   może   skutkować   jej   podkreśleniem   w   artykulacji;

opadająca linia wyrazu – kadencją dźwięków. Styl pisma odpowiada

tonacji z jaką mówimy (i ujęciu w malarstwie).

3

Wiemy, że kiedyś język (mowa) towarzyszyła muzyce – dawni

ludzie   mówili   melodeklamując,   i   słuchali   lirników   nucących

opowieści   i   epopeje.   Wiersze   deklamowano   głównie   przy

instrumencie. Do dzisiaj intonujemy mówiąc, szczególnie gdy ponosi

nas zapał i emocje.

Mowa   z   definicji   posiada   walory   muzyczne,   ale   muzyka

niekoniecznie   semantyczne.   W   każdym   razie   rozdzielenie   obu   jest

rodzajem fragmentaryzacji i wyalienowania. Wszystko wskazuje na

to, że rozpowszechnienie pisma fonetycznego, głównie poprzez druk,

wpędziło   nas   w   dysonans.   Dawniej   tekst   czytano   tylko   na   głos,  

a dzisiaj nawet partytury muzyczne czytuje się i „wysłuchuje” bez

akustycznej realizacji (czynią tak muzykolodzy).

Orkiestra   na   wiele   instrumentów   grających   dopełniające   się

melodie, przez analogie, byłaby grupą ludzi, z których każdy mówi co

innego. W tym sensie język tym różni się od muzyki, że nie sposób

pojąć   wielu   jednoczesnych   informacji   semantycznych,   a   łatwo  

i   naturalnie   słuchać   różnych   ciągów   dźwiękowych   właśnie  

w orkiestrze czy kwartecie, o ile są harmonijne (cokolwiek to pojęcie

znaczy w dobie tak dziwnych muzycznych utworów współczesnych).

Generalnie naszym słownym wypowiedziom towarzyszy wizualna

gestykulacja i postawa ciała, czyli razem konglomerat komunikacyjny,

który   obejmuje   także   napięcie   elektromagnetyczne,   feromony   i

pobudzenia mięśni.

Człowiek „słuchający” akumuluje informacje całościowo, na wielu

kanałach, angażując wszystkie zmysły. Widzi oczami, słyszy uszami,

itd.

Niesie to ze sobą określone konsekwencje. Jeszcze do niedawna

numery pięter w windach pisano słownie (pierwsze, drugie itd.) Skąd

dzisiejsza tendencja do zapisywania liczb w postaci matematycznej:

0,1,2,3.. kosztem słów?

Z jednej strony, taka forma roztacza aurę prestiżu nauki ścisłej,  

z   drugiej   zaś   cyfry   arabskie   są   może   bardziej   „ideograficzne”,   niż

nasze litery. (Także wypunktowywanie, jako segmentacja tekstu, jest

4

wyrazem naukowości oraz mechanizacji, bowiem szereguje i niejako

upodabnia kolejne, następujące po sobie elementy).

Czy   przed   epoką   komputeryzacji   ideografia   nie   znajdowała

takiego   uznania?   Wręcz   przeciwnie   –   pismo   odręczne   ze   swymi

zawijasami   i   całą   indywidualną   kaligrafią   wychodziło   naprzeciw

potrzebie „rysunkowej” wśród użytkowników, którzy obecnie zostali

na   lodzie   w   obliczu   erupcji   w   miarę   ujednoliconego   pisma

ekranowego. 

Kałamarz i pióro, następnie długopis, pozwalały wydobyć litery

kształtne   i   unikalne,   które   zaspokajały   spragnione   dopowiedzeń

zmysły   czytającego,   podczas   gdy   współczesny   druk   mechaniczny  

i wirtualny musi wprowadzać w błąd, stosując prawie zawsze te same

figury do odmiennych przekazów pragmatycznych i emocjonalnych. 

         Odcienie i niuanse w piśmie odręcznym uwypukla się osobnym

stylem,   wielkością   i   ogólnie   wyglądem   liter   (co   oddaje   charakter  

i odczucia piszącego). Ludzie od zarania przyzwyczajeni do gestów

oraz figur towarzyszących mowie, patrząc na niemy tekst dopowiadają

sobie owe gesty z kształtu, koloru liter i towarzyszących obrazków

(jak   również   uzupełniają   dźwięk).   W   grece   antycznej   „grafe”

oznaczało   „pisanie”   ale   i   „malowanie”,   bo   przecież   pisanie   jest   w

rzeczywistości   formą   malarską,   czyli   umieszczaniem   barwnika   na

powierzchni – w Chinach kunsztownie wykaligrafowane ideogramy

oprawia się w ramy i wiesza na ścianach. 

Małymi literami łatwiej i szybciej pisze się oraz czyta, dlatego po

ich   wprowadzeniu   zaczęto   pisać   więcej,   i   co   za   tym   idzie,   czytać

więcej i szybciej (szczególnie,  gdy zaczęto czytać cicho, po epoce

renesansu). Wprowadzenie małych liter ułatwiło i upowszechniło owe

ciche   czytanie,   oraz   doprowadziło   do   zmiany   interpunkcji

podporządkowanej   wymowie   na   interpunkcje   gramatyczną,   czyli

podporządkowaną pismu.

Wielkie   litery   czyta   się   wolniej;   czyżby   przez   długi   czas   nie

wymyślano   minuskuły,   bowiem   dbano   o   staranne   zrozumienie  

u czytającego?

Kultura   bez   pośpiechu,   staranna,   o   treściach   zapadających  

w duszę, stawała się udziałem ludzi, Rzymian, którzy małych liter nie

znali.

5

ABY· SPOWOLNIĆ· LEKTURĘ ·TEKSTU·W· KSIĘGACH· I ·NA

INSKRYPCJACH· SŁOWA ·UWIECZNIANO ·DUŻYMI ·LITERAMI · W·

NINIEJSZY· SPOSÓB

W inskrypcjach rzymskich i średniowiecznych tekst zagęszczony,

bez odstępów, przeczytać niełatwo. Owe ryte napisy czyta się wolniej,

by wszystko lepiej pojąć i zapamiętać, podczas gdy nie sposób wolniej

słuchać   osoby   mówiącej   (jak   również   wolniej   oglądać

kalejdoskopowego   tempa   przekazu   telewizyjnego).   Również   sam

kaligrafujący lepiej przyswaja utrwalane w ten sposób znaczenia.

Wolniejsze mówienie skutkuje lepszym rozumieniem u słuchacza,

ale   rozstrzelenie   tekstu   na   szerokich,   współczesnych   spacjach  

i   międzyznakowych   światłach   prowadzi   do   szybszego   czytania  

i konsekwentnie gorszego rozumienia przez czytelnika. Tory pisma

wiodą gdzie indziej niż mowa.

Z drugiej strony język narodowy pod wpływem ujednoliconego

zapisu   zaczął   gubić   swe   dialekty   i   lokalne   odrębności,   wcześniej

bardzo   liczne,   (podobnie   jak   regionalne   stroje   ludowe   ustąpiły

francuskiej i później amerykańskiej modzie).

Ile   regionalnych   wersji   zostało   pochłoniętych   przez

centralizowanie   się   państwa,   upowszechnienie   pisma   i   przede

wszystkim druku. Jak bardzo, niemalże idealnie jednolicie, wygląda

on dzisiaj, wskutek np. uniformizującej roli radia i telewizji. Dawniej

na miesiąc wrzesień istniało kilka określeń lokalnych (np. stojęczeń,

jesiennik, pajęcznik), ale wygrała jedna.

(Brak standardowej ortografii w języku staropolskim to również

przykład   regionalizacji.   W  XVI   wieku  Jan   Kochanowski

zaproponował   aż   48   liter   odpowiadających  głoskom  istniejącym  

w ówczesnej polszczyźnie).

McLuhan wspomina, że korzystanie przez uczniów z powielanych

tekstów   przyczyniło   się   do   zaprzestania   prowadzenia   ustnych

dyskusji.   Sama   ilość   dzisiejszych   informacji   wymaga   ich

magazynowania   w   książkach   i   tekstach,   a   te   stanowią   zbyt  wielką

6

pokusę, by nie używać ich w bezpośrednim przekazie wiedzy. 

Obecnie   nawet   odręczne   pisanie   wychodzi   z   mody   (w   fińskich

szkołach podstawowych jest już nieobowiązkowe), stąd pęd do innych

technik różnicowania znaczenia, i skłonność do indywidualnej, teraz

ekranowej autentyczności, w postaci rozlicznych typów i wielkości

czcionek,   barwnych   liter,   emotikonów   i   nawiasów   zawieszających

treść. 

Na afiszach i bilbordach pojedyncze słowa powiększa się, koloruje

i plastycznie   odkształca.   Wszystko   po  to,  by  z  gruntu   niemy   tekst

mógł   posiąść   siłę   oddziaływania   podobną   mowie.   Esy   floresy

zachodniego   graffiti   na   ścianach   budynków   stanowią   biegun

przeciwległy   wobec   zuniformowanego   druku,   w   ramach   opozycji

autentyczność-mechanizacja. 

(Oceniając alfabety jako takie, arabskie litery i znaki najczęściej

bywają   złożone   z   łuków   i   krzywych,   dlatego   wyrażają   mentalność

wschodnią,   w   przeciwieństwie   do   bardziej   prostolinijnych   liter

rzymskich.   Gdzie   indziej,   na   subkontynencie   indyjskim,   roślinność

jest   tak   bujna,   iż   mogła   swym   wyglądem   zasugerować   formę

tamtejszego pisma. Litery w tym zapisie zwisają z matry – poziomej

linii – podobnie jak liany, pnącza, kwiaty z gałęzi drzew w indyjskich

lasach. 

         Najbardziej popularny zapis języków hinduskich i sanskrytu to

dewanagari,   o   specjalnej   nazwie   Varnamala,   czyli   „girlanda   liter,

różaniec fonemów, wąż kolorów”).

Także loga firmowe są przykładem indywidualnej kaligrafii (choć

powielanej   w   wielu   egzemplarzach).  Korporacje   uwieczniają   swe

nazwy w specjalnych  i oryginalnych  czcionkach właśnie  po to, by

doprecyzować   i   odróżnić   przekaz,   jak   również   zaangażować

wszystkie   zmysły   i   emocje   konsumenta   w   kierunku   określonych,

uszczuplających jego portfel, skojarzeń.

Ponadto tak lubiane dziś wykresy graficzne optycznie wizualizują

stosunki wartości i gry sił, które w języku bywają ujęte już choćby  

w   przyimku   „niż”   (np.   wiśnia   mniejsza   niż   topola),   który   jak   na

wykresie, oznacza niższy stopień nasilenia jakiejś cechy (lub wyższy,

co nielogiczne).

7

Ideogramy i hieroglify są drogocenną pożywką dla naszej jaźni,

ale mniej efektywnie zarządzają rzeczywistością materialną, dlatego

języki fonetyczne podbijają świat, z uszczerbkiem naszego szczęścia

(Witkacy   przewidywał,   że   Chiny   odrzucą   alfabet   ideograficzny   na

rzecz   fonetycznego,   by   w   ten   sposób   organizacyjnie   wzmóc   swe

możliwości i potęgę, co właśnie ma miejsce). 

Z   drugiej   strony   sama   kultura   oralna   to   miecz   obosieczny.   Jej

niewłaściwe   użycie   może   być   szkodliwe.   Emocjonalna   moc   słowa

mówionego   jest   źródłem   niezmierzonego   piękna,   które   zniewala

duszę, ale jeśli tą mocą rozporządzają określeni ludzie, i tylko oni,

dochodzi do sytuacji, kiedy reszta społeczeństwa zapada w letarg, jak

waleczna   kobra   pod   wpływem   fletu.   Wtedy   instynkty   obronne

przestają   działać,   a   pojedynczy   człowiek   i   społeczeństwo   zostają

wystawieni   na   pastwę   emocjonalnych   sugestii   (dlatego   Platon

zaatakował poezję z jej kuszącą emfazą). 

Przecież pod wpływem wypowiadanych słów pojawiają się wizje 

i   obrazy   u   słuchacza,   kiedy   to   autor   słów   stwarza   sobie   małe

królestwo w umyśle słuchającego, i nawet jeśli to królestwo upada

wraz   z   nastaniem   ciszy,   pozostawia   jednak   ślady   i   aktywne

wspomnienia.   W   tym   sensie   słuchacz   przykuty   jest   niewidocznym

łańcuchem,   którego   ogniwa   mogą   być   bardzo   trwałe   (co   ciekawe,

łacińska „carmen” – pieśń i poezja – oznacza także zaklęcie i wróżbę,

co   w   tradycji   polskiej   koresponduje   z   wieszczem   –   od   wieszczyć,

wróżyć – jako poetą-autorem doniosłych strof).

Słowo wymawiane jako fala akustyczna jest fizycznym atakiem,

który   atakowanego   pobudza   do   naturalnej   reakcji   –   własnego

wypowiedzenia. Jednakże ciężko reagować i mówić np. do telewizora,

który   nas   nie   słyszy.   Dlatego   należy   unikać   sytuacji

nieinteraktywnych.

Kultura  pisana, pozbawiona wybitnych  wdzięków, nie niesie ze

sobą   podobnych   zagrożeń.   Jest   nijaka,   jak   woda,   obojętna  

w   działaniu,   bez   żadnych   substancji   odżywczych,   które   odnaleźć

można w napojach bardziej szlachetnych.  

Ponadto   istnieje   spora   różnica   miedzy   czytaniem   tekstu  

8

a oglądaniem filmu czy słuchaniem nagranej piosenki. To pierwsze

można   bezproblemowo   przerywać,   a   wiec   jest   bardziej   refleksyjne

(film trzeba spauzować). Śpiew i czytanie na głos jest w dużej mierze

twórcze, bo angażuje naszą aktywność, nawet jeśli autorem tekstu czy

melodii jest ktoś inny.

Sztuka   w   teatrze   i   film   w   kinie   pokazując   akcję   tu   i   teraz

unaoczniają nieobecne, dlatego potrafią zwieść i zmanipulować widza,

jeśli   akcja   przedstawiona   jest   w   złej   wierze.   Dlatego   Lenin  

i   Stalin   uznawali   kino   za   najpotężniejszą   ze   sztuk.   Na   duże

pokrewieństwo dramatu (i filmu) z kulturą oralną wskazuje już choćby

to, że zapisany scenariusz dramatyczny ciężko czytać po cichu. Można

powiedzieć,   że   dzieła   epiczne   to   dramaty   (dialogi)

z oprzyrządowaniem do czytania, tj. z komentarzem narratora. 

Podobno Mcluhan zapytał kiedyś studentów, jak dzisiaj łowi się

dusze ludzkie: wędką czy siecią? Po czym wyjaśnił,  że ni tym, ni

tamtym.   Wędką   łowiono   w   czasach   apostołów,   w   epoce   druku   –

siecią.

Dzisiaj wymienia się wodę.

Innymi   słowy,   nasze   pole   wyboru   zostało   bardzo   zawężone,  

i ciężko umknąć informacyjnemu zalewowi, który nadaje ton i skaluje

współczesny   dyskurs   na   każdy   temat.   Podobnie   jak   kłamstwo

tysiąckrotnie   powtarzane   staje   się   prawdą,   również   częste   uleganie

napływającym treściom przeradza się w nawyk i nałóg. W ten sposób

powiedzenie   Goebbelsa   podaje   rękę   innemu:   „przyzwyczajenie   jest

drugą naturą człowieka”.

Czytając tekst obcego autora odtwarzamy go, i takie odtwarzanie

jest   zawsze   mimowolnym   utożsamieniem.   Oczywiście   czytanie   na

głos   jest   bardziej   sugestywne.   Obcy   czy   własny,   każdy   tekst

traktujemy podświadomie jako swój.

Ponadto „kto pisze, ten podwójnie czyta”, dlatego notatkę spisaną

na papierze doskonale się pamięta, nawet jeśli kartka przepadła. 

Jak wygląda skala uwarunkowań przy wymawianiu słów i pisaniu,

oraz słuchaniu i czytaniu?

Przede   wszystkim   trzeba   pamiętać,   że   czytając   na   głos

jednocześnie   swojego   głosu   słuchamy,   jak   i   pisząc   czytamy

9

jednocześnie pisany tekst. Podczas gdy samo słuchanie czyichś słów

jest   tylko   słuchaniem,   tak   jak   i   czytanie   teksu   –   tylko   samym

czytaniem.

W swoim dialogu Tacyt pisze, że mowy dawnego Rzymu brzmiały

rozwlekle   i   stylistycznie   mało   ekscytująco.   Ale   przecież   to   opinia

wyłącznie o tekście zapisanym. Mogło być tak, że owe mowy, nudne

w   czytaniu,   wygłaszane   były   przez   autora   o   tak   krzepkiej  

i   inspirującej   osobowości,   że   nawet   niepotrzebną   obfitość   słów

wysłuchiwano z uwagą i cierpliwością, właśnie ze uwagi na autorytet

przemawiającego.   Przydługa   mowa   gwarantowała   dłuższy   kontakt  

i   obcowanie   ze   słynnym   obywatelem,   co   miało   znaczenie

wychowawcze dla pozostałych. Skądinąd wiemy, iż Rzym, jak mało

które   państwo,   opierał   się   na   bezpośrednim   autorytecie   cnoty.  

W republice liczyły się przede wszystkim dostojne osoby, które, prócz

czynów,   ujawniały   się   w   języku   i   poprzez   język

(w bezpośredniej przemowie). Republika podupadła, i już w epoce

Tacyta   rzucono   się   na   szlifowanie   kadencji   i   cyzelowanie   składni,

bowiem   prestiż   obywatela   zmalał   w   cieniu   cesarskiego   aparatu

państwa. Także z powodu wzmożonego czytelnictwa, które wymaga

urozmaiconych  środków  stylistycznych   względem  żywej,  słyszalnej

mowy.

„Albowiem tak dawno powiadają, iż lepszy jest zawżdy żywy głos

niż zdechła skóra, co ją na pergamin wyprawiają” – poucza Mikołaj

Rej.

Podobnie   bywa   ze   smakiem   potraw.   Wystarczą   proste,   dopóki

towarzyszy   im   wysiłek   fizyczny   i   życie   na   świeżym   powietrzu,  

a dopiero wydelikacenie cywilizacji „klimatyzowanej” zmusza sięgać

po bardziej wyszukane, malownicze i zaskakująco przyprawione.

      Z pewnością druk przyczynił się do rozwinięcia scentralizowanego

państwa   narodowego,   bowiem   to   właśnie   dwie   pierwsze   centrale,

Paryż do spółki z Londynem, zainicjowały instytucje koordynujące i

pielęgnujące   rozwój   nauk   i   sztuk.   Miał   on   również   wpływ   na

mechanizację, bowiem druk był pierwszą matrycą powielania rzeczy

w   nieskończoność,   więc   mentalnie   mógł   stanowić   podściółkę   dla

kolejnych   wynalazków.   Mechanizacja   przyczyniła   się   do

10

zrównywania stanów – sam widok tysięcy kubek w kubek podobnych

krzeseł   sugeruje   identyczność   ich   użytkowników.   Łatwiej   rządzić

ludźmi  biernymi,   a  takimi  stają  się   dzięki  drukowi,  i tym  bardziej

dzięki   mediom.   Obecne   mieszczaństwo,   historycznie   ludność

służebna, jest niezmiernie podatne na centralizację i przekaz „z góry”.

Żyjemy   w   epoce   dominacji   druku   wyświetlanego.   Prócz   niego

rośnie wolumen przekazu mówionego w telewizji, internecie i radiu.

Dawniej druk był bardziej autorytarny – dziś się demokratyzuje.  

W   poprzedniej   epoce,   ze   względów   technicznych   tylko

uprzywilejowane   grupy   i   centra   mogły   pozwolić   sobie   na   emisję

drukowanego   przekazu,   czyli   książek.   Dzisiaj   każdy   może

upowszechniać i emitować tekst na blogu, na forum internetowym, jak

również skorzystać z cyfrowej drukarni i dystrybucji w Internecie.

Inaczej z przekazem mówionym, w dużej mierze zawłaszczonym

przez   telewizję   i   platformy   strumieniowe   (choć   tam   można

umieszczać własne filmy). Nieustanne słuchanie telewizora, któremu

nie można wejść w słowo, bo i tak nie słyszy – oto los obywatela

skazanego tylko na prywatną rozmowę, którą co rusz przerywa, by

spojrzeć w ekran lub ekranik.

Dotychczas zapis stanowił wykończoną formę wypowiedzi ustnej,

ale dzisiejszy, masowy druk wirtualny bywa równie prowizoryczny  

i niedbały, jak mowa potoczna.

Znaki można uwiecznić na skale, korze czy papierze, w postaci

rysunku i malowidła, ale zajmuje to trochę czasu. Mowy nie sposób

utrwalić   –   można   ją   tylko   skopiować   i   odtworzyć   na   nowo,   czyli

powtórzyć.

Słowa zapisane przy wymawianych są trochę jak zapis muzyczny

wobec   samej   melodii.   To   martwe   znaki,   które   ożywają   przez   ich

„wykonanie”.   (Interesujące,   że   zapis   zwykły   można   połączyć  

z nutowym, czyli zapisać mówioną kwestię oraz intonacje, z jaką się

ją   wymówiło.   Takie   połączenie   można   odnaleźć   w   partyturach

utworów wokalnych. Także intonatory, jak pytajnik, wykrzyknik itp.

są szczątkowymi wskazówkami tonacji w zapisie mowy). 

11

      Podobnie jak niema muzyka na partyturze – słowa utrwalone nie

istnieją. To tylko zapisane dźwięki, które wracają do życia wraz z ich

ponownym odegraniem. Podobnie czynili Tatarzy susząc mięso, które

pokrojone   w   paski   zabierali   w   podróż   wojenną,   by   przy   ognisku

namoczyć z powrotem i gotować na wieczorny posiłek. Pismo jest

również   taką   czasową   miniaturyzacją   i   skompresowaniem,   które

ożywa przez odczytanie.

Zapis jest płaski i zubożony wobec mowy. Ale posiada tą zaletę,

że   jest   utrwalony,   i   sprzyja   akumulacji   wiedzy.   Stanowi  magazyn

mowy, wedle powiedzenia „pismo zostaje, słowa ulecą”. 

(Wygasłe   cywilizacje,   jak   w   epoce   mykeńskiej,   miały   odwagę

używać   pisma   tylko   i   wyłącznie   jako   archiwizatora   gromadzonych

dóbr,   które   trzeba   było   policzyć   i   utrwalić   w   postaci   najmniej

wdzięcznej do zapamiętania).

Oczywiście wygłaszane słowa także są utrwalane – w umysłach

słuchaczy. W powszechnej opinii takie upamiętnienie ma niższy status

od zapisu. Jak to ujął Monteskiusz: „To wynalazek druku spowodował

owe zmiany: dawniej szanowano ludzi, a teraz książki.”

Pismo   drukowane   posiada   dzisiaj   ogromną   przewagę   –   jest

autorytetem. Ludzie mówiący, szczególnie na co dzień, nie znajdują

posłuchu, chyba że występują w mediach lub w murach uczelni.

W  różnych   kulturach   wędrowni   śpiewacy   archiwizowali   pieśni

tylko w swojej pamięci, przekazując je z ust do ust, ciągle odmieniając

i udoskonalając aż po nastanie pisma (przekaz oralny nastawiony jest

na   nieustanne   innowacje,   bo   ludzie   z   braku   trwałego   odniesienia

ciągle coś zapominają, i ciągle muszą sztukować).

Celtyccy druidzi również byli przeciwnikami zapisu, które według

nich   eksterytorializuje   wiedzę   i   upośledza   pamięć,   jak   relacjonuje

Cezar w swoim pamiętniku.

(Podobnie jak ludzie nie używający zegarków lepiej mierzą czas, 

a   bez   budzików   zrywają   się   w   porę,   tak   nie   znający   cyfr   lepiej

określają   wielkości   na   oko,   czy   z   braku   pisma   lepiej   wszystko

zapamiętują).

Ostukany kamień i wytłoczony papier to realna i trwała zmiana.

Jak   się   sprawy   mają   z   tekstem   na   ekranie?   Nie   jest   do   końca

12

utrwalony.   Słowo   na   ekranie   jest   wyświetlone,   i   czasem   bywa

umieszczone   tylko   na   jednym   nośniku-serwerze,   z   którego   może

zostać usunięte albo zmodyfikowane. W druku tekst jest raz na zawsze

ukończony, nawet na najbardziej ulotnej ulotce.

Rzecz   jasna   książka   może   zgnić   lub   spłonąć,   ale   zwykle   jest

powielona w licznych egzemplarzach. Walor zapisu znacząco maleje

w wersji elektronicznej, dlatego podupada sztuka pisania, stylistyka  

i   dbałość   o   znaki   przestankowe,   bo   nic   nie   ma   charakteru

ostatecznego, a ślady można zatrzeć. Ulotne maile i sms-y pisze się

niedbale, podobnie jak ludzie mówiący prywatnie mniej się starają,  

w   przeciwieństwie   do   sytuacji   uroczystych:   w   towarzystwie,   na

wykładzie, czy w telewizji, a więc w miejscach, gdzie słowa zapadają

do głowy większej liczbie słuchaczy. 

Różnica   między   tekstem   wirtualnym   a   pisanym   powraca  

w   zapisanym   i   rytym   –   ten   ostatni,   na   posągach,   tablicach   oraz

nagrobkach,   znacząco   wzmacnia   „uroczystość”   i   „epokowość”

utrwalonych   tam,   zwykle   krótkich   tekstów.   Również   popularny

obecnie tatuaż jest także wzmacniaczem trwałości przekazu.

Podobnie   z   pisaniem   –   list   tradycyjny   pisze   się   dokładniej  

w porównaniu z listem mailowym, który szybko ginie w zakamarkach

serwera; książkę drukowaną, którą będzie czytało i posiadało wiele

osób przez długi czas, przygotowuje się z maksymalną liczbą korekt.

(Choć   z   drugiej   strony   internet   daje   prawie   nieograniczone

możliwości edycji tekstu i wszelkich treści, co wraz z jego potężnymi

możliwościami   komunikacyjnymi,   czyni   z   niego   nieocenione

narzędzie przy zdobywaniu wiedzy o świecie).

Pod   takim   względem   typografia   wygrywa   z   piórem,   a   pióro  

z   klawiszem,   aczkolwiek   tekst   na   ekranie   z   wyglądu   jest   zwykle

bardziej   schludny   od   ręcznego.   Jednak   dawniej,   gdy   umiejętność

pisania była zarezerwowana dla nielicznych,  pismo  bywało jeszcze

bardziej   harmonijne   i   ozdobne   niż   współczesny   druk,   i   do   dzisiaj

wykaligrafowane   książki   są   wzorem   niedoścignionego,

indywidualnego   piękna   (co   ciekawe,   uzdolniony   kaligraf   potrafi

13

naśladować zestereotypizowaną czcionkę komputerową, podczas gdy

maszyna chyba jeszcze pisać ręcznie nie zdoła). 

Bardziej starannie mówi się przy obcej osobie, niż przy bliskiej; do

kilku   osób,   niż   do   jednej;   uroczyście   niż   prywatnie.   W   licznym

towarzystwie i na wykładzie padają wyszukane zwroty, podczas gdy 

o poranku, zagłuszeni radiem, mruczymy coś do żony.

Również w domu, na co dzień, mniej dbamy o wygląd, niż na

ulicy i przy obcych. Zażyłość i przyzwyczajenie skłania do szlafroka.

Częściej zdarzające się okazje do uroczystej wymiany zdań tworzą

kulturę   mowy   bardziej   wykwintnej   i   dobitnej.  Treści   uroczystej,

spowolnionej   konwersacji   lepiej   się   przyswajają.   Niedbały,

pośpieszny   i   zakłócony   słowotok   upośledza   odbiór

u słuchającego, bowiem mówić można powoli, ale prędkiej mowy nie

sposób słuchać wolniej.

Wynalazek   druku   pogorszył   jeszcze   sprawę,   bo   takich   okazji

często pozbawiał – ludzie kosztem spotkań i rozmów zatapiali się  

w czytaniu książek, podobnie jak dzisiaj zasiadają przed komputer;

dlatego   przekaz   drukowany   można   określić   pierwszym   portalem

społecznościowym, który atomizował społeczność.

Z pewnością drukowane teksty, dostępne masowo, przyczyniły się

do powstania państw narodowych. 

Rozpoczęty   wtedy   proces   globalizacji   oznaczał   rozplot   więzi

lokalnych,   z   drugiej   strony   wzrost   poczucia   narodowego,   czyli

wspólnoty   szerszej   (o   ile   na-ród,   czyli   masę   ludzi,   którzy  

w   większości   nigdy   nie   widzieli   się   na   oczy,   można   nazwać

wspólnotą). 

Prędkości   były   następujące:   cała   Europa,   dzięki   rozwojowi

środków komunikacji, jak drogi, mosty itp. oraz dzięki wzmacnianiu

się   rządów   państw,   które   politycznie   tę   komunikacje   umożliwiały  

i wspierały, zaczęła się centralizować, czy też globalizować w kilku

ośrodkach.   Oczywiście   najsilniejsze   jądra   władzy   zaczęły   na   tej

globalizacji   zyskiwać   –   stawały   się   centrami   owych   systemów.

Głównie chodzi tu o Habsburgów oraz w pewnej mierze papiestwo. 

W reakcji na to wzmocnienie, „lokalni władcy” stawili opór, głównie

pod sztandarem protestantyzmu. W ten sposób średniowieczna władza

14

drugiego   szczebla,   czyli   królowie   i   potężniejsi   książęta,   ustanowili

własne   ośrodki,   ostatecznie   całkowicie   niezależne,   takie   jak   Prusy,

Holandia   i   Anglia.   Właśnie   na   tym   drugim   szczeblu   religia

protestancka, druk i upowszechnienie książek odegrały znacząca rolę,

albo były głównym katalizatorem organizowania się tych państw.

Dlaczego właśnie wtedy dotychczasowy światoobraz poznawczy

zaczął   zanikać?   Czemu   obyczajowość   lokalna   oparta   na   przekazie

ustnym   musiała   ustąpić   nowej,   innej   płaszczyźnie   wspólnego

porozumiewania?

Ludzie, którzy nie widza się twarzą w twarz, i co ważniejsze, nie

słyszą się wzajem, mogą porozumiewać się tylko na gruncie bardzo

ścisłych prawd. To jak z listem do znajomego, w którym trzeba się

jaśniej wyrażać, podczas gdy rozmowa w cztery oczy zamyka się  

w skrótach oraz w lot zrozumiałych sugestiach. Kartezjanizm, czyli

wiedza ścisła i pewna, zjednoczył umysły Europy, które teraz mogły

bez nieporozumień budować gmach osiągnięć naukowych mających tę

wyższość wobec także racjonalnej scholastyki, że nie były jałowe, bo

bazowały na doświadczeniu.  

Niewykluczone,   że   pogląd   na   naturę   rzeczy   wynika   właśnie   ze

sposobu komunikowania się wspólnoty. Jeśli ludzie żyją blisko siebie

i rozumieją się wpół słowa (nawet niejednoznaczne wyrażenia mają

swój   domyślny   kontekst   wynikający   z   wspólnego   bliskiego,

codziennego   pożycia),   nie   będą   potrzebowali   poglądów   skończenie

ścisłych   –   wystarczą   im   tylko   racje   rozumne,   zdroworozsądkowe,

poparte   przez   tradycję,   czyli   przodków   żyjących   w   podobnej

bliskości, spojonych równie bliskimi więziami. Tacy ludzie zaludniali

krainy   Europy   w   średniowieczu   (wyjąwszy   kulturę   mnichów

uczonych w łacinie).

Kiedy   jednak   owe   więzi   zaczęły   się   rozluźniać,   ustępując

ponadlokalnym,   anonimowym   zbiorowiskom   narodowym,

dotychczasowe   „współsłowa”   straciły   na   konturze   i   wczorajszej

precyzji.   Kto   z   daleka,   poprzez   teraz   łatwiej   dostępną,   drukowaną

książkę,   odczytywał   terminy   autorstwa   nieznanej   mu   osoby,

próbującej   nawiązać   do   jego   poczucia   nieistniejącej   już   wspólnoty

(sensus   communis),   doznawał   poczucia   rozgoryczenia.   Stąd   przy

następnej   lekturze   zaczynał   wymagać   sensu   jasno   wyłożonego,

argumentów   i   konkluzji   wyciąganych   z   następujących   po   sobie,

15

wyszczególnionych   kwestii.   W   ten   sposób   zaistniała   potrzeba

stworzenia nowego sposobu myślenia, badania i komunikowania się

pomiędzy oddalonymi ludźmi, na którą odpowiedział Kartezjusz ze

swoją kompleksową reformą wiedzy (i komunikacji wiedzy).

Owa wspólna płaszczyzna racjonalna, mocno spłycona, ale jasna 

i   w   założeniu   wykluczająca   pomyłki   i   nieporozumienia,   została

sformułowana   przez   nowoczesne   przyrodoznawstwo   i   filozofie

nowożytną.   Odtąd   mieszczańskie   społeczeństwo   znalazło   wspólny

„język”, który nadto wspomagał ich handlowe i produkcyjne zajęcia,

bo czyż nauka i myślenie zmierzające w stronę liczb nie podaje ręki

handlowi? Wymogi jasności i logicznej ścisłości stawiane nowemu

„językowi” musiały  być bardzo duże, z uwagi na wielość języków

narodowych, których wzajemne translacje mogły go w każdej chwili

zaciemnić.   Stąd   upatrzonym   wzorem   i   celem   naukowego   dialogu

miała zostać nowa łacina – czyli matematyka. 

Innymi   słowy,   powstanie   racjonalnego   światopoglądu   wynikło  

z   potrzeby   porozumienia   się   ludzi  żyjących   w  oddali.   Bo   przecież

zawsze obcy łatwiej znajdą wspólny język w kwestii rzeczy prostych,

jasnych i po empirycznym sprawdzeniu raz na zawsze niewątpliwych.

Oczywiście   w   średniowieczu   istniała   wersja   owej   wspólnej

naukowej płaszczyzny, czyli scholastyka. Ona także dotyczyła grupy

ludzi żyjących z dala, rozrzuconych po całej Europie. Mnisi zajmujący

się   racjonalnymi   dywagacjami   stworzyli   uniwersalne   metody

dyskursu   z   tego   samego   powodu,   czyli   z   powodu   oddalenia.   Ich

scholastyczny   żargon   ujęty   w   łacinę,   był   odpowiedzią   na   brak

„języka” wspólnego, opartego na podobnych obyczajach (pochodzili

przecież z różnych grup etnicznych). Tekst Biblii, dzieła Arystotelesa,

język   łaciński   i   racjonalne   formuły   scholastyczne,   były   receptą  

i   odpowiedzią   na   różnorodność   poznawanego   świata,   języki

regionalne i w nich osadzone prawidła rozumienia świata.

Scholastyce   brakowało   jednak   rzeczy   dodatkowej,   która  

w   nowożytnej   nauce   zajęła   miejsce   wyróżnione.   To   właśnie

empiryzm, czyli, w mniemaniu naukowców, ostateczna weryfikacja,

został wprowadzony dopiero przez nowożytną epokę mieszczańską, tj.

tą, która praktyczne wymogi życia, samo życie, mające na celu przede

wszystkim   utrzymanie   się   i   troskę   o   środki   do   tego,   stawiała   na

miejscu   pierwszym.   Teraz   niefunkcjonalne   i   z   gruntu   bezpłodne

16

dywagacje   scholastyków   miały   ucichnąć,   a   ich   miejsce   zająć

ugruntowane fundamenty nowego, trwale budowanego gmachu. 

W   takiej   perspektywie   pytanie,   czy   rozpowszechnienie   pisma  

i druku spowodowało, umożliwiło czy też wynikło z rozpadu owych

wspólnot   i   powstania   nowej   płaszczyzny   naukowej,   jest   pytaniem

wtórnym i pobocznym.  

Proszę   zobaczyć   przykładowe   towarzystwo   kolegów,   którzy

rozumieją się w pół słowa. Tak wyglądała dawna polis czy wspólnota

wiecowa będące grupą znajomych, którzy na wspólnych ucztach (np.

w Sparcie), na polu walki, na agorze, przy głosowaniu, lub po mszy,

WSZYSCY   razem   rozmawiali!   A   ludzie,   którzy   rozmawiają  

i   przeżywają   te   same   sytuacje,   dzielą   podobne   emocje   (czasem  

w kłótniach), nie muszą definiować słów, z których korzystają; nie

potrzebują ustalać definicji i kontekstu.

Dzisiejsze społeczeństwo, jako całość, nie jest grupą towarzyską

wzajemnie kontaktujących się ludzi; jedynym łączącym ich spoiwem

bywa   znajomość   kilku   bitew   z   przeszłości   i   ujednolicony

gramatycznie   język,   którego   mianownikiem   są   narodowe   poematy,

lecz nie narodowe rozmowy.

Hałas   miejski,   głównie   samochodowy,   sensualnie   przyspiesza

nasze   rozmowy,   które   są   bardziej   zdawkowe   i   prędkie,   a   mniej

teatralne.   Brakuje   celebry,   delektowania   się   słowem   i   aurą   słowa.

Rządzi   konkretna   treść,   bo   czas   to   pieniądz,   a   oprawę   i   formy  

w gruncie rzeczy stawia się w rzędzie pustych i daremnych fanaberii

(co jest błędem, który skrupulatnie wykorzystują agencje PR).

Ceni  się   informację,   dziś   często   fałszywą,   bo   mimo   że   dawnej

bawiono   się   słowem,   robiono   to   aktywnie   (z   braku   mediów

masowych), dzięki czemu wszyscy byli bardziej odporni na słowo.

Oszukiwano   na   drobne   sumy   w   jarmarcznym   zgiełku,   ale   nikt   nie

kusił   niekorzystnym   kredytem   na   mieszkanie   czy   udziałem  

w piramidzie finansowej.

Niektórzy   badacze   zwiastują   nową   erę   informacji,   której   zalety

mają   się   wyrażać   w   ogólnodostępnej   możliwości   przechowywania

informacji na wszechobecnych nośnikach pamięci.

17

Pismo,   druk,   wreszcie   urządzenia   elektroniczne   mają   być   taką

medialną   przechowalnią,   która   zwalnia   z   zapamiętywania   treści,

będących teraz pod ręką niemalże w każdej sytuacji. Według takiego

poglądu   nasz   umysł   nie   musi   kłopotać   się   z   przechowywaniem,

bowiem internet wszystko skopiuje i zabezpieczy, a serwery nie płoną.

Z   pewnością   istnieje   wiele   rodzajów   informacji   trudno

zapamiętywalnych i niepotrzebnie przeciążających umysł; chodzi na

przykład   o   wszelkie   inwentarze,   czyli   luźne   dane,   nie   powiązane

żadną   ideą   spajającą   (takie   najtrudniej   pamiętać),   które   już   od

najwcześniejszych   epok   spisywano   na   nośnikach   zewnętrznych.

Jednak   takich   przechowalni   używano   bardzo   ostrożnie   i   tylko  

w ograniczonym zakresie.

Każda rozumna informacja, która splata się z szeregiem innych,

nie może znaleźć się poza umysłem choćby na chwile. Każde twórcze

myślenie i przedsięwzięcie intelektualne bazuje na sumie wszystkich

posiadanych wiadomości,  a mądrość jest  efektem ich przenikania,  

i   jeśli   któraś   z   nich   będzie   nieobecna,   schowana   na   nośniku,   owo

powstające dzieło, czy wypowiedź, obniży swe loty. I żadna pociecha

w tym, że owa przydatna wiadomość może być w każdym momencie

przywołana   z   zewnątrz,   jeśli   najczęściej   nie   będzie   wiadomo,   że

czegoś brakuje.

Proszę sobie wyobrazić człowieka, który w zakresie słownictwa

zna swój język tylko w okrojonej, podstawowej wersji, podczas gdy

resztę   słów   i   sposobów   wyrażania   przechowuje   w   notatkach

trzymanych   przy   sobie.   Czy   te   notatki   (papierowe   czy   wirtualne)

mogą mu pomóc w lepszym wyrażeniu myśli? Czy słownik trzymany

na   podorędziu   może   znacząco   pomóc   w   wysłowieniu?   Czy

kompletnie   nie  pamiętając  lub  nie  znając  słowa  „wszakże”,  można

wpaść na pomysł jego użycia?

Wyraz   zapisany   na   kartce   jest   z   pewnością   zmagazynowaniem

jakiejś treści, ale po pierwsze, pewnych, pozawerbalnych treści w tym

magazynie przechować nie sposób, a po drugie, zapominamy często,

ze   przechowalnia   musi   odgrywać   role   tylko   zastępczą   względem

głównego rezerwuaru, jakim jest nasza głowa, bowiem tylko ona służy

nam wraz z pierwszą potrzebą, a po pismo trzeba sięgać. 

18

(Należy   pamiętać,   że   zarówno   Sokrates,   jak   Jezus,   głosili   swą

mądrość ustnie. Dopiero Platon zredagował rozmowy sokratejskie, tak

jak   później   spisano   Dobrą   Nowinę,   nawiasem   mówiąc,   bardzo

plastycznie   i   obrazowo,   co   ułatwiło   masową   recepcję   Nowego

Testamentu).

Ludzie   współcześni   zbyt   mocno   zapatrzeni   są   w   elektroniczne

nośniki   pamięci   (skądinąd   będące   bardzo   skutecznym   narzędziem

propagowania   myśli   ludzkiej).   Wiedzą   mało,   lecz   wszystko   mogą

znaleźć   w   internecie,   podczas   gdy   dawniej   człowiek   gromadził

mnóstwo   praktycznej   wiedzy,   bo   nie   mógł   jej   nigdzie   przechować

(trochę jak owi galijscy druidzi unikający pisma). Organ nie używany

działa   gorzej,   a   przecież   zakres   informacji   w   dzisiejszym

zglobalizowanym świecie  znacznie się poszerza, więc tym bardziej

potrzebujemy sprawnej pamięci. 

Oczywiście jest to przerysowany obraz – bo przecież sięgając do

słownika lub internetu, za każdym razem zapamiętujemy postrzegane

informacje;   problem   jednak   w   tym,   że   zapamiętujemy   słabo  

i   wybiórczo,   bo   mamy   świadomość,   że   możemy   sięgać   ponownie.

Wystarczy uruchomić przeglądarkę sieciową i mamy co chcemy. Ale

zwykle tylko na chwile.

Bardzo często, gdy informacja przechowywana jest na zewnątrz,

nie   może   zostać   zużyta   do   owej   bezwiednej   pracy   myśli,   która

rozgrywa się w nas samych. Dawniej polegano na pamięci własnej,  

i   wbrew   pozorom   nie   o   uczenie   pamięciowe   tylko   chodziło.

Informacje zapamiętane są niczym posiane ziarno, z którego wykwita

niejeden pomysł. 

Co   prawda,   ludzka   pamięć   niejednokrotnie   zawodzi,   jednakże

notatki są zawsze mniej poręczne od własnej głowy. 

Rozwój  nośników   przechowujących   dane  oraz   informacje   może

doprowadzić   do   sytuacji,   kiedy   cała   nasza   wiedza   znajdzie   się  

w   przechowalni,   a   człowiek   stanie   się   pusty   jak   łupina   obdarzona

pamięcią wyłącznie krótkotrwałą, czasowo napełnianą z zewnątrz. 

Jeśli aktywna kultura  pisma  ma  być równowartościowa  oralnej,

powinno zachować się równowagę pomiędzy pisaniem i czytaniem,

tak   jak   między   słuchaniem   a   mówieniem.   Niestety   –   w   obecnym

stanie ta pierwsza (po wyodrębnieniu ze słowa mówionego) jest raczej

19

kulturą czytaną, bo choć tekstów zapisanych jest multum, tylko ich

mały   ułamek   sporządza   człowiek,   a   resztę   powiela   się   drukiem  

i komputerem dla zaczytanych mas, sięgających po długopis tylko od

święta.

Możliwe, że ten nawyk przenosi się do także do oralności, która

stanie  się  wkrótce  audialnością,  czyli kulturą  słowa słyszanego,  bo

chociaż   ludzie   zawsze   będą   mówić,   to   z   chwilą,   gdy   słuchanie

znacząco   przeważy   nad   mówieniem,   konsekwentnie   nazwa   będzie

musiała   ulec   zmianie.   Głównym   powodem   tego   zwycięstwa   będą

oczywiście elektroniczne media, które wybijają się na przodownika  

w   powielaniu   słowa   mówionego.   Dzisiejszym   problemem   jest

przedawkowanie.

20