Białoruskie notatki

Czego się boi Łukaszenka?

Jakub Łoginow

Gdynia 2008

Aktualizacja Bratysława 2011

Aktualizacja Kraków 2020

 S P I S   T R E Ś C I

WSTĘP

Rozdział pierwszy. Na fali kolorowych rewolucji 

Rozdział drugi. Specoperacja Białoruś

Rozdział trzeci. Wybory Łukaszenki

Rozdział czwarty. Powyborcze refleksje 

Rozdział piąty. Liberalizacja

ZAKOŃCZENIE

W S T Ę P

Białoruś to bliski nam językowo i historycznie sąsiad, o którym jednak bardzo mało wiemy. Oddzielona od Polski nieprzyjazną granicą, stanowiącą linię rozdzielającą dwa przeciwstawne bloki polityczno-wojskowe, Białoruś wydaje się należeć do innego, obcego nam świata. W mediach i świadomości społecznej dominuje przekonanie, że nad Niemnem i Prypecią czas zatrzymał się w miejscu, że wciąż panuje tam komunistyczna rzeczywistość, a kraj przypomina PRL z lat osiemdziesiątych. Nic bardziej mylnego, gdyż Białoruś – to specyficzne państwo w środku Europy, które nie poddaje się jednoznacznym ocenom i schematycznym opisom.

Tym niemniej, właśnie takie schematyczne i stereotypowe opinie najczęściej pojawiają się w polskich mediach. Ich apogeum miało miejsce w latach 2005-2006, kiedy to najpierw trwała kampania przed wyborami prezydenckimi, a następnie miały miejsce rewolucyjne protesty na Placu Październikowym w Mińsku i reperkusje tych wydarzeń. Ten gorący okres okazał się być przełomowym w historii współczesnej Białorusi. Była to ostatnia (tym razem nieudana) z serii tak zwanych „kolorowych rewolucji”, które zmieniły oblicze Europy Wschodniej i stanowiły swoiste dopełnienie fali demokratycznych przemian z lat 1989-91. Aż do 2006 roku Zachód i opozycja na Białorusi wierzyli, że szlak do demokratycznych zmian nad Niemnem i Prypecią wiedzie przez pokojowe rewolucje.

Rok 2006 stanowił apogeum wielu procesów: nasiliła się wtedy konfrontacja białoruskiej władzy i opozycji, oficjalnego Mińska i Zachodu, w polskich mediach z kolei nasiliła się tendencja do traktowania spraw białoruskich w kategoriach czarno-białych (walki dobra ze złem), a władza Łukaszenki w tym czasie najbardziej „przykręciła śrubę”. Dopiero po tych wydarzeniach (i w dużej mierze pod ich wpływem), począwszy od 2007 roku, zaczęła się wyraźna odwilż. Liberalne skrzydło otoczenia Łukaszenki zrozumiało konieczność wzmocnienia suwerenności Białorusi. Reżim zwrócił się w stronę Zachodu i podjął bezprecedensowe działania, ukierunkowane na zwiększenie gospodarczej niezależności od Moskwy. Zachód i część opozycji pogodzili się z koniecznością kompromisu z Łukaszenką i z raczej ewolucyjnym, niż rewolucyjnym szlakiem przemian, nastawionym na długotrwałe działania wzmacniające społeczeństwo obywatelskie, które kiedyś za wiele lat przyniosą efekty. A polskie media zaczęły opisywać naszego sąsiada w sposób bardziej stonowany i rzeczowy, choć ciągle jeszcze w dużej mierze powierzchowny.

W tych gorących latach 2005-06 we Lwowie powstał unikalny jak na ukraińskie realia projekt medialny „Białoruskie notatki”, którego autor został „nagrodzony” pięcioletnim, najwyższej rangi zakazem wjazdu na Białoruś. Projekt ten stanowił próbę przybliżenia Ukraińcom wydarzeń i realiów sąsiedniej Białorusi, o której nad Dnieprem mało się mówi i pisze. Ten cykl materiałów analitycznych i publicystycznych stanowił też swoistą odpowiedź na antybiałoruską histerię, która zapanowała w tym czasie w Polsce, czyli na wspomniane już traktowanie sytuacji na Białorusi w kategoriach „walki dobra ze złem”, powierzchowności i uproszczeń, bez dostrzegania złożoności sytuacji. 

Niniejsza publikacja stanowi próbę przedstawienia tła i okoliczności, które zdecydowały o pojawieniu się „Białoruskich notatek”, a także próbę wyjaśnienia, dlaczego te artykuły spowodowały aż tak bardzo nerwową reakcję białoruskich władz, które zdecydowały się na uznanie mojej skromnej osoby za „zagrożenie dla państwa”, osobę niepożądaną w latach 2006-2011 na Białorusi.

Rozdział pierwszy

NA FALI „KOLOROWYCH REWOLUCJI”

Idea publikowania cyklu materiałów analitycznych „Białoruskie notatki” powstała latem 2005 roku. Białoruś, mimo iż pod wieloma względami (m. in. językowym) jest najbliższym sąsiadem Ukrainy, pozostawała wciąż białą plamą w ukraińskiej przestrzeni medialnej. Tymczasem w najbliższych miesiącach sytuacja na Białorusi miała się zrobić gorąca – w rządzonym silną ręką kraju zbliżały się kolejne wybory prezydenckie. I chociaż nikt nie spodziewał się, że będą one miały demokratyczny charakter, to jednak sytuacja była zupełnie inna, niż podczas poprzedniej elekcji w 2001 roku. 

Spróbujmy więc nakreślić pokrótce tło, które sprawiło, że potrzeba zwrócenia uwagi ukraińskich mediów na sąsiednią Białoruś stała się nagle widoczna. W ciągu ostatnich dwóch lat przez obszar Europy Wschodniej przelała się fala tzw. kolorowych rewolucji – nowego, skutecznego narzędzia walki z dyktaturą. Najpierw roztańczony tłum w pokojowej i radosnej atmosferze zmiótł reżim Slobodana Miloszevicza w Serbii, w kilka lat później pod naporem rewolucji róż ustąpił gruziński lider Eduard Szewardnadze, aż w końcu w 2004 roku pomarańczowa rewolucja zakończyła smutny okres „kuczmizmu” na Ukrainie. W międzyczasie uliczne demonstracje zmusiły do odejścia nieudolne postkomunistyczne władze w Rumunii i Bułgarii, a nowe ekipy rozpoczęły reformy, dzięki którym oba kraje wyrwały się z marazmu i dołączyły w 2007 do Unii Europejskiej.

Wtedy, w 2005 roku wydawało się, że jest to początek trwałej tendencji. Publicyści zwracali uwagę na analogię wobec dokonującej się w latach 1989-91 „jesieni ludów”, obejmującej pokojowe przekazanie władzy antykomunistycznej opozycji w krajach Europy Środkowej, zjednoczenie Niemiec i rozpad Związku Radzieckiego. Niestety, nie we wszystkich krajach regionu przemiany te były w pełni udane. Transformacja lat 89-91 była konsekwentnie realizowana m. in. w Polsce, Czechach, na Węgrzech, Liwie, Łotwie, Estonii i Słowenii. Następnie do tych liderów dołączyły kolejne kraje, które z początku miały pewne problemy z demokracją lub wolnym rynkiem: m. in. Słowacja (odsunięcie od władzy Vladimíra Mečiara w 1998 roku), Chorwacja, Rumunia, Bułgaria, Czarnogóra. Po tym, jak w wyniku spektakularnych kolorowych rewolucji zwrot w kierunku Zachodu zrobiły Serbia, Gruzja i Ukraina, a w drodze ewolucyjnych przemian – pewne oznaki zmian dawały również Mołdowa i Azerbejdżan, oczy wszystkich zwróciły się na Białoruś.

„Ostatnia dyktatura w Europie”, „czarna dziura pośrodku kontynentu” – takie komentarze zaczęły coraz częściej pojawiać się na łamach europejskiej prasy. Dziennikarze i publicyści zaczęli ekstrapolować dotychczasową tendencję, formułując nieco na wyrost prognozy o rychłym upadku „ostatniej europejskiej dyktatury”. Zresztą, ta tendencja była widoczna już zimą 2004/2005 na kijowskim Majdanie. Zaproszeni na scenę rewolucyjnego Majdanu Niezależności opozycyjni politycy z Białorusi, Rosji i Kazachstanu z pełnym przekonaniem twierdzili, że ukraińskie wydarzenia są dla ich społeczeństw wyraźną inspiracją do walki o demokratyczne przemiany.

Scenariusz „kolorowych rewolucji” był zawsze podobny. Najpierw rozpoczynała się kampania wyborcza przed kolejnymi wyborami (prezydenckimi, parlamentarnymi, a w przypadku Serbii – samorządowymi), która w zamyśle władz miała być jedynie formalnością, legitymizującą ich autorytarne rządy. Opozycja w tym czasie mobilizowała się, przygotowując się nie tyle do samego głosowania, co do wykrycia fałszerstw wyborczych i masowych demonstracji. Wybory zgodnie z oczekiwaniami fałszowano, a nazajutrz ulice i place największych miast zapełniały się demonstrantami, którzy zachęceni sukcesem „kolorowych rewolucji” u sąsiadów, stali się odważniejsi i bardziej zdecydowani. Siła narodu (w tym również przewaga moralna opozycjonistów nad skompromitowanym rządem) okazywała się na tyle duża, że władza w końcu ustępowała.

W kraju rządy obejmowała nowa ekipa, która w końcu i tak nie spełniała wygórowanych nadziei społeczeństwa, ale mimo wszystko reprezentowała sobą nową jakość, normalność, wolność wyboru. W tym momencie wszyscy zastanawiali się, kto będzie następnym, które państwo – a rządzącą ekipę w krajach, o których spekulowano w kontekście ewentualnej rewolucji, ogarniał całkiem zrozumiały popłoch.

Spekulacje o kolejnych kandydatach do rewolucyjnych przemian stały się dyżurnym tematem wielu europejskich i światowych periodyków. Dzięki temu międzynarodowa opinia publiczna po raz pierwszy miała okazję zapoznać się z tymi zapomnianymi państwami, leżącymi gdzieś na krańcach Europy. Co charakterystyczne – dopiero w latach 2005-2006 wielu europejskich czytelników tak naprawdę uświadomiło sobie fakt istnienia Białorusi – w tym sensie, że do tej pory kraj ten był postrzegany raczej jako taka niby część Rosji, niezbyt istotny i wyrazisty obszar. Aż tu nagle Europejczycy zdali sobie sprawę z tego, że istnieje pewien geopolityczny problem, o którym nikt wcześniej nie mówił. Jest nim dyktatura w samym środku Europy – kontynentu ze wszech miar idealizowanego jako rzekoma ostoja wolności i demokracji. 

„Skoro wcześniej kolorowe rewolucje zmiotły dyktatorów w Serbii, Gruzji i Ukrainie, to następna z pewnością będzie Białoruś. Aha, w przyszłym roku kończy się kadencja Łukaszenki – to znaczy, że naród wybierze kogoś nowego, a swój wybór wyegzekwuje poprzez pokojowe demonstracje. Musimy w takim razie ich w tym wesprzeć. A następna pewnie będzie Rosja i wtedy już w ogóle zapanuje powszechna demokracja. Czas dyktatorów się  kończy” – taki optymistyczny tok myślenia wyłaniał się z publicystycznych artykułów w opiniotwórczych europejskich mediach, nie wyłączając polskich.

W takiej atmosferze redakcja „Lwiwskiej Hazety” podejmowała latem 2005 decyzję o zainicjowaniu cyklu „Białoruskie notatki”, który zaproponowałem. Dla mnie, młodego wówczas dziennikarza dopiero rozpoczynającego swoją drogę w tym zawodzie, było to ogromne wyzwanie, przywilej, rzucenie na głęboką wodę. Polak, świeżo upieczony absolwent studiów inżynierskich na krakowskiej Akademii Ekonomicznej, który czystym przypadkiem pojechał w 2003 roku na wymianę studencką do Kijowa i tam nauczył się języka ukraińskiego. Podczas tych studiów pojechałem w maju 2003 na wycieczkę do Odessy i tam na plaży poznałem grupę Białorusinów, zaprzyjaźniłem się z nimi, a oni zarazili mnie pasją do Białorusi, języka białoruskiego, niesamowitej kultury i historii tego kraju. Wskutek dziwnego zrządzenia losu, w przerwie między studiami inżynierskimi a magisterskimi znalazłem się na rok we Lwowie – gdzie trafiłem w samo epicentrum historycznych wydarzeń, jakimi były zbliżające się wybory prezydenckie, a następnie Pomarańczowa Rewolucja. We wrześniu 2004 we Lwowie się kotłowało, czuć było zbliżające się historyczne wydarzenia. 

Na przełomie września i października zapisałem się do „Czarnej PORY” (Pora – czas, czas na zmiany, była też „Żółta Pora” - mniej rewolucyjna, która dogadała się z elitami politycznymi) – na wpół konspiracyjnej organizacji, będącej wypisz wymaluj odpowiednikiem NZS w czasach polskiej „Solidarności”. Każdy młody człowiek potrzebuje takiego okresu buntu, walki o wolność, o ideały. Poprzednie pokolenie miało NZS, „Solidarność”, festiwal w Jarocinie. Ja byłem za młody, by uczestniczyć w polskich przemianach – za to dane mi było aktywnie wesprzeć Ukraińców i Białorusinów w ich dążeniach  do demokratyzacji, wolności i integracji europejskiej, przeżywając to samo, co pokolenie moich rodziców.

 „Pora” była dla mnie, młodego wówczas chłopaka, prawdziwą szkołą życia, samorządu i aktywności obywatelskiej. To właśnie tam nauczono mnie, jak nie dać się złej i skorumpowanej władzy – w tym również lokalnej, w skali miasta czy dzielnicy. Mieliśmy w tym lwowskim podziemiu (i to dosłownie – kryjówka PORY znajdowała się w piwnicy w centrum Lwowa) prawdziwy alternatywny świat. Szkolenia prowadzone przez prawników, ekspertów, spotkania z lokalnymi autorytetami. Szkolenia medialne, psychologiczne, wizyty znanych artystów, lwowskiej elity kulturalnej. Pełna profeska. To dzięki temu wszystkiemu zostałem tuż po Pomarańczowej Rewolucji dziennikarzem, debiutując 10 stycznia 2005 w kultowej, już nieistniejącej, lwowskiej gazecie „Postup”. Doświadczenie nabywania pierwszych szlifów dziennikarskich nie gdzieś w lokalnej prasie krakowskiej, ale będąc rzuconym na głęboką wodę – w obcym języku, za granicą – bezcenne.

Kuba Minsk 2 Autor na opozycyjnej demonstracji w Mińsku, luty 2005

Kultowa gazeta „Postup”, w której debiutowałem jako dziennikarz, niestety skończyła się latem 2005. Poszedłem wówczas do równie cenionej „Lwiwskiej Hazety”, kierowanej przez człowieka-legendę Andrija Pawłyszyna. Tak po prostu, z ulicy, bez wcześniejszego umawiania się. To jest właśnie na Ukrainie najfajniejsze, tak odmienne od realiów krakowskich. Dwudziestokilkulatek, bez protekcji, dopiero pół roku pracujący jako dziennikarz, idzie do poważnej redakcji, zgłasza propozycję ambitnego międzynarodowego projektu – i zostaje przyjęty, zyskuje akceptację, jego projekt jest realizowany. Międzynarodowy. W LOKALNEJ prasie.

„Na Białorusi wkrótce zacznie się gorący okres. I nie chodzi tu jedynie o kampanię wyborczą i same wybory, po których nie można spodziewać się przełomu. Powtórki ukraińskiego Majdanu na Białorusi prawie na pewno nie będzie, ale chodzi o coś innego. Mianowicie, Białoruś stanie się miejscem starcia interesów wielkich geopolitycznych graczy, takich jak Rosja, UE i USA, przy boku których swe polityczne dywidendy będą starały się uzyskać również mniejsze państwa, np. Polska czy Litwa. Ukraina również odegra w tej grze istotną rolę – tymczasem ukraińscy czytelnicy o Białorusi praktycznie nic nie wiedzą” – argumentowałem wówczas w rozmowie z redaktorem naczelnym.

Poskutkowało. Poszliśmy w ten projekt!!!

Relacje ukraińsko-białoruskie: dziwne sąsiedztwo

Ukraina wydawała się nie posiadać jasnej polityki w stosunkach z Białorusią, a znajomość sąsiedniego kraju sprowadzała się do stereotypów. Jedyne, z czym Ukraińcom kojarzy się Białoruś – to popularne w białoruskiej kuchni ziemniaki (jedno z niewielu białoruskich słów, które zna każdy Ukrainiec – to bulba, czyli ziemniak) oraz prezydent Łukaszenka (określany w narodzie słowem baćka, czyli ojczulek). W opinii Ukraińców, sąsiedzi z Północy – to sympatyczny, bratni naród, któremu należy współczuć nieszczęśliwego losu – braku demokratycznych swobód, znacznego odcięcia od świata oraz utraty suwerenności na rzecz Rosji. Przy tym ludzie mieszkający po tamtej stronie Prypeci są obiektem żartów (ale nie złośliwych) ze względu na „śmieszny” język, brzmiący tak, jakby ktoś nabijał się z języka ukraińskiego. Nomen omen, zjawisko to funkcjonuje dokładnie na tej samej zasadzie, jak pomiędzy Polakami a Czechami.

Na tym wiedza (a raczej wyobrażenie) Ukraińców o Białorusi się kończy. I nic dziwnego – jeszcze za czasów Związku Radzieckiego władza stymulowała rozwój kontaktów na osi kolonia – stolica imperium, a więc wspierane były kontakty białorusko-rosyjskie, ukraińsko-rosyjskie, gruzińsko-rosyjskie, ale już nie ukraińsko-białoruskie. 

Jednak, co istotne, przez ponad tysiąc lat Ukraińcy i Białorusini żyli obok siebie w jednym organizmie państwowym, nigdy nie popadając we wzajemne konflikty. Pierwsza była Ruś Kijowska – wspólne państwo przodków współczesnych Ukraińców i Białorusinów. Następnie oba narody, posługujące się niemal identycznym językiem, przeżyły wspólne doświadczenie cywilizacyjne – mongolsko-tatarską nawałnicę. Na zajętych przez Azjatów wschodnich terenach Rusi powstało Państwo Moskiewskie, które stało się wspólnym zagrożeniem dla obu nacji.

Przez kilka wieków oba narody (jeśli w ogóle można w tym okresie historycznym mówić o narodzie) tworzyły jedno państwo – Wielkie Księstwo Litewskie – aż do momentu, gdy ukraińska część WKL została arbitralnie przyłączona do Korony (już po unii z Polską). Kolejne wieki – to okres wspólnej doli w ramach Rzeczpospolitej; wspólnego przeciwstawiania się rosyjskiemu zagrożeniu, a w końcu – życia pod carskim berłem. Charakterystyczne dla obu nacji są też doświadczenia swoistego historycznego rozdarcia pomiędzy polskością a rosyjskością, między katolicyzmem a prawosławiem, między Wschodem a Zachodem. A także – walka o zachowanie narodowego języka, zagrożonego polonizacją lub rusyfikacją, o wyrwanie się spod rosyjskiej dominacji i dołączenie do rodziny wolnych narodów Europy. W latach 1917-22 Białorusini i Ukraińcy ramię w ramię walczyli o utworzenie, a następnie utrzymanie swoich niepodległych państw: Białoruskiej Republiki Ludowej i Ukraińskiej oraz Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, które ostatecznie spotkał ten sam los. Następnie pod koniec lat 80-tych antykomunistyczna opozycja obu republik (Białoruski Front Ludowy oraz Ludowy Ruch Ukrainy) w analogiczny sposób prowadziły walkę z radzieckim reżimem, współpracując ze sobą i doprowadzając do podobnego rezultatu – ogłoszenia niepodległości w sierpniu 1991 roku.

I dopiero wtedy, w 1991 roku, drogi obu krajów się rozeszły. Ukraina popadła w ostry kryzys gospodarczy, ale generalnie poszła w kierunku liberalizacji gospodarczej i stworzyła niezależne od Rosji, chociaż pozostające pod jej wpływami i niedoskonałe państwo. Białoruś, na odwrót – zakonserwowała stary system, uniknęła ostrego kryzysu i szybciej weszła na ścieżkę wzrostu, ale kosztem wasalizacji od Rosji i utraty świadomości narodowej.

Oba systemy były swoim wzajemnym przeciwieństwem, a Białorusini i Ukraińcy generalnie nie widzieli interesu w zacieśnianiu wzajemnych stosunków. Ukraina była (i jest nadal) rozdarta między Wschodem a Zachodem i wykazuje zadziwiający brak zainteresowania wobec współpracy na osi Północ-Południe, nie interesując się praktycznie ani Białorusią, ani Rumunią. Białorusini wiedzą o Ukrainie znacznie więcej, traktują ją jako „starszego brata” i alternatywę wobec Rosji, jako prozachodni wzorzec przemian na obszarze poradzieckim, jednak dla Białorusi i tak zawsze ważniejsze były kontakty z Litwą i Łotwą. To te kraje, a nie Ukraina i Polska, są dla Mińska morskim oknem na świat – towary białoruskiego eksportu i importu są przeładowywane głównie w Kłajpedzie i Windawie. Również stosunki z Warszawą, mimo ich zamrożenia, zawsze były dla oficjalnego Mińska ważniejsze, niż z Kijowem – Polska jest dla Białorusinów atrakcyjnym krajem, jako członek Unii Europejskiej lub chociażby pierwszy kraj, przez który przejeżdża się w podróżach do Europy Zachodniej.

Projekt „Polska jako europejski ekspert od Białorusi”

Biorąc pod uwagę powyższe względy, nie powinno dziwić, że w 2005 roku o Białorusi było w polskich mediach głośno (również za sprawą konfliktu wokół grodzieńskiego Związku Polaków na Białorusi), a na Ukrainie jeżeli się w ogóle o północnym sąsiedzie pisało – to najczęściej jako echa lub przedruki publikacji polskich. Im większe (pod wpływem kolorowych rewolucji) stawało się zainteresowanie Zachodu „demokratyzacją Białorusi”, tym częściej nad Wisłą można było usłyszeć, że to właśnie Polska może być skutecznym wykonawcą tej unijnej polityki, pośrednikiem między Unią a Mińskiem. Padały argumenty, iż Polacy najlepiej spośród Europejczyków orientują się w białoruskich realiach i wiedzą, co należy zrobić, aby Białoruś stała się wolna, demokratyczna i „europejska”. „Dajcie nam tylko odpowiedni mandat dla reprezentowania w kwestii białoruskiej całej Unii, a także dostateczne środki finansowe na ten cel – a my już z tym sobie poradzimy” – pisali polscy publicyści. 

I rzeczywiście – Unia hojnie obdarowywała polskie organizacje pozarządowe i instytucje państwowe, realizujące projekty, które można było „podciągnąć” pod „demokratyzację Białorusi”. Sprawy, którymi do tej pory zajmowali się głównie społecznicy, przeszły w dużej mierze w gestię menedżerów lub notabli, którzy o Białorusi nie mieli najmniejszego pojęcia. Szybko okazało się, że mimo najszczerszych chęci, wiele projektów nie idzie tak, jak powinno, gdyż ich kierownicy nie tylko nie mieli na uwadze dobra Białorusi i Białorusinów, ale w ogóle nie byli kompetentni w białoruskiej tematyce. 

Wypełnić lukę medialną

Warto zwrócić uwagę na jedną rzecz. Polscy dziennikarze, pisząc o wschodnich sąsiadach i o roli Polski jako eksperta od spraw Białorusi, de-facto powielali pewne stereotypy i nie wychodzili poza czarno-biały opis sytuacji. Opisywano niemal wyłącznie prześladowania opozycji oraz te działania białoruskiej władzy, które ją w oczach polskiego czytelnika kompromitują lub ośmieszają. Po drugiej stronie barykady byli natomiast „dzielni i szlachetni” opozycjoniści. O szczegółach białoruskiej sytuacji społeczno-gospodarczej polski czytelnik niestety nie miał okazji się dowiedzieć, a tym bardziej nie do pomyślenia były teksty, które mogłyby obalić stereotyp białoruskiej biedy i zacofania. Polski rząd, dyplomaci i liderzy organizacji pozarządowych byli przedstawiani jako oddani sprawie demokratyzacji Białorusi, szlachetni i kompetentni ludzie, a przecież nie zawsze tak było, świat nie jest czarno-biały. W efekcie, odpowiedzią na białoruską propagandę było jej polskie lustrzane odbicie, co nijak nie służyło wyrobieniu sobie przez Polaków prawdziwego wyobrażenia o sytuacji sąsiedniego kraju (tym bardziej, że mało kto jeździł na Białoruś osobiście). Natomiast u podłoża „Białoruskich notatek” leżała żelazna zasada: nie ulec temu czarno-białemu schematowi i zachować nade wszystko zasadę dziennikarskiej bezstronności – co w polskich warunkach nie byłoby łatwe, ale już przy zachowaniu ukraińskiego dystansu okazywało się możliwe. 

„Lwiwska Hazeta” w sposób ironiczny odnosiła się od tego polskiego podziału na „dobrych i złych”, do postrzegania Białorusi w czarno-białych barwach. Jednym słowem – artykuły, dla których miejsca na swoich łamach użyczała „Lwiwska Hazeta”, nie miałyby prawa pojawić się w polskich mediach, co nie jest jedynie teoretycznym przypuszczeniem, ale stwierdzeniem opartym na nieudanych próbach opublikowania artykułów na temat Białorusi, które autor „Białoruskich notatek” poczynił w Polsce.

Polskie wyobrażenie o przemianach na Białorusi

W polskich mediach przyjęto schematycznie określać białoruską scenę polityczną w kategoriach walki opozycji z władzą, nie dostrzegając wewnętrznego konfliktu w szeregach przeciwników tak zwanego „łukaszyzmu”. Ściślej mówiąc, te wewnętrzne podziały są zauważane, ale przedstawiane raczej jako miałkie, ambicjonalne i szkodzące sprawie demokratyzacji Białorusi. Polscy dziennikarze tym samym nieświadomie wkraczają w rolę mentora i autorytatywnie oceniają, co jest dla Białorusinów dobre, a co nie, nie zastanawiając się za bardzo, skąd się te podziały biorą.

Abstrahując od niezwykle istotnych podziałów na tle ambicjonalnym, białoruska opozycja różni się zasadniczo w kwestii priorytetów. Upraszczając, głównym kryterium różnicowania poglądów jest odpowiedź na zasadnicze pytanie: co ważniejsze – niepodległość i budowa niezależnego od Rosji państwa narodowego, czy demokracja i europeizacja? Oczywiście, zasadniczym celem większości opozycjonistów jest i jedno, i drugie. Tak więc idealna dla nich sytuacja wyglądałaby następująco: demokratyczne wybory – odsunięcie od władzy ekipy Łukaszenki – wyłonienie prozachodniego, reformatorskiego rządu – transformacja na wzór Polski czy Litwy (desowietyzacja, reformy, modernizacja kraju) – wstąpienie do UE i być może NATO – budowa partnerskich relacji z Rosją, już jako w pełni niezależny od niej kraj.

Wydaje się, że na taki właśnie scenariusz liczą polscy przyjaciele Białorusi, w tym również dziennikarze, publicyści, aktywiści organizacji pozarządowych i politycy, którym nie obcy jest los sąsiadów zza Bugu. Co znamienne, większość osób liczy na to, że taka kolejność jest możliwa – a jedynym problemem jest tylko to, „kiedy białoruskie społeczeństwo wreszcie dojrzeje do zmian, zorganizuje masowe protesty i zmusi Łukaszenkę do odejścia”. Zdaniem większości komentatorów, stanie się to nieprędko – głównie dlatego, że społeczeństwo jest niedoinformowane i nie dojrzało do zmian. Bo gdyby już dojrzało, to dawno by już taką rewolucję zorganizowało. „Widocznie jest im z tym systemem dobrze” – konstatują zawiedzeni publicyści i eksperci od Europy Wschodniej. „A skoro tak, to w sumie ci Białorusini są jakiś dziwni, no bo kto normalny chciałby żyć w takim systemie i mieć takiego prezydenta?” – wnioskują, idąc tym tropem myślenia.

A stąd już pierwszy krok do traktowania białoruskiego społeczeństwa z pewną dozą wyższości, która uzasadnia takie „przewinienia”, jak aroganckie traktowanie obywateli Białorusi starających się o polską wizę czy też przekraczających polską granicę. „Trzeba było obalić Łukaszenkę, a skoro jesteście takimi konformistami z radziecką mentalnością – to proszę bardzo, stójcie sobie teraz w tych kolejkach po wizę. My was za opóźnienia przepraszać nie będziemy, a już na pewno nie będziemy się przed wami tłumaczyć, dlaczego na wizę musicie czekać miesiąc, skoro w umowie polsko-białoruskiej przewidziano termin dziesięciu dni” – mniej więcej takim tokiem myślenia kierują się urzędnicy z polskich konsulatów.

Dla większości polskich dziennikarzy przedstawiony powyżej schemat przemian na Białorusi wydaje się być jedynym oczywistym rozwiązaniem. Jest tak głównie dlatego, że tak właśnie wyglądała transformacja w Polsce i w innych krajach, które razem z nami weszły do Unii Europejskiej, a nawet na Ukrainie czy w Gruzji (z pewnymi trudnościami). 

Tymczasem w latach 2005-07 mało kto się w Polsce zastanawiał, że opisany wyżej „polski” scenariusz przemian, prowadzący do uniezależnienia się od Rosji oraz wejścia do UE i NATO, jest w przypadku Białorusi niekoniecznie realny. Białoruś już raz przechodziła przez scenariusz „wolnych” wyborów w 1994 roku i skończyło się to tym, że w tym „demokratycznym” (a w rzeczywistości – zmanipulowanym) głosowaniu naród wybrał dyktaturę. Podobnie, zdaniem części białoruskiej opozycji, mogłoby być w sytuacji, gdyby w tamtych latach nagle od władzy odsunięty został Łukaszenka. Spróbujmy zorientować się, dlaczego.

Poligon doświadczalny dla rosyjskich polittechnologów

W rzeczywistości wybory w 1994 roku było demokratyczne tylko formalnie. Co prawda startowało dwóch demokratycznych kandydatów (Paźniak i Szuszkiewicz) z całkiem sporymi szansami na zwycięstwo, a wyniki głosowania nie były fałszowane. Jednak ważne jest co innego – w kontrolowanym przez komunistów kraju demokratyczni kandydaci nie mogli w pełni dotrzeć ze swym programem do wyborców. Rząd Kiebicza był już wtedy silnie uzależniony od rosyjskiego KGB i stał się bezwolnym wykonawcą poleceń Moskwy. A posłuszna premierowi administracja lojalnie przesterowała cały aparat państwa na służbę kampanii prorosyjskich kandydatów. Niezależne media były słabe i szykanowane (choć prawdziwe represje miały je czekać dopiero za Łukaszenki) i nie dawały opozycji szans na przekonanie wyborców. 

Dokładnie taka sama sytuacja mogłaby mieć miejsce w 2006 roku, gdyby z jakichś powodów Łukaszenka nie kandydował, a na Białorusi przeprowadzono rzeczywiście uczciwe głosowanie (ale niekoniecznie uczciwą kampanię), pod egidą organizacji międzynarodowych (np. OBWE). W takiej sytuacji, w białych rękawiczkach mógłby zwyciężyć kandydat nawet nie tyle władzy ani prorosyjskiego skrzydła opozycji – lecz nikomu nie znany młody „reformator”, który okazałby się figurą podstawioną przez rosyjskie służby specjalne – lub samego Łukaszenkę. Przed takim właśnie scenariuszem przestrzegał pierwszy przywódca białoruskiej opozycji Zianon Paźniak, lecz jego głos nie był w polskich mediach obecny.

Dziwne wybory

Kampania przed wyborami prezydenckimi w 2006 roku była dziwna i zarazem niezwykle ciekawa z dziennikarskiego punktu widzenia. Każdy z trzech opozycyjnych kandydatów przystępując do walki wyborczej doskonale wiedział, że szans na zwycięstwo nie ma żadnych. Opozycjoniści otwarcie twierdzili, że nie są to żadne wybory, tylko farsa robiona na użytek reżimu. Jednak ta farsa dawała opozycji znaczne możliwości realizacji innych, nie mniej ważnych celów politycznych, PR-owych czy nawet finansowych (walka o europejskie granty). Pewna obecność w przestrzeni medialnej opozycyjnych kandydatów i ich idei była przewidziana w grze, którą zaplanował Łukaszenka. Z drugiej strony, co nie mniej ważne, pseudowybory w naturalny sposób przykuwają uwagę międzynarodowej opinii publicznej do Białorusi. Tak więc środowiska zaangażowane w ideę „Wolnej Białorusi” miały w 2005 i 2006 roku swoje pięć minut. Pytanie polegało na tym, jak te pięć minut wykorzystać.

Alaksandar Milinkiewicz przyjął w tej kampanii wyborczej ciekawą taktykę. Wiedząc, że zwycięstwo i tak nie jest możliwe, lider demokratów skoncentrował się na lobbowaniu na rzecz „kwestii białoruskiej” na Zachodzie. Nawet zwolennicy Milinkiewicza zarzucali mu, że częściej przebywa za granicą, niż w kraju. Co ważne, Milinkiewicz był przyjmowany na europejskich salonach z najwyższymi honorami, przysługującymi zazwyczaj przywódcy narodu – i to pomimo tego, że to jego przywództwo było wśród ruchu opozycyjnego kwestionowane. Milinkiewicz był w pewnym momencie traktowany na Zachodzie tak, jak w latach osiemdziesiątych Lech Wałęsa, a obecnie Dalajlama. Dzięki temu, a także dzięki wysiłkom polskiej dyplomacji, udało się w znacznej mierze zmienić do niedawna raczej prorosyjskie nastawienie Europejczyków w „kwestii białoruskiej”. Można postawić tezę, że właśnie ta aktywność zaowocowała późniejszym (w roku 2008) „przeciąganiem” Białorusi na europejską stronę, czyli otwarciu europejskich stolic na dialog i współpracę z oficjalnym Mińskiem.

Rozdział drugi

SPECOPERACJA „BIAŁORUŚ”

Państwo, które nie istnieje

Białoruś – to bardzo bliski kraj, który jednak w powszechnej świadomości jawi się jako kraj bardzo odległy. Może dziwić, że przy tak znacznej bliskości geograficznej, historycznej i językowej, przeciętny Ukrainiec nic praktycznie nie wie o białoruskiej kulturze, a przynajmniej o popularnej współczesnej muzyce rokowej. 

Jednak wrażenie zmienia się od razu po tym, kiedy to ogarnięci chęcią pogłębienia swojej wiedzy o sjabrach, przekroczymy północną granicę. I zamiast bliskiego nam kraju Białorusinów znajdziemy się w słodkim radzieckim raju.

Republika Białoruś (RB) to jedynie z nazwy kraj Białorusinów. Niektórzy jej mieszkańcy nazywają swe państwo bardziej zbliżoną do realności abrewiaturą GUŁAG (w rosyjsko-białoruskiej „trasiance”, czyli języku pomiędzy białoruskim a rosyjskim: Gosudarstwo Uprawlienyje Łukaszenkoju Alaksandrem Grygorowiczem, czyli Państwo Rządzone przez Łukaszenkę Alaksandra, syna Ryhora). Formalnie nawet można rozmawiać tam po białorusku, który jest drugim językiem państwowym, jednak w stołecznym Mińsku to wciąż rzadkość. Chociaż w 1990 roku opracowano państwowy program stopniowej białorutenizacji, zdołał on jednak przetrwać tylko trzy-cztery lata z zaplanowanych dziesięciu. Wydawało się, że przed językiem narodowym jest świetlana przyszłość – wiele ludzi (chociaż nie większość) odnosiło się do niego z entuzjazmem, inni posyłali dzieci do białoruskich szkół sądząc, że to pomoże im w karierze. Aż w końcu, jak śpiewa kultowa grupa NRM, nie „przyszedł niewiadomo kto, mówiąc, że teraz on będzie gospodarzem”. Tak skończyła się piękna baśń o odrodzeniu państwa narodowego, która, w opinii romantycznie nastawionych działaczy, miała być kontynuacją sławnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1994 roku rozpoczął się nowy etap w życiu RB, który określono mianem „łukaszyzmu”. I został z nami na dobre.

O politycznych represjach, niszczeniu narodowych symboli i zachwytu Łukaszenki nad wszelką „sowieckością”, napisano już wiele. Jednak mało kto zwraca uwagę na taką rzecz: „łukaszyzm” opiera się nie tylko na oszustwie i stłamszeniu ludzi oraz pomocy Moskwy. Możliwe, że Łukaszence wcale nie są potrzebne tak wielkie fałszerstwa – on prawdopodobnie wygrywałby również w bardziej demokratycznym głosowaniu, przy pomocy „adminresursu” (czyli przy uczciwym podliczaniu głosów, ale zaangażowaniu aparatu państwowego w kampanię wyborczą – tłum.).

Bowiem „GUŁAG”, mimo swej zbrodniczości, przeciętnemu obywatelowi RB daje znacznie więcej, niż niezależna Białoruś z początku lat dziewięćdziesiątych. Rzecz nie w pozytywnych cechach samego prezydenta, a bardziej w braku lidera, który mógłby go zamienić. Dlatego mamy ciekawą sytuację: krytykowanie i naśmiewanie się z Łukaszenki stało się na Białorusi modne, zwłaszcza wśród młodzieży, a jednak kiedy rozmowa przechodzi na konkretne sprawy – ludzie są w miarę zadowoleni. Z prezydenta naśmiewają się studenci, którzy jednak zdobywają edukację bez łapówek i żyją w odremontowanych akademikach. Krytykują go również absolwenci, którzy z powodzeniem pracują w swojej specjalności – w odróżnieniu od wielu swoich bezrobotnych rówieśników z sąsiednich krajów. W mieszkaniach, gdzie zamieszkuje ta młoda elita, a także w studenckich akademikach, powiewają ukraińskie i pomarańczowe flagi, na monitorach studenci oglądają „wesołe jaja” i śpiewają „razom nas bahato” [filmiki i memy z Pomarańczowej Rewolucji]. Jednak zamienić swoje 300 dolarów wypłaty na ukraińskie 200 albo swoją bezpłatną medycynę, edukację i doskonałe drogi na ukraińską wolność, z którą otrzymaliby „w pakiecie”, a także na ukraińską korupcję – nie ma chętnych.

Być może, właśnie dlatego na razie Białorusini nie wykazują szczególnej politycznej aktywności i tolerują nie taki znowu zły z materialnego punktu widzenia autorytaryzm.

Mimo to ci młodzi Białorusini pozostają wolnymi ludźmi również bez rewolucji. Bowiem dokąd istnieje niezależna myśl, choćby podziemna i wyrażana w ścianach własnej chaty – dotąd „żywie Biełaruś”.

Główny problem wolnych Białorusinów polega na tym, że oni uświadamiają sobie, że Białoruś jest zniewolona, jednak nie mogą wyobrazić sobie realnej alternatywy. Chociaż żyją nieźle, nawet w porównaniu z Polską czy innymi krajami Centralnej Europy. Ci ludzie rozumieją, że wartości materialne – to jeszcze nie wszystko, tęsknią za wolnością i odrodzeniem narodowym, jednak jeszcze nie wiedzą, jakiego konkretnie państwa by chcieli.

A propos: te nie skonkretyzowane marzenia zaczynają przynosić pewien rezultat. Jeszcze dwa-trzy lata temu język białoruski odbierano w Mińsku w lepszym razie jako przejaw awanturnictwa czy chuligaństwa, a teraz nikogo on nie dziwi. Obecnie posługiwanie się białoruskim stało się modne, a wykorzystanie „mowy” w reklamie podwyższa jej efektywność. Dlatego pojawia się tej mowy coraz więcej. Poza tym, na Białorusi niemożliwe są konflikty językowe na kształt ukraińskich. Zdaniem większości politologów, szansa na prawdziwą zmianę sytuacji społeczno-mentalno-politycznej Białorusi pojawi się dopiero wtedy, kiedy Białorusini poczują się prawdziwym narodem i wspólnotą, a nie jedynie oderwanym od tradycji, wiary i idei społeczeństwem, dla którego jedynym integrującym elementem jest prezydent Łukaszenka. Powoli, ale konsekwentnie wzmacnia się identyfikacja z Republiką Białoruś (nawet niedoskonałą) zamiast z „przestrzenią poradziecką” i Rosją. Łatwo to wyjaśnić: powodem tęsknoty za sojuszem z Rosją było to, że ludzie byli przyzwyczajeni do życia w rosyjskojęzycznym państwie ze stolicą w Moskwie. Jednak nie marzą oni o przywilejach socjalnych z czasów ZSRR, bo mają obecnie na Białorusi lepsze, nie chcą przyłączenia do Rosji, bo w niedalekim Smoleńsku żyje się gorzej. Poza tym Rosja – to również Czeczenia, oligarchowie i bandyci, a Białorusinom to zupełnie nie pasuje. Od 1991 roku minęło już trochę czasu, ludzie przyzwyczaili się już do życia w Republice Białoruś i nie odnoszą się już wrogo do istnienia osobnego białoruskiego państwa.

Dlatego przyjdzie czas, kiedy powiedzą Łukaszence „da pabačeńnia”. O tym, jak również o alternatywnym „białoruskim państwie”, które istnieje jedynie kilka dni w roku, - w następnych numerach „Lwiwskiej Hazety”.

Lwiwska Hazeta, Czwartek, 04 sierpnia, 2005 roku, № 137 (703)

Ukraińska gazeta: Łukaszenka-Kwaśniewski 3:2

W batalii między Mińskiem a Warszawą, której przyczyną jest sytuacja wokół Związku Polaków na Białorusi, wygrywa obecnie białoruski prezydent Aleksander Łukaszenka - twierdzi ukraiński dziennik "Lwiwska Hazeta".

W artykule zatytułowanym "Łukaszenka-Kwaśniewski 3:2" czytamy, że Polacy nie wykorzystują w tym sporze wszystkich atutów, które posiadają. "Jedynym środkiem sprzeciwu wobec reżimu Łukaszenki jest tępiony przez niego język białoruski. Jego używania nie można zakazać. Jest to jeden z oficjalnych języków Republiki Białoruś" - pisze dziennik.

Tymczasem, jak zauważa gazeta, Polska w kontaktach z Białorusią posługuje się językiem rosyjskim. "Nie pomaga to przeciwnikom Łukaszenki, a wręcz wzmacnia system propagujący dumę z »sowieckości« Białorusi" - czytamy.

Dziennik podkreśla, że w Polsce żyją tysiące osób władających białoruskim. Jest to białoruska mniejszość narodowa, studenci, oraz emigranci. "Niewykorzystanie tej przewagi jest pierwszą porażką Polaków w wypowiedzianej niedawno wojnie ideologicznej" - zaznacza gazeta.

"Inną sprawą, jest stosunek do osób przekraczających wschodnią granicę Polski" - czytamy dalej. "Obowiązujące Białorusinów wizy oraz konieczność okazania na granicy 150 dolarów sprawiają, że reżim Łukaszenki może stwierdzić, iż »za Bugiem nikt nas nie chce«" - uważa "Lwiwska Hazeta".

Trzecim błędem jest, według dziennika, agresywna propaganda wobec Białorusi. Dziennik pisze, że w polskich mediach i w przemówieniach polityków Białoruś przedstawiana jest "jako symbol zła i biedy". "Tymczasem w sferze gospodarczej (...) na Białorusi nie jest aż tak źle - czytamy. - Szkoda, że nad Wisłą nie ma świadomości tego, że w każdego rodzaju konflikcie trzeba posługiwać się prawdziwą, a nie zniekształconą informacją, a na kłamstwo należy odpowiadać prawdą".

Dziennik zauważa jednocześnie, że Polska płaci za wykształcenie tysięcy białoruskich studentów, którzy w przyszłości będą elitą "zdolną do przekształcenia swego państwa". Podkreśla także, że Polska wspiera działalność Kościoła katolickiego na Białorusi, który odegrał niemałą rolę w walce z totalitaryzmem.

"Lwiwska Hazeta" uważa jednak, że Polska poszła na "wojnę ideologiczną" z Białorusią bez przygotowania. Łukaszenka natomiast "jest sprytnym politykiem, który ma za sobą KGB, Moskwę, znaczną część białoruskiego społeczeństwa i surową obojętność Zachodu - czytamy. - Zwyciężyć go będzie trudno. Groźne, lecz puste w treści oświadczenia polskich polityków, nawet poparte dobrymi chęciami, tu nie wystarczą" - pisze dziennik.

Onet/PAP 2005-08-09

Demokratyzacja Białorusi jako projekt gospodarczy

Rozwój wydarzeń daje podstawę sądzić, że wspólnota międzynarodowa nareszcie zabrała się za rozwiązywanie problemu dyktatury w centrum Europy. Białoruską sprawą zainteresowali się brukselscy biurokraci, a kierownictwo Ukrainy, Polski, Litwy, Łotwy i Gruzji porozumiało się w sprawie koordynacji działań w walce z „łukaszyzmem”.

Jednak mimo wszystko wydaje się, że same dobre zamiary tu nie wystarczą. Najwięksi entuzjaści demokratyzacji Białorusi, czyli Polacy, niby chcą pomóc i proponują ciekawe koncepcje, ale… podchodzą do sprawy z tradycyjnym polskim romantyzmem. A z „Łuką” trzeba postępować inaczej. Siła jego reżimu polega na tym, że stworzył on doskonale zorganizowany system polityczny, a jego działania są skoordynowane, szybkie i konsekwentne. Tego nie można na razie powiedzieć o chaotycznym i sprzecznym postępowaniu wspólnoty międzynarodowej i polskiej administracji. Bowiem zwolennicy demokratyzacji zapominają, że ten proces będzie kosztował realne pieniądze. Dlatego pierwsze, co powinni zrobić zjednoczeni „eksporterzy demokracji” – to przeprowadzić analizę ekonomiczną tego „projektu” i postawić sobie pytanie: jakie środki materialne każde państwo jest gotowe przeznaczyć, aby skutecznie osiągać postawione cele?

I wcale nie chodzi tu o wydatki na niezależną radiostację czy stypendia dla białoruskiej młodzieży. Są inne, mniej nagłośnione płaszczyzny, na których Polska mogłaby wspomóc demokratyczne przemiany na Białorusi, a nie zawsze jest skłonna to uczynić.

Najprostszy przykład: Polacy oburzają się, że reżim Łukaszenki niszczy język białoruski i narodowe tradycje. Bo to prawda. A co robi Polska? Praktycznie we wszelkich kontaktach z białoruskim społeczeństwem (ogłoszenia przed konsulatami, instrukcje wizowe, wnioski o stypendium) również wykorzystuje język rosyjski.

Ktoś powie, że języka nie należy winić. To nie do końca tak, bo rusyfikacja Białorusi, która tak oburza Polaków, odbywa się pod różnymi wyszukanymi hasłami. „Białorusini mają wielkie szczęście, że mogą posługiwać się takim wspaniałym językiem, którym zachwycają się nawet na Zachodzie, nawet w niechętnej Rosji Polsce” – głosi najpopularniejsze z nich. Faworyzując język rosyjski i nie zauważając istnienia ukraińskiego i białoruskiego, Polacy nieświadomie pomagają Łukaszence w utwierdzeniu jego propagandy. Skądinąd powinno dziwić, że Polacy żałują niewielkich w sumie pieniędzy na opłacenie tłumaczy języka białoruskiego, a równocześnie lekką ręką wydają ogromne kwoty np. na niezależną białoruską radiostację.

Oczywiście, przygotowanie rosyjskojęzycznego ogłoszenia dla gości konsulatu czy komunikatu o stypendiach jest z reguły tańsze, niż dublowanie tej informacji w języku ukraińskim i białoruskim. Ale kto powiedział, że demokratyzacja Białorusi nic nie kosztuje? Argumentacja polskiej administracji, że język rosyjski i tak będzie zrozumiały i nie ma co zawracać sobie głowy białoruskim – to dokładnie taka sama retoryka, jaką posługuje się reżim Łukaszenki.

A na wciąganiu Białorusi do Europy można nawet zarobić. Likwidując sztuczne ograniczenia w podróżach Białorusinów do Polski dla jednej tylko grupy – studentów (np. wydając im bezpłatne pięcioletnie wizy i likwidując obowiązek pokazywania gotówki pogranicznikom), Polska nieco zarobiłaby na turystyce. Ograniczenia i kolejki na granicy utrudniają również Białorusinom robienie zakupów w Polsce (na Białorusi jest drożej, niż nad Wisłą). Zarobić można również na rozwoju współpracy transgranicznej i intensyfikacji kontaktów gospodarczych, co obecnie z przyczyn politycznych nie jest mile widziane przez rząd w Warszawie.

Co ważne, jeden z liderów opozycji białoruskiej – Zianon Paźniak, wyraźnie popiera ideę rozwoju kontaktów gospodarczych polsko-białoruskich, nawet jeśli to będzie oznaczać konieczność współpracy z reżimem.

A wracając do informacji w języku białoruskim – nic nie stoi na przeszkodzie, by część tłumaczeń wykonywali białoruscy stypendyści, co mogłoby stać się jednym z elementów programu stypendialnego. Takie rozwiązanie obniżyłby koszty, jakie polski podatnik ponosi za ich naukę, a równocześnie działałoby mobilizująco na samych studentów („nie ma nic za darmo”). A takie projekty, jak białoruskie wydawnictwa czy księgarnie, np. we Lwowie, Kijowie czy Czernihowie, mogłyby nawet zarabiać na swojej działalności. W końcu popyt na białoruskie książki jest większy, niż podaż, a Białorusinów z „Łukalandu” i diaspory, gotowych zapłacić nawet sto hrywien za sprzedawaną na Ukrainie białoruskojęzyczną książkę – wcale nie brakuje.

Sukces gospodarczy ukraińskiej księgarni w Krakowie, którą również uważano za projekt bez przyszłości, jest tu najbardziej wymownym argumentem. Podobnych pomysłów można przedstawić wiele – pytanie tylko, czy politycy rzeczywiście chcą demokratyzować Białoruś, czy też może wolą jedynie wykorzystywać tę sytuację dla zwiększenia znaczenia własnego kraju czy swojej siły politycznej.

Lwiwska Hazeta, poniedziałek, 17 października 2005 r. № 187 (753)

Młoda elita Białorusi

W każdych przemianach, a zwłaszcza rewolucyjnych, decydującą rolę odgrywa młode pokolenie. Kiedy w państwie panują niedemokratyczne porządki, a młoda elita skłania się raczej do przystosowania się do systemu, niż do buntu – jakakolwiek rewolucyjna przemiana jest niemożliwa. Mając to na względzie i analizując perspektywy kolorowej rewolucji na Białorusi, należy zadać podstawowe pytanie: jaka jest, właściwie, współczesna białoruska młodzież?

Młoda białoruska elita – to przede wszystkim studenci i absolwenci mińskich uczelni. Białoruś jest dosyć scentralizowanym państwem, w którym stolica jak nigdzie indziej przyciąga zdolnych mieszkańców z innych zakątków kraju. Żyje się tu dobrze nawet w porównaniu z innymi krajami Europy Środkowej. Przy czym w warunkach, jakie stworzył Łukaszenka, sukces zawodowy młodych ludzi w Mińsku w większym stopniu, niż w Polsce czy Ukrainie, zależy od osobistych kwalifikacji i sumiennej pracy, niekoniecznie jest oparty na koneksjach i znajomościach.

O ile pozbawieni perspektyw młodzi Polacy przeważnie starają się wyemigrować, a Ukraińcy nierzadko wdają się do łapownictwa czy protekcji, Białorusini częściej wiążą swoją karierę z wysokiej jakości edukacją w prestiżowych uniwersytetach w stolicy. Dlatego życie rzadziej zmusza białoruską młodzież do stawiania czoła wątpliwym z moralnego punktu widzenia sytuacjom, zdrady ideałów lub pójścia na „zgniłe kompromisy”.

[Mówimy tu o realiach lat 2005-2006, zupełnie innych, niż rok 2020. To czasy masowej emigracji Polaków do Wielkiej Brytanii i Irlandii, okres kiedy Polska weszła do UE i przeżywała wzrost gospodarczy, ale jednak dla ówczesnego mlodego pokolenia był to czas bardzo trudny, żeby nie powiedzieć – stracony].

Polakom i Ukraińcom częściej przychodzi zapomnieć o swoich marzeniach o pracy w wyuczonej specjalności, nawet kiedy są oni pewni swoich wysokich kwalifikacji. Polacy nierzadko widzą, że prestiżowe posady obejmują skorumpowani kumple z partyjnym rodowodem, znajomi miejscowego lidera rządzącej w danym momencie siły politycznej, czy też sprytni, pozbawieni kwalifikacji konformiści. W gorszym razie sami zapisują się do partyjnych młodzieżówek, gdzie następnie co niektórzy przejmują od swoich starszych kolegów wszystkie najgorsze aspekty polityki. Nie lepsze perspektywy stoją przed większością młodych Ukraińców, którym ciężko zrobić błyskotliwą karierę nie wdając się do łapówkarstwa, protekcji albo komformizmu.

Paradoksalnie, Białorusini, którzy wiążą swoje życie zawodowe z edukacją i nauką, mają unikalną szansę stać się wybitnymi fizykami, lekarzami i inżynierami, nie trafiając w takie moralne konflikty. Poza jednym – oni uświadamiają sobie niedemokratyczny i niemoralny charakter systemu, który zapewnił im te wygody i odczuwają obowiązek zajęcia stanowiska wobec niego. Ale i tu jest wyjście: nie angażować się w politykę, odgrodzić się od niej, uczciwie i profesjonalnie zajmować się swoimi sprawami.

Mamy więc bardzo ciekawą sytuację. System polityczny panujący na Białorusi umożliwił stworzenie wyedukowanej, zdolnej i rozsądnej młodej elity, która potrafi niezależnie myśleć i rozwiązywać nawet bardzo skomplikowane problemy. Co więcej, jest ona obdarzona wysokimi wartościami moralnymi. Ci ludzie potrafią osiągać sukcesy ciężką pracą i analitycznym myśleniem, jednak nie zwykli wdawać się do przemocy, podstępu czy łapownictwa. Jasne jest, że ta grupa społeczna dobrze rozumie sytuację w państwie i nie daje się złapać na propagandę władzy. Tych ludzi nie zadowala „łukaszyzm”, naśmiewają się z dyktatora, z entuzjazmem odnieśli się do pomarańczowej rewolucji w sąsiedniej Ukrainie i zachwycają się narodowo świadomym Lwowem. Jednak to również oznacza, że ci ludzie są niezwykle wymagający wobec białoruskiej opozycji, którą uznają za nieefektywną, przereklamowaną. Z entuzjazmem przyjęliby prawdziwą białoruską  rewolucję, jednak nie da się ich zachęcić do politycznego sprzeciwu samymi pustymi frazesami o opozycyjności.

W środowisku młodych profesjonalistów można zauważyć pogląd: Łukaszenka, choć i jest postacią negatywną, to jednak stworzył coś pozytywnego. A obecnie [2006 rok] nie ma lidera czy siły politycznej, którym można by zaufać, że przynajmniej nie zepsują obecnych namacalnych osiągnięć. Ludzie widzą, że w sąsiednim Smoleńsku żyje się gorzej, rosyjskie miasta są brudne, pełne narkomanów i dresiarzy – i boją się mieć to wszystko u siebie.

W takich warunkach panuje maksymalne wyobcowanie od polityki, a struktury społeczeństwa obywatelskiego są zdeformowane. Młodzi ludzie przejawiają swoją aktywność przede wszystkim w neutralnych sferach: uprawiają sporty, podróżują autostopem, jeżdżą na górskie wycieczki, biorą udział w KWK albo w grze „Co? Gdzie? Kiedy?”, stają się fanami fantastyki – a wszystko to w niewiarygodnie wielkim zakresie. Na tle tej pozytywnej aktywności ich rówieśnicy z Polski wydają się być niewiarygodnymi pesymistami, a wręcz – frustratami, którzy nie widzą dla siebie perspektyw dla szczęśliwego życia w bogatszym przecież od Białorusi kraju i swą przyszłość widzą jedynie na emigracji [opis dotyczy roku 2006].

Dosyć ciekawe są również wrażenia młodych Białorusinów z rozmów z Ukraińcami. „Jacy oni wszyscy rozpolitykowani” – komentują zachowanie swoich rówieśników z Południa. Może, to dlatego, że administracja Łukaszenki zadbała o stworzenie dla swoich obywateli dostatecznych warunków dla niepolitycznej aktywności? On sam, na przykład, wielką uwagę przydziela sportowi, nie zaniedbuje ekologii i odnowy zabytków architektury, czym Kuczma się nie przejmował. Może, właśnie w tych zaniedbaniach poprzedniej ekipy rządzącej Ukrainą trzeba szukać przyczyny ogromnego politycznego zaangażowania ukraińskiej młodzieży, które zakończyło się rewolucją? Być może, nie stworzywszy choć trochę godnych warunków życia i nie dbając o zapewnienie młodym ludziom warunków dla rozwoju aktywności sportowej i turystycznej, ekipa Kuczmy-Medwedczuka sama sobie podpisała wyrok w postaci pomarańczowej rewolucji? Bo przecież dla większości jej aktywistów stała się ona najlepszą przygodą w życiu. Natomiast Białorusini zwykli przeżywać takie wrażenia w sytuacjach o zupełnie innym charakterze.

Lwiwska Hazeta, Poniedziałek, 24 października 2005 r. № 192 (758)

Sprzeczności łukaszenkowskiej ideologii

„My, Białorusini, jesteśmy pokojowymi ludźmi” – od takich słów zaczyna się hymn łukaszenkowskiej Białorusi. Nie jest to pieśń historyczna, stworzono ją na zamówienie, w drodze ogłoszonego przez władze konkursu na hymn państwowy.

To właśnie ten utwór uznano za taki, który najlepiej oddaje istotę ideologii Republiki Białoruś. Czyli państwa, które zamiast czerpać ze światłych tradycji Księstwa Połockiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego i Białoruskiej Republiki Ludowej, odnosi się do nich wrogo i propaguje inne tradycje: sowieckie i wielkorosyjskie.

Tu jednak pojawia się problem: jak propagować dumę z tej Białorusi w łukaszenkowskim wydaniu, jak przekonać młodzież, aby szanowała czerwono-zieloną flagę i sowiecki herb (nazywany w narodzie „kapustą”), kiedy narodowa idea jest taka wyrazista i pociągająca?

Oczywiście, konkurencją dla niej nie może być sowiecki komunizm i rosyjski nacjonalizm w czystej postaci – to już inna epoka. Rzecz w tym, że panowaniu Łukaszenki zagraża nie tylko kolorowa rewolucja, ale również utrata formalnej suwerenności i przetworzenie Białorusi na rosyjską gubernię. I właśnie dlatego wynikła nagląca potrzeba wymyślenia czegoś nowego, swojego, co nie przeczyłoby sowieckim i rosyjskim ideom, a równocześnie nie przypominało prawdziwych białoruskich tradycji. Takim łukaszenkowskim pomysłem stało się hasło „Białoruś – kraj pokojowy”, na który niby to ciągle ostrzą zęby amerykańscy imperialiści, a od niedawna również ukraińscy i polscy rewolucjoniści.

Hasło „Białorusini – ludzie pokojowi” odgrywa dla łukaszenkowskiego reżimu rolę nie do przecenienia. Aparat propagandy zadbał o to, by tezę o genetycznym przywiązaniu do pokoju i posłuszeństwa mieszkańców tej ziemi dowodzić na każdy sposób: argumentując ją historycznie, geograficznie itp. Tak zakorzenia się mit, który jest jednym z podstawowych ideologicznych fundamentów łukaszenkowskiego reżimu.

Pierwsza funkcja, która wypływa z tego hasła – to nie dopuścić do rewolucji czy nawet akcji obywatelskiej niepokory. „Białoruś – to nie Ukraina, tam byli Kozacy, którzy zawsze wojowali przeciw wszystkim naokoło – i niczym dobrym się to nie zakończyło” – przekonuje propaganda. „Białorusini – to ludzie pokojowo nastawieni; rewolucje, strajki i protesty uliczne nie wpisują się w białoruską tradycję” – twierdzą etatowi ideologowie łukaszenkowszczyzny. Z pomocą takich argumentów aparat władzy stara się poddać tamtejszych opozycyjnych aktywistów surowemu społecznemu osądowi: „patrzcie, to siły, które chcą zniszczyć taką delikatną i bezbronną krainę, wspólne dobro”. W takim duchu agitowano przed październikowymi „wyborami Łukaszenki”. Warto w tym miejscu wspomnieć o rządowym plakacie z konturem kraju, umieszczonym wewnątrz mydlanej bańki, którą, zdaje się, łatwo jest zniszczyć, z podpisem: „Białoruś. Referendum. Razem uchronimy”.

Nie mniej ważna jest też inna funkcja ideologii „pokojowej Białorusi”. Polega ona na propagowaniu nienawiści do zachodniego świata, którego symbolami są Ameryka, NATO i Niemcy. „Białoruś – to pokojowa kraina, a imperialiści nie mogą ścierpieć, że my, z odmiennym systemem politycznym, osiągamy sukcesy” – tak propaganda wyjaśnia międzynarodową izolację Mińska. Władza akcentuje na niby to wrogich zamiarach, jakie w odniesieniu do Białorusi wykazują „złe siły Zachodu”, do których od niedawna zaliczają również republiki bałtyckie, Polskę i Ukrainę.

Przy tym warto się zastanowić, dlaczego ta propaganda jest tak popularna w narodzie. Rzecz w tym, że okazała się ona dosyć wygodna dla elit politycznych krajów UE, w tym również poprzedniej polskiej władzy. „Głosujcie na nas, głosujcie w referendum za przystąpieniem do UE, bo inaczej będziecie mieć drugą Białoruś” – przekonywali Polaków włodarze kraju. Białoruś jest przedstawiana w krajach Europy Środkowej nie jako fajny kraj ze świetnymi ludźmi, ale jako bardzo biedne państwo, które znajduje się w stanie kryzysu, gdzie nie ma powszechnego dostępu do Internetu i wszystkiego brakuje – chociaż to oczywista nieprawda.

Te uprzedzone, nieprawdziwe argumenty z lubością cytuje białoruska propaganda i z uśmiechem przekonuje: patrzcie, jakie kłamstwa piszą o nas ci wrodzy ludzie z Polski, Niemiec, Europy. Wskutek tego w „wojnie ideologicznej” Łukaszenki ze światem zachodnim utrzymuje się remis, który zadowala obie strony. Łukaszenka może spać spokojnie – dopóki Białorusini będą wierzyć w bajki o pokojowo nastawionej krainie z dobrym „baćką” i wrogą Ameryką - z jej wasalami Polską i Ukrainą, żadnej kolorowej rewolucji nie będzie.

Jednak czy rzeczywiście Białorusini to tacy pacyfiści? Wystarczy przejść się stołeczną Aleją Franciszka Skaryny, aby odnieść zupełnie inne wrażenie. Centralny punkt stolicy, przedstawiany chyba we wszystkich albumach poświęconych Białorusi – to Monument Sławy. W całym mieście pełno ogromnych plakatów z życzeniami z okazji rocznicy Wielkiego Zwycięstwa. Na hasło „zwycięstwa nad Niemcami” można trafić absolutnie wszędzie: w tramwaju, na ulicy, w telewizji. Podświadomie człowiek może zacząć sądzić, że tę wojnę rozpoczęto specjalnie po to, by było na czyją cześć nazywać ulice i stawiać pomniki. A jeśli by jej nie było, to trzeba byłoby poszukać innego wroga i sprowokować go do agresji. 

Siłowy aspekt dominuje również w argumentacji tych obywateli RB, którzy tak jak Łukaszenka uważają, że rozpad ZSRR był wielką pomyłką. Tłumaczą to tak: Sojuz był jedyną siłą, która mogła przeciwstawić się faszyzmowi i amerykańskiemu imperializmowi – i już to usprawiedliwia wszystkie jego niedociągnięcia i zbrodnie. Tak właśnie wygląda „pacyfistyczny” reżim, który z pomników sowieckim czołgom i parad wojskowych uczynił istotę swej ideologii.

Lwiwska Hazeta, Poniedziałek, 31 października 2005 r. № 197 (763)

Operacja „Białoruś”

Dziwnym „zbiegiem okoliczności” cały rząd krytycznych momentów w politycznym życiu Białorusi (wybory, referenda) odbywał się w cieniu innych, ważniejszych dla międzynarodowej wspólnoty wydarzeń.

Tak było w 1994 roku, kiedy wybory prezydenckie, które wyniosły Łukaszenkę do władzy, odbyły się tego samego dnia, co wybory na Ukrainie (przyjście do władzy Leonida Kuczmy). Taka sytuacja miała miejsce i w 2004 roku, kiedy łukaszenkowskie referendum odbyło się w cieniu ukraińskiej kampanii wyborczej (zakończonej fałszerstwami i pomarańczową rewolucją). Identyczna sytuacja będzie i na najbliższych „wyborach Łukaszenki”, zaplanowanych na jesień przyszłego roku, które jednak w każdej chwili mogą zostać przyspieszone.

Białoruś - to nie Ukraina. Za wolną Białoruś nikt na Zachodzie nie będzie walczył z takim zaangażowaniem, jak rok temu (podczas pomarańczowej rewolucji) za wolną Ukrainę. A i naród jest mniej wymagający. Jest jeszcze jeden niuans - zbudować przy finansowej pomocy Moskwy „sowiecki raj” (z gwarancjami socjalnymi itp.) dla dziesięciu milionów Białorusinów - rzecz wykonalna, a w przypadku wielkiej Rosji czy Ukrainy - niemożliwa. 

Przy tym znaczenie geopolityczne Białorusi niemal dorównuje ukraińskiemu. Dlatego wśród osłabionych posowieckich służb specjalnych już w 1992 roku pojawiła się ogromna pokusa złapać dwie sroki za jeden ogon: przejąć kontrolę nad „strategicznym państwem” i po raz pierwszy wypróbować operacje specjalne, których w tym czasie można się było domyślać jedynie w najczarniejszych snach.

Kto w 1992 roku mógł się spodziewać, że demokratyzacja Rosji – to jedynie tymczasowa oznaka jej „słabości”? Kto wtedy przewidywał, że w 1999-2000 roku władzę na Kremlu przejmie KGB, i to jeszcze w taki sposób, że cały świat będzie szczerze przekonany o „prozachodniości” i „reformatorskości” KGB-owskiego prezydenta, Vladimira Putina?

Otóż, operacja „Białoruś” rozpoczęła się mniej więcej w 1992 roku. To państwo było wtedy co prawda niezależne, ale słabe i zostawione przez świat zachodni samemu sobie. Wolność, którą wskutek kilkuletnich starań Białoruskiego Frontu Ludowego zdobył naród, jeszcze nie była ugruntowana. Większość parlamentarna nadal należała do komunistów, którzy reformowali się pod naciskiem okoliczności. W strukturach władzy wykonawczej nadal dominowali biurokraci rodem z ZSRR.

Mimo to zdawało się, że niby wszystko idzie w dobrym kierunku: naród jednak przechodził na język białoruski, przyzwyczajał się do życia we własnym państwie, a słuszności zmian nie zaprzeczali nawet „wczorajsi”. Symbolem tego procesu jest osoba „białoruskiego Krawczuka”, ówczesnego premiera W. Kiebicza: dopóki był on samodzielną figurą, nie raz akceptował reformatorskie propozycje BNF.

Białoruś zaczęła nawet wychodzić z ostrego kryzysu gospodarczego. Stworzone zostały fundamenty współczesnej gospodarki rynkowej, rozpoczęły się procesy deregulacji i prywatyzacji, stworzono prawdziwą narodową walutę – talar (ostatecznie jej wprowadzenie sabotował „Łuka”).

Jednak podjęcie każdej reformatorskiej decyzji i uchwalenie każdej ustawy BNF musiał dosłownie „wydzierać” od wciąż jeszcze „wrogiego” parlamentu rodem z innej epoki. Aż w 1992 roku Kiebicz zaczął popadać w coraz ciaśniejsze objęcia rosyjskich służb specjalnych, które wymagały od niego sabotowania reformatorskich projektów ekip Z. Paźniaka i S. Szuszkiewicza. Marzenie o wolnej, zamożnej Białorusi oddalało się, a w narodzie z każdym miesiącem narastało rozczarowanie niestabilnością, która niczego dobrego nie przynosi.

To wystarczyło. Na 1994 roku były zaplanowane pierwsze wybory prezydenta. Główni kandydaci: Szuszkiewicz, Paźniak, Kiebicz. Zdawało się, że ostateczna walka rozegra się właśnie między prorosyjskim premierem i jednym z liderów narodowej opozycji. Tak by się w rzeczywistości stało, jakby nie pierwsza „bratnia pomoc” Moskwy. Służby specjalne postawiły od razu na dwóch kandydatów: lidera Kiebicza i „zapasowego kandydata” Łukaszenkę. Premier, mimo jego wyraźnej prorosyjskości i względnej popularności, nie był dla Moskwy wygodny, gdyż należał do skompromitowanej w oczach narodu elity. Właśnie dlatego raptem przeważył wzmocniony PR energicznego, młodego Łukaszenki.

„Ja wiem, co wam trzeba, i ja to zrobię. Wszyscy oni – Kiebicz, Paźniak, Szuszkiewicz – to ludzie starej gwardii, a nam trzeba świeżą krew” – mówił wówczas młody, energiczny Łukaszenka.

Pod koniec kampanii, z otoczenia Kiebicza zaczęły padać dziwne zarzuty pod adresem „Łuki”. Na przykład, że on niby kiedyś w samolocie ukradł paczkę papierosów itp. „Jeśli go tak atakują, bezpodstawnie oblewają brudem, a on nie jest w czołówce kandydatów mających szansę na elekcję, to znaczy – boją się. A kto się boi? ONI, skompromitowana elita, która przyniosła nam tę niestabilność” – myślało wtedy wielu Białorusinów. 

Szuszkiewicz i Paźniak reprezentowali reformatorską, prozachodnią opcję, jednak ta ich „miłość” do Europy była nieodwzajemniona. Zachód flirtował z „demokratyczną” Rosją Jelcyna, a wciąż jeszcze otwartą na Europę „starą-nową” Białoruś obdarzał chłodem i faktycznie izolował. Przeciwdziałać moskiewskiemu PR-owi było coraz ciężej. A później w ogóle było to niemożliwe. W konsekwencji do drugiej tury trafili dwaj pretendenci od KGB: bardziej samodzielny Kiebicz i awanturnik Łukaszenka. Wygrał ten drugi.

Chociaż to wydarzenie rozegrało się aż kilkanaście lat temu, obecnie nabiera ono powtórnej aktualności. Liderzy Konserwatywno-Chrześcijańskiej Partii BNF są przekonani: było to swoistym testem, który następnie posłużył wprowadzeniu w Rosji nowego reżimu – postsowieckiego kagebizmu.

Warto pamiętać: w zeszłym roku Ukraina wygrała z Łubianką [potoczna nazwa siedziby NKWD, KGB a obecnie FSB w Moskwie] bitwę, ale nie wojnę. Najbliższej wiosny będzie miała miejsce decydująca dla całej Europy próba przywrócenia wszystkiego na swoje przedrewolucyjne miejsca. Elementem rosyjskiej strategii, co oczywiste, będzie walka o zwycięstwo prorosyjskich sił na ukraińskich wyborach. Ale nie tylko to. Kiedy uwaga wszystkich skoncentruje się na Ukrainie, Łukaszenka po cichu będzie zwyciężał na „swoich” osobistych wyborach. Wynik można przewidzieć już dziś: ogółem 70-80% za, w Mińsku „jedynie” 60-70%. „Uczciwie, przejrzyście, bo przecież opozycja brała udział w tych wyborach i nawet ogłaszała, że zwycięstwo jest możliwe. Ze wszystkich sił pomagali jej źli imperialiści. Przegrali – znaczy to, że Białorusinom nie jest potrzebna prawdziwa niezależność od Rosji” – będzie pisać prorządowa prasa.

Lwiwska Hazeta, Poniedziałek, 05 grudnia 2005 r. № 222 (788)

Rosja woli Kazulina, ale wybiera Łukaszenkę

W zeszłym tygodniu rosyjskie służby specjalne zdecydowały ostatecznie – wybory Łukaszenki odbędą się 19 marca 2006, kiedy wszyscy będą koncentrować uwagę na ukraińskich parlamentarnych.

Zgodnie z poprzednimi prognozami, te wybory powinny się odbyć jesienią 2006 r. Po pomarańczowej rewolucji ten termin coraz częściej był wspominany w kontekście możliwej białoruskiej rewolucji, której skutkiem miałoby być odsunięcie dyktatora od władzy. Jednak te oczekiwania sprzyjały raczej politykom „legalnej opozycji” i zupełnie nie pomagały prawdziwym przeciwnikom reżimu.

Jednak oczekiwania rewolucji są daremne. Warto przypomnieć, że o prawdopodobnym przyspieszeniu terminu wyborów, żeby można było przeprowadzić je w cieniu ukraińskiej kampanii wyborczej, „Lwiwska Hazeta” pisała jeszcze na przededniu uchwalenia tej decyzji, 5 grudnia.

Łukaszyści liczą (zresztą, całkiem słusznie), że wspólnota międzynarodowa po raz kolejny zadowoli się PRem sztucznych „sterowanych konfliktów” i będzie odbierać podstawionych bądź tylko tolerowanych „przeciwników reżimu” jako prawdziwą opozycję. To wszystko ma na celu odwrócenie uwagi sąsiadów Białorusi od prawdziwych problemów jej odrodzenia narodowego, które są warunkiem wyciągnięcia tego państwa z obecnego stanu.

Wzmocnione dzięki imitacji wolnej prasy wrażenie, że niby rewolucja i zwycięstwo są możliwe, również ma swój cel. Skutecznie rujnuje ono wszystkie próby dalekosiężnej systemowej pracy na rzecz demokratyzacji. Po co te wszystkie wysiłki i koszty, skoro opozycja głosi, że Milinkiewicz zwycięży – myślą niezupełnie dobrze poinformowani Polacy, Bałtowie i zachodni Europejczycy. I oni świadomie pomagają, również i pieniędzmi, nieodłącznemu elementowi systemu władzy Białorusi, jakim jest sankcjonowana przez Łukaszenkę część opozycji.

Ciekawe, że łukaszyści koordynują terminy wyborów z życiem politycznym Ukrainy, a nie jakiegoś innego kraju. Z pewnością, właśnie Ukrainę uznają oni za najniebezpieczniejsze źródło „szkodliwych” idei. Całkiem słusznie, bo pomiędzy Ukrainą i Białorusią jest swobodna wymiana informacji i otwarte granice, a więc ta ogromna przewaga, jaką wraz ze wprowadzeniem wiz zabrała Polakom i Bałtom Unia.

Poza tym, Białorusini nie tylko rozumieją język ukraiński, ale i odbierają go bardzo pozytywnie. Jedni – jako symbol wolności, nośnik korzystnej i obiektywnej informacji (gdyż rosyjski kojarzą z oficjalnymi mediami, które są nie tylko nieobiektywne, ale i skrajnie nieciekawe nawet dla zwolennikow Łuki). Inni – jako język bliskiego narodu, który szanuje sam siebie bardziej, niż Białorusini – a tęsknota za posługiwaniem się własnym językiem pozostała w podświadomości wielu łukaszystów.

A my możemy już dziś przewidzieć przybliżone wyniki marcowych wyborów Łukaszenki: Łuka – 72-78%, Milinkiewiicz – 8-17%, Kazulin – mniej niż 10%, kilka procent dostanie się rzędowi technicznych kandydatów. Frekwencja – 65-80%. Po czym Milinkiewicz i jego sojusznicy zawezwą naród do wyjścia na Kastrycznicką płoszczę i będą przekonywać, że drugi Majdan jest możliwy. Posłucha ich co najwyżej pięć tysięcy osób, których rozgonią, a najbardziej aktywnych będą prześladować. Wspólnota międzynarodowa oceni wybory jako niedemokratyczne. W Polsce i innych krajach znowu na topie będzie „kwestia białoruska” i nowe-stare propozycje stworzenia radiostacji, programów stypendialnych, ale po trzech tygodniach wszyscy o tym zapomną.

Ale „Lwiwska Hazeta” nadal będzie informować czytelników o rozwoju sytuacji, zwłaszcza w marcu. I łukaszystowskie ustawy o ograniczeniu wycieku informacji za granicę nie są dla nas przeszkodą.

Lwiwska Hazeta, Poniedziałek, 19 grudnia 2005 r. № 232 (798)

Marcinkiewicz przemieszuje polityczny kocioł Białorusi

Niedawno polski premier spotkał się z jednym białoruskim liderem – z Alaksandrem Milinkiewiczem, - ignorując jego konkurenta ze strony opozycji Zianona Paźniaka.

W ten sposób Kazimierz Marcinkiewicz zademonstrował, że oficjalna Polska  nie orientuje się w niuansach białoruskiej polityki. Szkoda, bo Warszawa rzeczywiście chce coś zrobić i ma do tego pewne środki.

Jednak każdy, kto chciałby wspomóc przeciwników dyktatora, powinien wiedzieć o jednym – białoruska opozycja nie jest monolitem. Ze strony jednego z cieszących się autorytetem liderów opozycji padają oskarżenia pod adresem innych polityków o to, że są oni podstawioną przez służby specjalne pseudoopozycją. Zianon Paźniak podaje konkretne fakty dla udowodnienia tej tezy. Chociaż, co zrozumiałe, w takich śliskich sprawach nie da się niczego powiedzieć jednoznacznie.

Z drugiej strony, nie mniej poważne zarzuty lecą pod adresem samego Paźniaka. Prezesowi Konserwatywno-Chrześcijańskiej partii BNF zarzuca się, że nie może on stać się narodowym liderem, bo przebywa na emigracji, a jego poglądy są zanadto radykalne i antyrosyjskie. „Z tego względu Paźniak powinien odejść z polityki, bo doprowadza on do rozłamu opozycji” – twierdzą uczestnicy Kongresu Sił Demokratycznych.

Natomiast sam lider KChP-BNF swoją pozycję tłumaczy następująco: w warunkach faktycznej okupacji kraju przez prorosyjskie służby specjalne, nie da się skutecznie walczyć z systemem za pomocą metod, charakterystycznych dla normalnego demokratycznego państwa. Czyli oczekiwania Labiedźki, Wiaczorki czy Milinkiewicza by dla zwycięstwa wystarczy im zebrać ponad 50% głosów i zaapelować do narodu, aby wyszedł na Kastrycznicką Płoszczę – są dosyć naiwne. [Anatol Labiedźka, Wincuk Wiaczorka, Alaksander Milinkiewicz – to ówcześni liderzy opozycji, krytykowani przez część Białorusinów za nieskuteczność i nastawienie na życie z zagranicznych grantów. Zdaniem krytyków, stali się częścią „koncesjonowanej opozycji”, która nie jest w stanie zagrozić Łukaszence].  Między innymi Paźniak zaznacza, że na „wyborach Łukaszenki” opozycja wygrać nie może, bo takiego wariantu nie dopuszcza Moskwa ani sam „baćka”. Białorusinom pozostaje raczej skoncentrować się na wykryciu fałszerstw i sprzeciwie obywatelskim z użyciem metod, które zastosowano w Serbii, Gruzji i Ukrainie.

Istota konfliktu opozycjonistów zwodzi się do rzeczy następującej: i Milinkiewicz, i Paźniak, zarzucają drugiej stronie nieskuteczność i sabotowanie odrodzenia demokratyczno-narodowego. Nieskuteczność Paźniaka, zdaniem jednych, ma wynikać z jego radykalizmu, co odpycha zrusufikowanych obywateli. Natomiast znaczna część białoruskiego społeczeństwa uważa przeciwnie: do porażki w walce z dyktaturą może doprowadzić niezdecydowanie Milinkiewicza, jak również to, że jego ekipa koncentruje się na drugorzędnych sprawach, nie chce dostrzec systemowych przyczyn łukaszyzmu i nie wskazuje prawdziwych wrogów (w domyśle – imperialistycznej Rosji).

Sytuację dodatkowo komplikuje fakt, że oprócz Łukaszenki, Paźniaka i Milinkiewicza, jest jeszcze czwarty gracz białoruskiej polityki. Jest nim lider socjalistów Alaksandar Kazulin, zapasowy kandydat Kremla. Kazulin opowiada się za pogłębieniem i bez tego silnej integracji Białorusi z Rosją. Wielu analityków uważa, że na stanowisku prezydenta starałby się przyłączyć kraj do składu RF, a jego polityka rusyfikacji byłaby legitymizowana w oczach Zachodu. Właśnie dlatego jest on wygodniejszy dla Moskwy, niż awanturnik Łukaszenka. Jednak Moskwa do tej pory nie odważyła się przeprowadzić operacji zdjęcia Łukaszenki na korzyść Kazulina, uznając ją za zanadto ryzykowną. 

W takich okolicznościach jedynym rozsądnym, dyplomatycznym krokiem premiera demokratycznego państwa powinno było być zaproszenie Milinkiewicza i Paźniaka równocześnie. Tym politykom można by zaproponować przeprowadzenie „okrągłego stołu” dla wyjaśnienia sprzeczności i ewentualnego pojednania. Zresztą, warto szanować suwerenny wybór Białorusinów, którzy postanowili walczyć przeciwko dyktaturze każdy we własny sposób, przeciwstawiając „jedynie słusznej” ideologii kilka alternatywnych demokratycznych koncepcji. Polska czy Ukraina mogą uważać to za pomyłkę, ale nie mają prawa narzucać sąsiadom sztucznych sojuszy komunistów z liberałami czy nacjonalistów z rusofilami.

Media w Polsce podają nieprawdziwy obraz białoruskiej sceny politycznej, nie dostrzegając wpływu KGB na wielu opozycyjnych liderów oraz istnienia wewnętrznych konfliktów wśród opozycji. Takie podejście zupełnie nie sprzyja przeciwnikom łukaszyzmu, a i samym polskim politykom warto by chociaż zorientować się w sytuacji.

Lwiwska Hazeta, Środa, 11 stycznia 2006 r.  № 3 (810)

Rozdział trzeci

WYBORY ŁUKASZENKI

Głosowanie obywatelskie

Na początku stycznia lider Białoruskiego Frontu Ludowego Zianon Paźniak przedstawił ciekawy sposób złamania systemu fałszerstw na „wyborach Łukaszenki”.

Istota metody jest dosyć prosta. Należy wziąć ze sobą na wybory czysty arkusz papieru, tak zwany „biuletyn obywatelski”, i napisać na nim nazwisko popieranego kandydata. Przy czym nie jest najistotniejsze, jakiego konkretnie. Z rąk przedstawiciela obwodowej komisji wyborczej należy pobrać oficjalną kartę do głosowania z postawioną na nim pieczątką państwową i spokojnie wejść do kabiny. Tam uczestnik „głosowania obywatelskiego” zamienia kartki, swój arkusz wrzuca do urny, a schowany do kieszeni oficjalny dokument przekazuje podziemnej Obywatelskiej Komisji Wyborczej.

W efekcie, państwowa komisja uzna tę osobę za taką, która brała udział w głosowaniu, natomiast „biuletyn obywatelski” uznaje za nieważny. Gdyby, teoretyzując, opozycji udało się zebrać ponad 50% łukaszystowskich kart do głosowania, pojawiłby się bezsprzeczny dowód nielegalności wyborów. A to miałoby pozytywny wpływ na konsolidację narodu i postawiłoby w niezręcznej sytuacji Władimira Putina, który w międzyczasie zdążyłby pogratulować dyktatorowi „uczciwego” zwycięstwa. Reżim mógłby dorzucić jeszcze trochę kart za tych, kto nie brał udziału w głosowaniu, jednak i tak zwycięstwo nie byłoby eleganckie.

Zasady inicjatywy „głosowanie obywatelskie” Zianon Paźniak ogłosił na stronie internetowej Konserwatywno-Chrześcijańskiej Partii BNF i równocześnie zaapelował do przeciwników dyktatury o pomoc w tworzeniu Obywatelskiej Komisji Wyborczej.

Jak twierdzą informatorzy „Lwiwskiej Hazety” – studenci Białoruskiego Uniwersytetu Państwowego, inicjatywa jest popularna przede wszystkim wśród tradycyjnie aktywnej mińskiej młodzieży, chociaż przeszkody ze strony reżimu są dość duże. Przy czym blokada informacyjna pochodzi nie tylko od prorządowych mediów, ale i znacznej części opozycyjnych. Wiąże się to z konfliktem między dwoma najbardziej wpływowymi opozycjonistami – Zianonem Paźniakiem i Alaksandrem Milinkiewiczem. Główny kandydat opozycji odrzuca rewolucyjne metody walki i woli przeciwstawiać dyktatorowi takie zasady gry wyborczej, które są charakterystyczne dla normalnego demokratycznego państwa. Alaksandar Milinkiewicz jest świadomy, że nie zapewni to sukcesu wyborczego, zatem orientuje się na zwycięstwo wewnątrz własnego opozycyjnego środowiska. A konkretnie – na wypchnięcie z życia politycznego wszystkich opozycjonistów, którzy nie przyłączyli się do Koalicji Sił Demokratycznych. W rezultacie, tak rozumiana opozycja ma występować wspólnym frontem i z jednym liderem, a to ma oznaczać istotny postęp w porównaniu z rozdrobnioną opozycją z wyborów w 2001 roku.

Jak wiadomo, Alaksandar Milinkiewicz publicznie pozycjonuje siebie jako jedyny, wspólny kandydat sił demokratycznych. I chociaż nie jest to prawdą, to udało mu się przekonać do tej tezy Zachód. A to bardzo ważne, gdyż wiąże się to z milionami euro wsparcia finansowego, jakie Unia Europejska jest gotowa przekazywać opozycji. Zianona Paźniaka nie lubią na Zachodzie głównie ze względu jego ostre, antyrosyjskie publikacje, które są nie do przyjęcia dla rusofilskiej Unii. Paźniak wyraża przekonanie, że walczyć należy nie tyle z Aleksandrem Łukaszenką jako takim, ale z systemowymi uwarunkowaniami łukaszyzmu. A do nich Paźniak zalicza, między innymi, rusyfikację i faktyczną okupację kraju przez służby rosyjskiej FSB.

Paźniak często też przypomina o roli niemieckiego namiestnika OBWE w Mińsku Hansa Wika w umocnieniu władzy Łukaszenki na Białorusi i informuje o gospodarczych niuansach relacji Zachodu z Białorusią, które niekoniecznie są zbieżne z ideałami takimi jak wolność czy demokracja. Prorosyjska Białoruś uniemożliwia, jego zdaniem, wcielenie w życie idei Bałtycko-Czarnomorskiej Przestrzeni Energetycznej, co oznaczałoby podrożenie nafty i gazu dla Niemiec. Unii może nie podobać się również stosunkowo proamerykańska linia Zianona Paźniaka, jak również to, że w odróżnieniu od Milinkiewicza, nie jest on euroentuzjastą. Przyszłość Białorusi widzi on przede wszystkim we ścisłej współpracy z krajami bałtyckimi i skandynawskimi i sympatyzuje tej formie integracji europejskiej, którą uosabia EFTA. Zdaniem Paźniaka jest to o wiele bardziej realne, gdyż Unia i tak nie przyjmie Ukrainy  i Białorusi do swojego grona. Należy zatem stawiać realistyczne cele geopolityczne, a takim jest dla nowej Białorusi EFTA i współpraca regionalna, w tym z krajami skandynawskimi.

Podsumowując, skuteczność projektu „głosowania obywatelskiego” jest dosyć wątpliwa. Alaksandar Milinkiwicz i jego zwolennicy nie poprą tej idei, chociaż nie ulega wątpliwości, że na „wyborach Łukaszenki” opozycja nie ma prawa wygrać. W sytuacji, kiedy cały Zachód z jego programami grantowymi jest krytycznie nastawiony do organizatorów projektu, „głosowanie obywatelskie” pokaże raczej skalę wewnętrznych konfliktów i sprzeczności wśród opozycji, niż ilość przeciwników Alaksandra Łukaszenki. Jednak nawet zebranie 15-20% kart wyborczych świadczyłoby o tym, że „rewolucyjna” gałąź opozycji ma duże poparcie, i już ten fakt oznaczałby ich pierwsze zwycięstwo.

Lwiwska Hazeta, Piątek, 20 stycznia 2006 r.  № 10 (817)

Jaskółka białoruskiej wolności

Zakończył się ważny etap białoruskiej kampanii wyborczej – zbiór podpisów za kandydatami na prezydenta. To wydarzenie nieco osłabiło pozycję dyktatora i zmieniło rozkład sił w obozie opozycji.

Jak informują służby prasowe głównych opozycyjnych pretendentów, Alaksandar Milinkiewicz zebrał ponad 206 tysięcy podpisów, Zianon Paźniak – 135 tysięcy, natomiast sztab Alaksandra Kazulina nieoficjalnie mówi o 160 tysiącach podpisów. Jednak nie wszystkich pretendentów władza zarejestrowała jako oficjalnych kandydatów. Zgodnie z przewidywaniami, zablokowano dalszy udział w pseudowyborczym maratonie liderowi Konserwatywno-Chrześcijańskiej Partii „Białoruski Front Ludowy” Zianonowi Paźniakowi.

18 stycznia Centralna Komisja Wyborcza wystosowała drugie oficjalne ostrzeżenie-ultimatum pod adresem opozycyjnego polityka: jeśli jego inicjatywna grupa nie zaprzestanie kampanii informacyjnej o „głosowaniu obywatelskim”, złożonych w CKW podpisów nie uwzględnią. Po konsultacji ze sztabem Paźniak nadesłał do CKW pismo, w którym odmawia podporządkowania się wymaganiom władzy. „Co dzień milicjanci aresztowali naszych ankieterów w Mińsku, pisali protokoły, przygotowywali, jak nas informowano, materiały na nas do CKW. W ciągu ostatnich sześciu dób cztery razy zatrzymano kierownika mojego sztabu wyborczego pana Siarhieja Papkowa (...) Zatrzymania i areszty trwały dzień w dzień” – tłumaczył swą decyzję lider KChP-BFL. Ze względu na to, paźniakowcy podjęli dosyć kontrowersyjną decyzję – nie przekazywać zebranych podpisów do Centralnej Komisji Wyborczej, ponieważ mogłoby to narazić na poważne problemy osoby, które poparły kandydata. Należy jednak wspomnieć, że wielu aktywistów nazywa ten krok pomyłką i jest rozczarowanych swoim liderem.

Zianon Paźniak uważa, że nie ma sensu brać udział w „łukaszenkowskiej grze”, kiedy nie ma nawet najmniejszych szans na rejestrację. O tym, że Paźniaka i tak nie zarejestrują, była przekonana większość niezależnych dziennikarzy i politologów. Natomiast sztab Milinkiewicza informuje na swojej stronie by.milinkevich.org o nieoficjalnej naradzie w administracji prezydenta, na której określona została strategia władzy odnośnie rejestracji/nierejestracji pretendentów i nawet wyniki samych wyborów. „Podjęto decyzję o rejestracji czterech polityków: Alaksandra Łukaszenki, Alaksandra Milinkiewicza, Alaksandra Kazulina i Siarhieja Hajdukiewicza. Przy czym uznano za celowe w oficjalnych wynikach wyborów oddać drugie miejsce Hajdukiewiczowi, a Łukaszenka ma dostać nie mniej, niż 70% głosów wyborców” – informuje sztab opozycyjnego kandydata. [Hajdukiewicz – techniczny kandydat podstawiony przez Łukaszenkę, mający za zadanie udawać opozycję, aby sprawiać wrażenie demokratycznych wyborów. W krajach poradzieckich instytucja „technicznych kandydatów” jest bardzo powszechna na wszystkich szczeblach, włącznie z wyborami samorządowymi].

Na obecnym etapie wspólny pretendent koalicji sił demokratycznych może świętować swoje pierwsze zwycięstwo. Jego rejestracja nie była bowiem oczywista, mimo ilości zebranych podpisów. Między innymi, sztab Z. Paźniaka niedawno informował o przymiarkach władzy do wypchnięcia Milinkiewicza z procesu wyborczego, ponieważ stał on na przeszkodzie łukaszystowsko-moskiewskich porozumień odnośnie lansowania Kazulina jako przyszłego lidera opozycji. Podobną praktykę „zarządzania opozycją” Łukaszenka we współpracy z Łubianką aktywnie uskutecznia od 1999 roku. Najczęściej wykorzystywaną metodą jest polityka nierównomiernych represji: największą presję czyni się na najbardziej radykalnych opozycjonistów (w tym na partię Z. Paźniaka); nieco mniej prześladuje się ekipy Milinkiewicza, Wiaczorki, Labiedźki i Kaliakina. Ta tendencja była szczególnie zauważalna podczas zbioru podpisów. Służby specjalne wykorzystują również podstawione osoby i prowokacje dla rozbicia struktur opozycyjnych, przeszkadzania inicjatywom zjednoczeniowym i częściowej kontroli nad resztkami niezależnych mediów (nie wszystkie informacje są tam tolerowane). W tym kontekście jedność ekipy Milinkiewicza i wywalczenie jego rejestracji, co pozwoliło zablokować „operację Kazulin”1 – to niewątpliwy sukces i postęp w porównaniu z kompromitacją opozycji w 2001 roku2.

Jak twierdzą przedstawiciele sztabu wspólnego kandydata, decydującą rolę w tym odegrało silne i jednoznaczne poparcie Zachodu właśnie dla Milinkiewicza, a nie wszystkich trzech liderów opozycji. Presja na Białoruś jednak okazała się dostatecznie znaczna nawet dla dyktatora, który nie zważa na opinię społeczności międzynarodowej.

Jednak zwolennicy Paźniaka również mają podstawy dla optymizmu. Zbiór 135 tysięcy podpisów w warunkach znacznych represji, niebezpieczeństwa dla aktywistów i całkowitej obojętności wspólnoty międzynarodowej (na solidarność ze strony wolnych narodów mogły liczyć tylko aktywiści Milinkiewicza) – to niezaprzeczalny sukces zwolenników ruchu odrodzenia narodowego. Tym bardziej, że w odróżnieniu od „jedynego” kandydata, paźniakowcy nie mają na tyle rozwiniętych struktur, własnych wpływowych mediów ani szczodrego finansowania z Brukseli. Mimo to, udało im się w krótkim czasie pokonać blokadę informacyjną, pokonać strach u tych 135 tysięcy Białorusinów i przekazać co najmniej milionowi osób informację o „głosowaniu obywatelskim” – które teraz pozostaje głównym celem sztabu Paźniaka. Jak twierdzi Siarhiej Papkou, kierownik sztabu Paźniaka, aktywiści powinni teraz unikać asocjacji „głosowania obywatelskiego” z osobą inicjatora tej idei, gdyż nie chodzi tu o osobiste ambicje, ale o wyzwolenie kraju. W tym celu należy zjednoczyć się wokół idei, która jest najbardziej perspektywicznym sposobem osłabienia reżimu (na więcej liczyć nie można) – choćby i pod przewodnictwem Milinkiewicza.

Lwiwska Hazeta, Wtorek, 31 stycznia 2006 r.  № 17 (824)

Bez Białorusi się nie obejdziemy

Na początku lat dziewięćdziesiątych Polska zmagała się z ostrym kryzysem gospodarczym, ale problemy wewnętrzne nie przeszkodziły jej uznać wspierania Ukrainy za jeden z absolutnych priorytetów.

Jestem przekonany, że kierując się analogią do hasła „Nie ma wolnej Polski bez niepodległej Ukrainy”, w rok po Pomarańczowej Rewolucji najwyższy czas ogłosić dalekosiężne przesłanie: „Bez niezależnej Białorusi niemożliwa jest niezależna Ukraina”.

Przed nami ukraińskie wybory parlamentarne, a zatem i całkiem realne zagrożenie powrotu ludzi poprzedniego systemu, łubiańskiego Antymajdanu. W takich okolicznościach nie dziwią komentarze, które padają w odpowiedzi na inicjatywy solidarności z prześladowanymi sąsiadami. „Nam wystarcza własnych problemów”, „Nam teraz nie do Białorusi”. Taką jest, niestety, ukraińska wdzięczność za bezinteresowne wsparcie tysięcy Białorusinów, którzy razem z nami stali na Majdanie. Nawiasem mówiąc, trochę to dziwne, jak rzadko wspomina się o tym, pamiętając równocześnie o pomocy otrzymanej od innych Europejczyków.

Jednak nie tylko elementarne ludzkie wartości przemawiają za tym, by przynajmniej nie być obojętnym wobec losu najbliższych sąsiadów. Koncentrowanie uwagi na własnych przedwyborczych problemach – to naturalna reakcja, jednak to właśni taki efekt chce osiągnąć Kreml. Bowiem przystosowanie terminów krytycznych głosowań na Białorusi do wyborów na Ukrainie (1994, 2004 i 2006 r.) – to nie przypadek. I jeśli założyć, że w 2006 roku Kreml zdecydował się zagrać va-banque od razu na dwa fronty3, to zatrzymać tę agresję może jedynie prawdziwa solidarność narodu ukraińskiego i białoruskiego. 

Nie mniej ważnego argumentu należy szukać w sferze geopolityki. Mimo wielu proukraińskich deklaracji ze strony państw Unii, prawdziwym sojusznikiem Ukrainy jest tylko... Gruzja. Oczywiście, obecne państwo białoruskie do sojuszników trudno zaliczyć, ale... łukaszyzm nie będzie trwał wiecznie. Czy można pogardzić tak unikalnym zjawiskiem, jak „moda na Ukrainę”, która panuje w białoruskim społeczeństwie? Nawet zawzięci łukaszyści, którzy nienawidzą wszystkiego co prawdziwie białoruskie, Ukrainę i język ukraiński odbierają przeważnie neutralnie czy nawet pozytywnie, a brutalna propagandowa połajanka pod adresem „pomarańczowej zarazy” nie działa.

Kiedy Białoruś chociaż częściowo wyzwoli się od łubiańskiej okupacji4, sprawą pierwszej wagi stanie się formowanie zasad nowej polityki zagranicznej państwa. Rezygnując z szczelnego sojuszu z Moskwą, nowe kierownictwo będzie wybierać spośród trzech alternatywnych wektorów, które, zresztą, nie wykluczają się wzajemnie. Najbardziej oczywistym może się wydawać kurs na przystąpienie do UE, współpraca przede wszystkim z Polską i Niemcami – szczególnie popularna opcja wśród zwolenników Alaksandra Milinkiewicza. Jednak znając stosunek Brukseli do swoich wschodnich sąsiadów, ten kierunek niekoniecznie jest taki perspektywiczny, bo Unia wcale nie spieszy się przyjmować do swojego grona Ukrainy i Białorusi. Białoruś, w odróżnieniu od wschodnich sąsiadów, ma jeszcze jeden ciekawy wariant eurointegracji – ścisłą współpracę z krajami bałtyckimi, Skandynawią oraz przystąpienie do EFTA. Ta strategia jest bardziej pragmatyczna, w porównaniu z nieskończonym stukaniem do drzwi UE i ma wiele obiektywnych atutów – jak na przykład sukces gospodarczy krajów bałtyckich.

Lwiwska Hazeta, Piątek, 3 lutego 2006 r.  № 20 (827)

Białoruski kocioł stabilizuje się

Białoruska opozycja ostatecznie podzieliła się na dwa przeciwległe obozy: „rewolucjonistów” i „pragmatyków”.

„Rewolucjoniści”, skupieni wokół Zianona Paźniaka, aby „zatrzymać fałszerstwa i wypchnąć Łukaszenkę z procesu wyborczego”, zdecydowali się na tak zwane „głosowanie obywatelskie”. Idea tej formy bojkotu wyborczego polega na zamianie kart do głosowania na czyste arkusze, aby zgromadzić dowody fałszerstw. Organizatorzy akcji liczą na poparcie blisko 15% najbardziej aktywnych Białorusinów, jak również na autorytet swego lidera i markę legendarnego Białoruskiego Frontu Ludowego.

Radykalni zwolennicy odrodzenia narodowego nawet zorganizowali pierwsze posiedzenie niezależnej komisji obywatelskiej w sprawie głosowania ludowego, które odbyło się 5 lutego w Mińsku. Jak twierdzą aktywiści, mobilizacja obywatelska i rozpowszechnienie informacji idą dosyć sprawnie, a opozycjonistom nie brakuje wiary w zwycięstwo. Jednak nie ma mowy o tym, aby zebrać ponad 50% kart wyborczych i tym samym wywołać rewolucję, ponieważ do „głosowania ludowego” nie dołączyli się inni opozycyjni liderzy – Alaksandar Milinkiewicz i Alaksandar Kazulin.

Jednak wizerunek Milinkiewicza nie kojarzy się z rewolucyjnymi metodami działań, i właśnie dlatego jemu niezręcznie byłoby dołączyć się do zerwania wyborów. W świetle ostatnich wydarzeń stało się oczywistym, że postawił on na zdobycie pomocy z zewnątrz. A to oznacza pewną zależność od europejskich grantów, które przyznają pragmatykom, a nie „narodowym rewolucjonistom”.

Wyjazdy zagraniczne Milinkiewicza do państw europejskich i Moskwy robią wrażenie ich ilością i wysoką rangą spotkań. Analitycy zaznaczają, że po raz pierwszy w historii Białorusi polityk z tego kraju cieszy się tak dużym poważaniem za granicą. Ważne jest i to, że podczas tych podróży opozycjonista – pragmatyk miał możliwość wszechstronnie propagować ważne dla Białorusi kwestie. Wpływowi politycy i społeczeństwa zachodnie mieli po raz pierwszy okazję usłyszeć tak przekonywujące słowa o łamaniu praw człowieka i nachalnej rusyfikacji, jak również przekonać się, że Białoruś – to potencjalnie całkiem atrakcyjne, cywilizowane państwo, nieodłączny element europejskiej wspólnoty. Z punktu widzenia promocji Białorusi na Zachodzie, można mówić o znacznym sukcesie.

Ale międzynarodowa aktywność Milinkiewicza wywołuje również wiele krytycznych ocen wśród przeciwników Łukaszenki. Komentatorzy zwracają uwagę na ogólnie znaną zasadę walki z dyktaturą, która posłużyła za podstawę działalności „Otporu”, „Kmary” i „Czarnej Pory”5 – niedopuszczalne jest opieranie się tylko na pomocy zewnętrznej, ponieważ jedynie konsolidacja społeczeństwa (a w przypadku byłych rosyjskich kolonii – odrodzenie narodowe i derusyfikacja) może przynieść wyzwolenie. W przeciwnym razie miejsce jednej dyktatury zajmie po prostu inna. Jeśli chodzi o Białoruś, to znaniem części narodowej opozycji nie ulega wątpliwości, kto jest najważniejszym kandydatem na nowego dyktatora. To powiązany z Rosją dawny współpracownik Łukaszenki, a obecnie opozycjonista Alaksandar Kazulin.

Lwiwska Hazeta, Środa, 15 lutego 2006 r.  № 28 (835)

Odmienny pogląd

Na początku tygodnia do Warszawy przyjechał lider białoruskiej emigracji politycznej, prezes Konserwatywno-Chrześcijańskiej Partii – Białoruski Front Ludowy, Zianon Paźniak.

W swojej ojczyźnie jest on ścigany, więc mieszka przeważnie w Polsce i USA, gdzie otrzymał azyl polityczny. Z. Paźniak swego czasu odmówił, w odróżnieniu od większości opozycyjnych polityków, poparcia dla „wspólnego  kandydata opozycji” Milinkiewicza, wystąpiwszy z ideą przeprowadzenia tak zwanego „głosowania obywatelskiego”. Korespondentowi „Gazety” udało się porozmawiać z Zianonem Paźniakiem na temat przyszłości obecnych liderów opozycji – Milinkiewicza i Kazulina.

„Milinkiewicz, zgodnie z przewidywaniami, zaznał porażki, jednak mimo wszystko naród nieco się przebudził” – tak Zianon Paźniak opisał sytuację po pseudowyborach. W komentarzu dla „Gazety” lider BNF wyraził opinię, że Milinkiewicz raczej nie powtórzy losu „adzinaha kandydata” na wyborach 2001 roku Uładzimira Hanczaryka, który od razu po porażce porzucił naród i wyjechał do Moskwy. Zdaniem pana Paźniaka, Milinkiewicza i Kazulina władza będzie tolerować, gdyż są oni wygodni dla niej jako liderzy opozycji. „Labiedźka, Stankiewicz, Hanczaryk – to starzy liderzy, już niepotrzebni, a na przykład Kazulina i Milinkiewicza poparły pewne siły w Moskwie, i oni pozostaną w polityce”. Jednak Zianon Paźniak uważa, że Milinkiewicz – to nie najlepszy wariant dla Białorusi, ponieważ nie jest skuteczny jako narodowy lider.

Białoruski polityk na emigracji zaznaczył, że wynik pseudowyborów nie jest dla niego niespodzianką. „Zwyciężyć reżim w taki sposób, jak to proponował Milinkiewicz, było niemożliwe, my o tym rozmawialiśmy jeszcze na kilka miesięcy przed wyborami” – zaznaczył Zianon Paźniak. Właśnie dlatego frontowcy zaproponowali schemat „głosowania obywatelskiego” – wyborca zabiera wydaną kartę do głosowania sobie, a do urny wrzuca czysty arkusz. Karty, które wyniosła, zebrała i podliczyła opozycja, miałyby być żywym świadectwem fałszerstw. Natomiast schemat, który proponował Milinkiewicz, nie dawał możliwości zdobycia takich materialnych dowodów i dawał możliwość obserwatorom ze strony WNP ogłosić demokratyczność głosowania.

Odmienną opinię wyrazili dla „Gazety” zwolennicy Milinkiewicza. „Tutaj „głosowanie ludowe” nie pomogłoby, gdyż władza zawczasu przygotowała się do tego wariantu i zrobiła różnokolorowe karty. Czy u ludzi wystarczyłoby odwagi wrzucić na oczach komisji do urny papier, który odróżnia się od oficjalnego?” – retorycznie zapytał jeden z białoruskich uczestników demonstracji w Warszawie.

Służba prasowa Konserwatywno-Chrześcijańskiej Partii BNF informuje o przypadkach, kiedy wyborcom jednak udało się wynieść kartę do głosowania, wbrew protestów członków komisji wyborczej. Jednak udało się to jedynie najodważniejszym osobom, którzy przed komisją zachowywali się pewnie i cytowali słowa sekretarza CKW Mikałaja Łazawika o tym, że zgodnie z ustawodawstwem, do urny można wrzucać cokolwiek i wynosić kartę wyborczą ze sobą. Kiedy wyborcy domagali się od przewodniczących obwodowych komisji wyborczych wyjaśnić tę kwestię w centrali, ci przeważnie wypuszczali ich wolno z kartami. 

Ogółem w jednym zwolennicy Paźniaka i Milinkiewicza są zgodni – zwyciężyć nie było szans, a 30 tysięcy demonstrantów na Kastrycznickiej Płoszczy – to mimo wszystko dużo i daje to podstawę dla optymizmu. Chociaż, w opinii Z. Paźniaka, ta demonstracja nie jest do końca sukcesem. „Mówiliśmy, że tak właśnie będzie. Przyszło 30 tysięcy, wyrazili swoje oburzenie, ale nadal prezydentem jest Łukaszenka. Nawet jeśliby przyszło sto tysięcy, rezultat byłby identyczny. „Głosowanie obywatelskie” dawało jednak realną alternatywę” – mówi lider BNF.

Na pytanie, co powinna w tej sytuacji zrobić Ukraina, Zianon Paźniak odpowiedział: przede wszystkim nie uznawać na poziomie oficjalnym Łukaszenki za demokratycznie wybranego prezydenta. „To znaczy uznać go za faktycznego prezydenta, dyktatora i utrzymywać kontakty z władzą, ale osądzić ją”. Równocześnie ważne jest, aby Białorusini i Ukraińcy mieli możliwość swobodnie kontaktować się ze sobą. Pan Paźniak nie wyklucza również możliwości prowokacji, które miałyby na celu zepsucie stosunków ukraińsko-białoruskich, jednak to raczej nie będą operacje na dużą skalę. Natomiast należy obawiać się innego zagrożenia. „Na Ukrainie stworzono wiele białoruskich organizacji, które sprzyjają Łukaszence i których popiera białoruska ambasada. To dosyć poważny problem, należy je ignorować” – stwierdził białoruski polityk. Równocześnie zaznaczył, że szczególnie na Zachodniej Ukrainie jest wiele szczerych przyjaciół Białorusi. „Teraz część opozycyjnych aktywistów będzie zmuszona emigrować, w tym również na Ukrainę, dlatego ważne, by relegowani za polityczną działalność białoruscy studenci mogli dokończyć studia w waszym kraju” – uważa Z. Paźniak.

Lwiwska Hazeta, Czwartek, 23 marca 2006 r., № 54 (860)

Rozdział czwarty

POWYBORCZE REFLEKSJE

Chwała bohaterom

Białoruskim powstańcom, których milicja brutalnie rozgoniła z Kastrycznickiej Płoszczy i aresztowała, przyda się ukraińska pomoc.

Na Płoszczy nie było istotne, czy ty popierasz Milinkiewicza, Kazulina, Paźniaka, czy jesteś przeciwko wszystkim. Mińszczanie mogli na własne oczy przekonać się, że europejskie granty tu nie trafiły. Jedzenie, namioty, odzież przemycali pod kurtkami mieszkańcy stolicy, ryzykując tym dwa tygodnie uwięzienia. Grantożercy i pseudoopozycjoniści schowali się.

Białoruska opozycja ma słabych polityków – oni co prawda walczą z dyktaturą, ale mentalność wielu osób pozostaje sowiecka. Równocześnie jej siłą są aktywiści, pozbawieni tych wad. To do nich, a nie do polityków opozycji, należała inicjatywa na Płoszczy. Co zresztą nie jest niespodzianką – polityczna elita, nie tylko z kręgu władzy, nie jest szczególnie popularna na Białorusi.

Taka sytuacja wynikła nie przypadkowo, nie bez udziału znanych Ukraińcom „przyjaciół z Łubianki1”, ale też... europejskiego systemu grantów, który w białoruskich realiach się nie sprawdza. Wskutek tej „pomocy” na Białorusi nigdy nie było do końca wiadomo, czy wylansowani na Zachodzie „opozycyjni” politycy nie są, jak na przykład Hanczaryk, podstawionymi marionetkami Kremla (Uładzimir Hanczaryk – główny opozycyjny kandydat na wyborach z 2001 roku, który zdradził i pojechał do Moskwy. Ten kazus w ciągu ostatnich lat nie zachęcał młodzieży do politycznego sprzeciwu). Jak twierdzi Z. Paźniak, rosyjscy spin doktorzy razem z Hansem Wikiem (byłym przewodniczącym misji OBWE w Mińsku) stworzyli w latach 1999-2000 szereg kanapowych partyjek opozycyjnych. Ich zadaniem było rozbicie do tej pory jednego opozycyjnego Białoruskiego Frontu Ludowego [odpowiednik naszej „Solidarności”], kompromitacja opozycji, a równocześnie – stworzenie niezbędnej dla Łukaszenki iluzji demokracji.

Wydaje się, że rewolucja na Płoszczy przynajmniej częściowo zburzyła tę łubiańską iluzję. Teraz nareszcie można się zorientować, kto jest rzeczywiście opozycyjnym aktywistą, a kto – podstawioną przez służby osobą. Przyjemną niespodzianką jest i to, że Milinkiewicz nie zachował się jak Hanczaryk i nie porzucił narodu, chociaż nauczeni gorzkim doświadczeniem Białorusini byli gotowi i do tego.

Jednak za to pierwsze zwycięstwo powstańcom przyjdzie zapłacić ogromną cenę. KGB już zaczął „rozpoznawać sytuację”. Ale prawdziwe represje zaczną się za tydzień – dwa, kiedy z Mińska wyjadą zachodni korespondenci, a i Ukraina będzie zajęta tworzeniem nowego rządu. Zresztą, Łubianka postara się, by problemów było tak wiele, aby Ukraińcom było „nie do Białorusi”.

Większość rewolucjonistów – to młodzi patrioci, przeważnie studenci. Władze   będą ich teraz wyrzucać z uczelni pod wymyślonymi pretekstami. Jednak można temu zapobiec.

Rzecz w tym, że łukaszyści nie przejmują się oburzeniem zachodnich Europejczyków, ale jakby to paradoksalnie nie brzmiało, ze zdaniem Ukrainy się liczą. Oba kraje są dosyć zintegrowane, współpraca wyższych uczelni jest rozwinięta, a łukaszenkowscy biurokraci mają na Ukrainie rodziny i znajomych. Wielu łukaszystów wypoczywa na Krymie i w Odessie, ci ludzie autentycznie lubią i szanują Ukrainę.

W tej sytuacji, masowe protesty na znak solidarności ze studentami mogą przynieść oczekiwany rezultat. Powinny je organizować nie partie polityczne, ale organizacje studenckie i pozarządowe niezależnie od przekonań politycznych. Takie akcje są szczególnie potrzebne na Wschodzie i Południu Ukrainy, i dlatego ważne jest przekazywanie prawdziwej informacji o Białorusi również w tych regionach. Doświadczenie już jest – warto wspomnieć o akcji „zadzwoń do krewnych na Wschodzie” z czasów pomarańczowej rewolucji. Wschodniacy powinni wiedzieć, że ofiarami represji stali się zwyczajni apolityczni Białorusini, tacy jak oni. Właśnie ci, z którymi zapoznali się podczas wakacji na Krymie, z którymi Janukowycz chciał tworzyć wspólne konfederacyjne państwo. Ważne są też demonstracje przed lwowskim konsulatem RF – państwa, które bezwstydnie uznało te wybory za uczciwe.

Ukraina powinna zaprosić przynajmniej część wyrzuconych za przekonania studentów, aby mogli oni bezpłatnie dokończyć tu studia. Taka pomoc na pewno w przyszłości zaowocuje.

Lwiwska Hazeta, Wtorek, 28 marca 2006 r. № 57 (86)

Gospodarka, głupcze!

Ekipa Milinkiewicza zjednoczyła się jedynie dzięki temu, że rozmowy o programie gospodarczym opozycyjnej koalicji odłożono na nieokreśloną przyszłość.

Wokół eks-kandydata zgromadziły się różnorodne partie polityczne – od komunistów do liberałów. Właśnie dlatego postanowili oni „najpierw odsunąć od władzy dyktatora, a dopiero potem zdecydować, co dalej”. Jednak programowe rozmycie tej ekipy nie sprzyja stworzeniu imidżu fachowców, którym można śmiało powierzyć losy kraju.

Niezależne badania świadczą o tym, że innego niż Łukaszenka prezydenta chciałoby mieć 55% Białorusinów, a równocześnie łączne poparcie dla Milinkiewicza i Kazulina wynosi tylko 25-35%. Różnica między tymi  wskaźnikami bierze się w dużej mierze z nastawienia znacznej części mieszkańców dużych miast, którzy już teraz żyją „jak w Unii”. Są to ludzie wykształceni, inteligentni, a ich europejska mentalność nie pozwala im przejść do porządku dziennego nad łamaniem praw człowieka i zwykłą głupotą reżimu. A jednak nie zachwycają się oni opozycjonistami – nieudacznikami, których mentalność jest w znacznej mierze sowiecka. Potencjalni zwolennicy opozycji oczekują momentu, kiedy pojawi się „białoruski Juszczenko” – nie tylko lider rewolucji, ale przede wszystkim wybitny ekonomista2.

Trudno jest zachęcić ludzi do rewolucji przeciwko władzy, kiedy wzrost gospodarczy stanowi 10% rocznie. Mimo wszystko jest on odczuwalny przez przeciętnego Białorusina. Dzięki nieludzkiej presji na przedsiębiorców administracja znajduje środki na imponujące inwestycje w infrastrukturę, przede wszystkim transportową i sportową. Jakość dróg i dworców kolejowych jest lepsza, niż w Polsce [wtedy tak było, obecnie jest odwrotnie – polskie dworce odnowiono, białoruskie zdążyły się zestarzeć], władza odnawia zabytki i rewitalizuje zapomniane przez świat wioski i miasteczka. Tym dyktator pozytywnie wyróżniał się od Janukowycza, za rządów którego oficjalny wzrost gospodarczy był nie mniejszy, niż na Białorusi, ale jego efekty ginęły gdzieś po drodze.

Jednak nie sposób zachwycać się białoruskim „cudem gospodarczym”, bo trzyma się on na bardzo chwiejnych podstawach. 75% PKB wytwarzają nieefektywne państwowe przedsiębiorstwa. W pierwszym kwartale 2005 roku straty przynosiło blisko 27% przedsiębiorstw. W 2004 roku aż 59% produkcji trafiało do magazynów, co wiele mówi o „skuteczności” białoruskiego modelu gospodarczego. Jednak łukaszyści, wbrew światowym standardom księgowości, zaliczali do PKB również te 59% nikomu niepotrzebnych towarów, wskutek czego w 2004 roku pojawił się „rekordowy” 11% wzrost gospodarczy. Kryzysogenna jest również struktura białoruskiej gospodarki, silnie zintegrowanej z nieperspektywiczną Rosją. Białoruskie przedsiębiorstwa pozostają rentowne jedynie dzięki temu, że Kreml sztucznie utrzymuje niskie ceny surowców. Dopóki w Rosji i Kazachstanie będzie się utrzymywać nadzwyczajnie wysoka koniunktura na towary, w których tradycyjnie specjalizuje się Białoruś, wszystko jakoś będzie się kręcić.

Pieniądze na inwestycje baćka siłą wydziera z rentownych przedsiębiorstw, przede wszystkim prywatnych. Powiedzmy, agenci KGB przychodzą do kierownika firmy z propozycją nie do odrzucenia: musicie wziąć pod opiekę nierentowny kołchoz. Inwestycje w infrastrukturę transportową umożliwiły rządowi wykorzystanie położenia tranzytowego kraju. Otóż, urzędom celnym poleca się konfiskowanie pod wymyślonym pretekstem pewnego odsetka towarów, które później sprzedaje się w rozwiniętej sieci specjalnych sklepów. Nawiasem mówiąc, tym ogromnym biznesem zajmuje się bliska rodzina dyktatora, co jest zresztą znaczącym źródłem jej dochodów.

Ale mniej więcej od 2004 roku kierowcy ciężarówek coraz częściej wybierają alternatywne szlaki tranzytu. Jeśli nie zostaną zaprzestane totalne i bezczelne konfiskaty, przez Białoruś po prostu przestaną jeździć – i nie będzie od kogo wymuszać haraczy. A wyparcie prywatnego sektora doprowadzi do sytuacji, kiedy nie będzie z kogo zdzierać pieniędzy na inwestycje. Wzrośnie natomiast ilość obywateli, żyjących na garnuszku państwa.

Znacznemu wzrostowi cen na gaz w 2007 roku, co zapowiada Gazprom, można będzie zaradzić, oddając Rosji kontrolę nad gazociągami i rafineriami. Jednak, kiedy Kreml otrzyma już od baćki wszystko, Łukaszenka stanie się niepotrzebny.

Przewidzieć, że za dwa-trzy lata może zdarzyć się katastrofa gospodarcza, opozycja powinna już dawno. I już dziś powinna dysponować profesjonalną strategią zapobiegania i wychodzenia z przyszłego kryzysu, uzgodnioną z MFW i UE. W ten sposób udowodniłaby Białorusinom, że dla kolejnej dyktatury jest realna alternatywa.

Lwiwska Hazeta, Środa, 12 kwietnia 2006 r.  № 67 (874)

Na północnym froncie bez zmian

Kontrolowany przez Łukaszenkę białoruski parlament zatwierdził obecnego premiera Siarhieja Sidorskiego na następną kadencję.

W ten sposób oficjalny Mińsk ogłosił, że żadnych zmian w gospodarce na razie nie będzie. Siarhiej Sidorski stanął na czele rządu w lipcu 2003 roku jako tymczasowy następca Hienadzia Nawickiego, który utracił zaufanie dyktatora. Jednak z techniczno-przejściowego premiera Sidorski nieoczekiwanie przetworzył się na pełnoprawnego szefa rządu. Odpowiednie rozporządzenie A. Łukaszenka wydał w grudniu 2003. Sidorski pracuje w Radzie Ministrów od 2001 roku; był on, między innymi, zastępcą poprzedniego premiera.

Jak twierdzą politolodzy, w obecnej sytuacji Łukaszenka ze świecą mógłby szukać lepszego wykonawcy swojej polityki. Sidorski jest uznawany za klasycznego technokratę, dobrego organizatora, który sprawnie administruje gospodarką. Właśnie administruje, bo białoruski premier nie jest samodzielną figurą. Wszystkie strategiczne decyzje należą wyłącznie do Łukaszenki i służb specjalnych. Sidorski dobrze wpisuje się w te realia, nie wtrąca się do polityki i jest całkowicie posłuszny swemu szefowi. Za to nie jest nadgorliwym realizatorem aparatu represji. Ten fakt nie obszedł uwagi Brukseli – premier nie trafił na „czarną listę” osób z kręgu władzy, którym zabroniono wjazdu na teren UE, chociaż jest na niej trzech ministrów jego rządu. Białoruski premier natomiast koncentruje się na sprawach gospodarczych, w których ma dosyć dużą autonomię. Oczywiście, w granicach szczególnej polityki, którą wyznaczył Łukaszenka.

Powtórna nominacja Sidorskiego świadczy też o tym, że żadnych rynkowych przemian na razie nie będzie. Zresztą, coraz więcej analityków twierdzi, że A. Łukaszenka „zagnał się w kozi róg” i zmienić model gospodarczy państwa nie będzie mu łatwo. „Ogromne pokłady gotowej produkcji zalegają w magazynach. Deficyt gotówki pokrywa się z kredytów bankowych, co powoduje zagrożenie kryzysu i zawału gospodarki. Rentowność gospodarki jest nadzwyczaj niska” – ogłosił były prezes Narodowego Banku Białorusi Stanisław Bahdankiewicz w eterze Radia Swoboda. Reformy gospodarcze, rezygnacja z rosyjskich dotacji w zamian za niezależność, prywatyzacja – wszystko to musiałoby doprowadzić do bankructwa wielu przedsiębiorstw, wzrostu bezrobocia i niezadowolenia społecznego, na fali którego dyktator mógłby utracić władzę. Jednak utrzymywać obecny kurs w nieskończoność się nie da, bez reform wzrost gospodarczy będzie trwał jeszcze maksimum trzy lata, uważają białoruscy ekonomiści.

Białoruskiemu premierowi na razie udawało się godzić te dwie skrajności, dlatego utrzymywał się na swoim stanowisku. Rząd bardzo skutecznie zdobywał pieniądze dzięki przetwórstwie nadwyżek rosyjskiej ropy, handlu bronią z totalitarnymi państwami, tranzytowi surowców energetycznych i zwykłych ładunków, wdając się nawet do nielegalnej konfiskaty znacznej części towarów przez celników. Do obiektywnych osiągnięć Rady Ministrów można zaliczyć zniżenie inflacji do poziomu poniżej 10%, wzrost oficjalnej średniej pensji do 267 dolarów i znaczne inwestycje w infrastrukturę. Sidorski stara się pogodzić dyktaturę ze zwiększeniem wolności gospodarczej, ale mu się to za bardzo nie udaje. Niedawno ogłosił, że udział kapitału prywatnego ma się zwiększyć z obecnych 8% do 20%. Równocześnie ten sam rząd w ubiegłym roku wprowadził podwójne opodatkowanie importowanych towarów, co było gwoździem do trumny drobnej przedsiębiorczości i wywołało falę protestów (luty-marzec 2005). Rząd Sidorskiego wyrzucił też prywatne kioski poza granice Mińska i miast wojewódzkich, praktycznie zabronił (czasowo) importu popularnego na Białorusi ukraińskiego piwa, niektórych materiałów i surowców. Wszystko to miało uporządkować miasto, stymulować gospodarkę narodową i zapewnić wzrost dochodów budżetowych. Zamiast tego w ciągu kilku dni lipca zaczęło brakować pewnych produktów, gdyż bez importowanych surowców białoruskie przedsiębiorstwa nie mogły ich wytwarzać. 

Takie działania większość mińszczan przyjęła z niezadowoleniem, jednak nie pomyśleli o aktywnym proteście. O tym korespondent „Hazety” przekonał się podczas ostatniej wizyty w białoruskiej stolicy.

Co ciekawe, sankcje UE i USA w postaci zakazu wjazdu dla części białoruskich aparatczyków mimo wszystko przyniosły pewne sukcesy. Siarhiej Sidorski rozpoczął wczoraj swoją wizytę na Kubę. Większość Białorusinów, jednak, nie dowie się, że ze składu delegacji trzeba było wyłączyć dwie osoby, które znajdywały się na liście UE. Przez nich samolot z Sidorskim po prostu nie mógł dolecieć na Kubę. Podczas przelotu zaplanowano dwa lądowania w celu uzupełnienia paliwa – na Islandii i w Kanadzie. Islandia uprzedziła, że dopuści zatankowanie paliwa na swoim terenie jedynie pod warunkiem, że żadna z tych dwóch osób nie będzie opuszczać pokładu samolotu. Natomiast Kanada całkowicie odmówiła spełnienia prośby Białorusi, przypominając sobie niedawne aresztowanie w Mińsku kanadyjskiego dziennikarza podczas wydarzeń marcowych. Niepożądane osoby trzeba było wyłączyć ze składu delegacji, i dopiero wtedy samolot z Sidorskim zgodziły się przyjąć USA.

Lwiwska Hazeta, Piątek, 21 kwietnia 2006 r. № 74 (881)

Baćka godzi się z Polską

Alaksandr Łukaszenka niespodziewanie przekazał Warszawie pakiet konkretnych propozycji współpracy, które bardzo spodobały się polskiemu MSZ. 

„Chcemy ułatwić kontakty przeciętnych obywateli naszych krajów, zintensyfikować współpracę ekonomiczną, przygraniczną i kulturalną, uporządkować bazę prawną wzajemnych stosunków” – ogłaszają białoruscy dyplomaci.

W dokumencie proponuje się, między innymi, wzajemne obniżenie opłat wizowych oraz uproszczenie procedury ich uzyskania dla mieszkańców pogranicza. Aby skrócić czas oczekiwania na granicy, A. Łukaszenka zaproponował w krótkim czasie zbudować dwa nowe przejścia graniczne: „Tomaszówka – Włodawa” i „Lipszczany – Sofijewo”. Mińsk chce również otworzyć w lecie dla ruchu turystycznego Kanał Augustowski – największą wspólną inwestycję Polski i Białorusi.

Prawdziwym wabikiem dla Polaków jest prawna część pakietu. Do tej pory polscy eksporterzy, którym białoruscy celnicy bezczelnie i dosyć regularnie konfiskowali towar, mogli jedynie pokornie spoglądać na ten proceder. Praktycznie żadne umowy międzynarodowe nie chroniły ich przed takimi działaniami. Co więcej – przez brak dostatecznych uregulowań prawnych w stosunkach polsko-białoruskich, pożegnało się z życiem kilku polskich obywateli, których stan zdrowia wymagał natychmiastowej hospitalizacji – łukaszyści przetrzymali ich na granicy za długo. Teraz miałoby się to zmienić. Mińsk zaproponował zawarcie trzech umów: o granicy polsko-białoruskiej i współpracy w sprawach transgranicznych, o wspólnym przeciwdziałaniu sytuacjom nadzwyczajnym i likwidacji ich skutków oraz o współpracy przy realizacji kontroli paszportowej i celnej na granicy. Oprócz tego, baćka dał dobro na zawarcie innej długo oczekiwanej umowy – o współpracy w sferze ochrony środowiska naturalnego.

A. Łukaszenka chce również rozwijać wymianę kulturalną, pomagać polskiej mniejszości narodowej na Białorusi i białoruskiej w Polsce. Co charakterystyczne, w kulturalnej części pakietu jest mowa przede wszystkim o promocji polskości. Łukaszenka sprytnie uniknął popularyzacji języka białoruskiego, którego dyktator nie lubi. Nie ma też mowy o prezentacji Polakom narodowych symboli, historii Wielkiego Księstwa Litewskiego i Białoruskiej Republiki Ludowej. Współpraca kulturalna nie przewiduje również zaznajamiania zachodnich sąsiadów z twórczością takich osób, jak np. Wasyl Bykau. Mając to wszystko na uwadze, trudno jest mówić, że baćka chce zapoznać sąsiadów z prawdziwą Białorusią i jej kulturą – raczej prezentować chciałby jej postsowiecką, zrusyfikowaną hybrydę. Tym bardziej, że z oczywistych względów nie ma mowy o zorganizowaniu koncertów współczesnej alternatywnej muzyki rokowej (zabronionej na Białorusi) – czyli tego, co najbardziej interesuje Polaków. Natomiast baćka zaproponował zorganizowanie „polskiego dnia” podczas dorocznego festiwalu „Słowiański bazar” w Witebsku. Zgoda Polaków mogłaby legitymizować ten nadzwyczaj skuteczny środek propagandy łukaszystowskiej ideologii na płaszczyźnie kulturalnej.

Pierwsze komentarze, które zabrzmiały po konferencji prasowej białoruskiego ambasadora Pawła Łatuszki, dają podstawę dla pewnych spekulacji. Ministerstwo Spraw Zagranicznych nazwało propozycje Mińska „istotną i pożądaną zmianą tonu rozmowy”. MSZ zapewnia, że większość propozycji (w tym, wizowo-granicznych i prawnych) ma charakter bardzo korzystny i konstruktywny. „Jednak nasza negatywna ocena reżimu nie zmienia się, gdyż to, co przywiózł pan Łatuszka, nie dotyczy najistotniejszych problemów: fałszerstw wyborczych i nielegalnych aresztowań” – dodają polscy dyplomaci. Eksperci z otoczenia polskiego rządu wyrażają opinię, że rewolucja na placu Kalinowskiego (Kastrycznickiej Płoszczy) i międzynarodowa presja na tyle osłabiły reżim, że jest on zmuszony iść na ustępstwa m. in. Warszawie. Wiele propozycji będzie sprzyjać rozwojowi społeczeństwa obywatelskiego i zwiększeniu wolności osobistej poszczególnych obywateli Białorusi (np. ułatwienia wizowe), co Łukaszence nie bardzo pasuje. Jednak to dla dyktatora jedyny sposób częściowo przełamać izolację, uważają eksperci. Równocześnie zastrzegają oni, że w wielu punktach pakietu czai się prowokacja – realizując niby to pożądane projekty, Warszawa może nieświadomie legitymizować przestępczą politykę reżimu.

Największe niebezpieczeństwo czai się w kulturalnej części. Dla przeciętnego Polaka te propozycje wyglądają niewinnie, co daje Warszawie doskonałe możliwości dla PR-u. Baćka celowo umieścił miło brzmiące propozycje skutkujące „wzmocnieniem polskości na kresach”, co doskonale wpisuje się w narodowe kompleksy niektórych Polaków. Znamienne, że ostatnim czasem polskie MSZ zupełnie nie osądza rusyfikacji Białorusi, a nawet bierze w niej udział. O tym korespondent „Gazety” po raz kolejny przekonał się, telefonując do mińskiego konsulatu RP. Głos z automatu – rosyjskojęzyczny, a operator odmówił rozmowy w języku białoruskim. W konsulacie brakuje białoruskojęzycznych wersji ankiet wizowych, a wnioski na otrzymanie grantów i stypendiów również tłumaczone są w większości przypadków jedynie na język rosyjski. Polacy nie zdają sobie sprawy, jak ważne jest wspieranie odrodzenia narodowego Białorusinów, ich języka i nierosyjskiej kultury. Otóż, nie jest wykluczone, że polski MSZ nieświadomie będzie pomagać Łukaszence utwierdzać swoją czerwono-zieloną ideologię pod szczytnymi hasłami pojednania i wymiany kulturalnej.

Lwiwska Hazeta, Czwartek, 27 kwietnia 2006 r., № 75 (882)

Obiecanka-cacanka

Uczestnicy antyłukaszystowskiego ruchu niespodziewanie natrafili na przeszkody tam, gdzie ich nie oczekiwali: mają problemy z wyjazdem na Basowiszcza – festiwal zabronionej na Białorusi „muzyki wolności”, który odbędzie się 21-23 lipca w Gródku w Województwie Podlaskim Polski.

Obowiązująca polsko-białoruska umowa o ruchu osobowym przewiduje, że obywatele Białorusi powinni czekać na polską wizę nie dłużej, niż tydzień. Do niedawna proces wydawania wiz odbywał się sprawnie, a podczas gorących wydarzeń marcowych urzędnicy w Warszawie przekonywali młodych białoruskich aktywistów: zawsze możecie na nas liczyć. Jak się okazało, niezupełnie. Większość chętnych nie będzie mogła pojechać w tym roku na Basowiszcza, bo na polską wizę trzeba czekać... półtora miesiąca.

Warszawa, widać, nie uświadamia sobie, jaką rolę w demokratyzacji Białorusi i jej odrodzeniu narodowym odgrywają kultowe „Basy” [czyli taki „białoruski Jarocin organizowany w Polsce, tuż przy białoruskiej granicy]. Zbierają się tam wyjątkowo aktywni zwolennicy przemian, na festiwal przyjeżdżają również Polacy i polscy Białorusini. Dla wielu osób jest to jedyna okazja porozmawiać z przedstawicielami sąsiedniej nacji, dowiedzieć się czegoś więcej o Białorusi, przełamać negatywne stereotypy. Jak zaznaczają organizatorzy imprezy z Białoruskiej Asocjacji Studentów (BAS), takiego zbliżenia sąsiednich narodów nie da się osiągnąć za pomocą sankcji, ani też  unijnych projektów.

W polskim, choć zamieszkałym przez mniejszość białoruską Gródku zewsząd brzmi białoruskojęzyczny rok, który na Białorusi można usłyszeć jedynie w podziemiu, łopoczą narodowe, biało-czerwono-białe flagi. W ciągu kilku dni Białorusini mają możliwość w nieskrępowany sposób rozmawiać w ojczystym języku. Jak zaznaczają opozycyjni aktywiści, takie przedsięwzięcia dają im nadzieję na zmiany i siłę dla dalszej walki, a wiele osób wyczekuje następnych „Basów” przez cały rok. Białorusini uznają ten festiwal za jedną z najbardziej skutecznych form wsparcia odrodzenia narodowego, które organizuje się za granicą.

W zeszłym roku miałem okazję osobiście przekonać się o tym. Razem z białoruskimi przyjaciółmi jechaliśmy autostopem z Mińska do Haradka [Haradok - białoruska nazwa Gródka, używana też przez część mieszkańców tej miejscowości]. Wbrew temu, co mówią o „poparciu baćki w narodzie”, kierowcy i inne osoby, z którymi rozmawialiśmy odnosili się do nas przychylnie. Spotykaliśmy po drodze zwolenników białoruskojęzycznego roka, znanych nam z widzenia z protestów przeciwko zmiany nazwy stołecznej Alei Skaryny na Aleję Niezależności (motywem było zatarcie pamięci o białoruskości). W tych dniach wiele się mówiło o tym, że baćka ma zamiar nie wypuszczać obywateli za granicę, albo utrudniać im to. Między innymi, rząd planował wprowadzenie dodatkowej trzydolarowej opłaty za przekroczenie granicy (oprócz już istniejących „opłat ekologicznych”), która następnie systematycznie, chociaż bez rozgłosu, miała być podwyższana.

Ciekawe, że białoruscy pogranicznicy nie tylko nie robili nam żadnych przeszkód, ale wręcz sprzyjali nam, odprawili szybciej, życząc przy okazji dobrej zabawy. Nikt nawet nie przypuszczał, że w następnym roku drogę na święto niezależnego białoruskiego roka zamknie nie baćka, ale demokratyczna Polska.

Oficjalna Warszawa nie komentuje sytuacji. Pracownicy konsulatów nie uznają za celowe wyjaśniać przyczyny długotrwałego oczekiwania na wizy, ani tym bardziej, przepraszać za niedotrzymanie obietnic. Wzruszając ramionami, tłumaczą, że wiele osób chce pojechać do Polski, i dlatego nie da się wydawać wiz szybciej. Jak dowiedziała się „Gazeta”, jedną z przyczyn kolejek są problemy kadrowe. W warunkach dyplomatycznego konfliktu ciężko jest prosić białoruskie MSZ o pomoc w ich rozwiązaniu. A jednak nie można zapominać, że obietnice polskich polityków zachęciły wielu Białorusinów. Nasi sąsiedzi mieli w pamięci niedawne deklaracje i byli pewni, że wizę otrzymają bez problemów, w ciągu ustawowych kilku dni, i dlatego nikt nie spieszył się przychodzić po wizy wcześniej.

Na wizie problemy białoruskich „partyzantów” się nie kończą. Obywatele RB powinni pokazać na granicy astronomiczną jak dla nich kwotę – co najmniej 150 złotych na każdy dzień pobytu, w gotówce. Większość młodych Białorusinów jeżdżących turystycznie do Polski preferuje aktywną, niedrogą formę wypoczynku – na przykład, jeżdżą autostopem i nocują w namiotach. Ale nie można tego zadeklarować zgodnie z prawdą pogranicznikowi, bo równałoby się to z nie wpuszczeniem do Polski. Zasady, które wprowadziło polskie MSZ, nie pozwalają wpuszczać na terytorium RP osoby, które otwarcie deklarują taką formę wypoczynku. Polskie przepisy przewidują, że Białorusini powinni nocować w drogich lub średniej klasy hotelach, a w namiotach na kempingu – nie wolno. W tej sytuacji Białorusini częściej wybierają wypoczynek na Ukrainie, której władze nie mają nic przeciwko aktywnej turystyce obcokrajowców, jak i nocowaniu na dziko w lesie w namiocie.

Lwiwska Hazeta, Wtorek, 20 czerwca 2006 r.  № 108 (915)

Białoruska moda na Lwów

Jeszcze nie wszyscy właściciele hoteli i restauracji nauczyli się zarabiać na turystach z Polski, jak Lwów niepostrzeżenie staje się turystycznym hitem u naszych północnych sąsiadów.

Z każdym rokiem do Lwowa przyjeżdża coraz więcej Białorusinów. Powinniśmy za to podziękować rządom kilku krajów Centralnej Europy, które wprowadziły dla Białorusinów szczelny reżim wizowy. A nie ma w tym szczególnej potrzeby, bo sytuacja finansowa Białorusinów nie jest aż taka zła, a jeszcze z każdym rokiem się polepsza. Dlatego nie ma co się obawiać ich masowego przyjazdu do pracy w Polsce, na Słowacji lub w Czechach – za niskie tam stawki dla gastarbaiterów.

A mimo to, Białorusini muszą bardzo drogo płacić za czeską, słowacką i estońską wizę, a na polską trzeba czekać nawet półtora miesiąca. A jeszcze dochodzi do tego aroganckie zachowanie wielu pracowników unijnych konsulatów i służb granicznych, długie oczekiwanie na zachodnich granicach oraz inne nieprzyjemności. Polską i litewską wizę wydają Białorusinom jedynie na kilka dni, przy czym studenci boją się przyznać, na przykład, że mają mało pieniędzy, albo że podróżują autostopem i nocują w namiotach.

W tej sytuacji Białorusini wybierają wycieczki do Rosji i Ukrainy. Warto zaznaczyć, że szczególnie młode pokolenie jest tam bardzo mobilne. Na Białorusi nie ma gór ani morza, a historyczna zabudowa miast i zamki są w większości zniszczone. Dlatego pozostaje wyjazd za granicę, a bez wizy można jechać jedynie do krajów Wspólnoty Niepodległych Państw i Czarnogóry, a z bezpłatnymi wizami – na Litwę i Łotwę.

Wyjazdom na Ukrainę sprzyja bliskość geograficzna i językowo-kulturowa, a także powiązania rodzinne. Warto pamiętać, że kilka, a według niektórych szacunków – nawet kilkanaście procent obywateli Białorusi, ma ukraińskie pochodzenie. Jednak nawet ci, którzy urodzili się na Ukrainie i dobrze posługują się językiem ukraińskim (a takich osób jest niemało), niekoniecznie mają ukraińską świadomość narodową. Taki jest właśnie rezultat radzieckiej polityki „wymieszania narodów”.

Bardzo dużo Białorusinów przyjeżdża do Czernihowa i na Wołyń na zakupy. Produkty spożywcze są bowiem na Białorusi znacznie droższe, niż u wszystkich jej sąsiadów. Po artykuły spożywcze, papierosy i piwo jeżdżą mieszkańcy Polesia, a zakupić na Ukrainie materiały budowlane przyjeżdżają nawet mińszczanie i mieszkańcy Grodna. Warto zaznaczyć, że hurtownie i sklepy Północnej Ukrainy są ważnym źródłem towaru, który sprzedaje się w prywatnych kioskach i na bazarach całej Białorusi. Przeważnie są to niewielkie partie towaru, które można przewieźć w samochodzie osobowym, a sprzedaje się je półlegalnie – bo gdyby spłacić wszystkie podatki, ich suma przewyższyłaby 100% zysku. Dzięki temu w Mińsku można kupić piwo „Czernihiwske” bez rosyjskich ani białoruskich napisów, jak tego wymaga ustawa, czy też popularny ukraiński keczup.

Dużą grupę białoruskich turystów stanowią ci, którzy w lecie wypoczywają na czarnomorskim wybrzeżu. Popularne są także ukraińskie miasta – Kijów, Charków. Wiele osób jeździ tam w interesach lub odwiedzić rodzinę. Wschodnią i Południową Ukrainę szczególnie lubią łukaszyści – w tym mający związek z prześladowaniami funkcjonariusze reżimu. Wszystkie cywilizowane państwa, oprócz Ukrainy, zabroniły im wjazdu i zamroziły konta bankowe, a wypocząć nad morzem, ulokować pieniądze w mniej-więcej stabilnym banku czy też zalegalizować nielegalnie zdobyte środki – chce im się bardzo.

Zwolennicy „baćki” nie mają dobrego zdania o Zachodniej Ukrainie. Uprzedzenia i propaganda są na tyle silne, że łukaszyści rzeczywiście boją się przyjeżdżać do Galicji i rozmawiać tu po rosyjsku. Jednak właśnie dzięki tym mitom rodzi się nowe zjawisko społeczne – moda na Zachodnią Ukrainę wśród wykształconej mińskiej młodzieży, która przeważnie pozycjonuje się jako białoruskojęzyczna.

Ta grupa białoruskojęzycznej młodzieży na razie stanowi jedynie kilka procent ludności stolicy, jednak z każdym rokiem się rozrasta. Rozmawiać po białorusku i występować przeciwko „baćkce” w środowiskach studenckich jest po prostu trendy. To najaktywniejsza i najbardziej mobilna grupa społeczna i całkiem prawdopodobne, że w przyszłości właśnie ona będzie tworzyła oblicze nowej Białorusi. [Jak pokazują protesty 2020 roku, dokładnie to nastąpiło i nie zrobiło się samo].

Lwów, Iwano-Frankiwsk i Użhorod – to dla Białorusinów najbardziej „zachodnie” i „europejskie” miasta ze wszystkich, które można odwiedzić bez wizy. Podoba im się to, że w Galicji i na Zakarpaciu zachowały się całe kwartały średniowiecznej architektury, czego nie ma w białoruskich miastach, może poza Grodnem. Nareszcie, bardzo im się podoba powszechna ukraińskojęzyczność, a niektórym i galicyjska „antyrosyjskość”, którą oni przeważnie przeceniają (nawiasem mówiąc, pod wpływem państwowej propagandy).

Obowiązkowym punktem każdej wycieczki są ulice Dżochara Dudajewa [lider czeczeńskiej rewolucji, ulica jego imienia jest m.in. w centrum Lwowa], jak również inne obiekty, których nie znajdzie się na Białorusi (takie jak pomnik ofiarom komunizmu). Dosyć popularna jest Łysa Góra – i nic dziwnego, bo w centrach białoruskich miast czegoś podobnego nie ma). Białorusini często fotografują się z biało-czerwono-białą flagą na tle najbardziej charakterystycznych obiektów. To dla nich niewątpliwa oznaka wolności – w Rosji za coś takiego mogliby ich zaaresztować, nie mówiąc już o Białorusi.

Lwów i Iwano-Frankiwsk bardzo często są jedynie punktami przesiadkowymi podczas podróży w Karpaty. Białorusini najczęściej jeżdżą tam na weekendy majowe, na Nowy Rok oraz, co oczywiste, w lecie.

Z Mińska do Lwowa można się dostać na trzy sposoby. Najprościej – bezpośrednim pociągiem, co kosztuje ponad 60 hrn. Można również jechać z Mińska elektryczkami [starymi pociągami osobowymi bez przedziałów, zatrzymującymi się na każdej stacji, odpowiednik naszych pociągów o popularnej nazwie „kibel”] – z przesiadką w Baranowiczach, Brześciu, Zabołociu i Kowlu. Kosztuje to blisko 30 hrn, podróż jest bardzo męcząca, ale przynajmniej elektryczki są tak zestawione, że z jednej od razu można się przesiąść na następną. Nie brakuje i osób, które podróżują autostopem – nie przez brak pieniędzy, ale dla przygody.

Można przypuścić, że pierwsza osoba, która otworzy we Lwowie białoruską kawiarnię (z białoruskojęzyczną muzyką, narodową symboliką) czy księgarnię, zarobi na tym dosyć duże pieniądze. Na Białorusi zabroniono demonstrować narodową flagę i Pogoń, a białoruskie grupy rokowe takie jak „NRM”, „Nejra Dziubel”, „Krama” czy „Źmiaja” i inne organizują legalne koncerty prawie wyłącznie za granicą. I właśnie dlatego co roku młodzi Białorusini jadą kilkaset kilometrów, aby 12 km za polską granicą, na kultowym Basowiszczy, usłyszeć naprawdę dobrą białoruskojęzyczną muzykę i zobaczyć zabronione symbole narodowe. Na Ukrainie tego specyficznego segmentu rynku turystycznego na razie zupełnie się nie dostrzega, a popyt wielki...

Lwiwska Hazeta, Piątek, 8 września 2006 r.,  № 163 (970)

Czy odbędzie się na Białorusi wojna pokoleń?

Podczas gdy ukraińskie społeczeństwo jest podzielone na bazie czynników geograficznych („pomarańczowy” Zachód i „biało-niebieski” Wschód), u naszych sąsiadów Białorusinów podobny konflikt zachodzi na płaszczyźnie demograficznej. [Pomarańczowy – to kolor Pomarańczowej Rewolucji z 2004 roku, zwolenników prozachodniego Wiktora Juszczenki. Jego przeciwnikiem w wyborach był Wiktor Janukowycz reprezentujący wschód, występował pod biało-niebieską kolorystyką swoich materiałów wyborczych].

Białoruscy emeryci bardzo tęsknią za ZSRR i równocześnie bardzo lubią baćkę. A młode pokolenie przeważnie wyznaje narodowo-prozachodnią ideologię i jest krytycznie nastawione zarówno do Łukaszenki, jak i do radzieckiej przeszłości. Średnie pokolenie rozdzielone jest praktycznie po równo na zwolenników i przeciwników władzy, jednak nie wyraża swoich przekonań tak ostro, jak aktywna młodzież i nie mniej zdecydowani emeryci.

Na razie na Białorusi jest pełna stabilność. Buntownicza młodzież pryncypialnie przeciwstawia się obecnemu systemowi, a starsi ludzie nawet słyszeć nie chcą o żadnych przemianach.

Jednak czy tak będzie zawsze? Czy za dziesięć lat młodzież i ludzie w średnim wieku dla zasady będą rozmawiać po białorusku i demonstrować z biało-czerwono-białymi flagami na Placu Kastusia Kalinowskiego, a rosyjskojęzyczni emeryci będą spoglądać na to z ohydą? A co będzie za lat 15, 20? Może, kiedyś wszystko stanie na głowie i pojawi się nowe pokolenie – młodych, zdolnych, rosyjskojęzycznych „łukaszystów”, którzy z ideologicznych przyczyn będą przeciwstawiać się białoruskojęzycznej elicie?

Niewykluczone, że tak właśnie będzie. Można przypuszczać, że obecna opozycyjna młodzież w końcu wywalczy wymarzoną wolność i będzie kierować krajem. Jednak wtedy w „buntowniczym wieku” będą ci, którzy urodzili się już za Łukaszenki i kto bardzo ciepło wspomina swoją młodość. I ci ludzie będą aktywnie bronić ideologii, w którą szczerze wierzą. Bowiem ich dzieciństwo i młodość przypadły na czas imponującego „cudu gospodarczego”. Nie ma większego znaczenia, że ten „cud” był sztuczny i oparty na wirtualnych podstawach; nie jest ważne, że gospodarka na naszych oczach chwieje się razem ze wzrostem cen rosyjskich surowców energetycznych. Dla dzisiejszych dzieci sprawa będzie oczywista: „Kiedyś był dobry baćka, który dał wszystkim dobre wykształcenie i za jego rządów był dostatek, aż dopóki źli Amerykanie i opozycjoniści tego nie zepsuli”. Przyszła prorosyjska propaganda postara się, by właśnie tak ci ludzie myśleli, wchodząc w dorosłe życie.

Z każdym rokiem coraz mniej osób będzie tęsknić za Związkiem Radzieckim i komunizmem, a naród ostatecznie uzna za coś oczywistego życie w osobnym białoruskim państwie. Suwerenność RB, nawet tylko formalna, już stała się obiektem narodowego konsensusu. Przeciwko ewentualnemu włączeniu republiki do składu Federacji Rosyjskiej występują nawet zawzięci łukaszyści, co jeszcze dziesięć lat temu było nie do pomyślenia. Po ostatnich naftogazowych szantażach Moskwy i groźnych deklaracjach Łukaszenki pod adresem Kremla sympatia białoruskiego społeczeństwa do Rosji wyraźnie zgasła.

Jednak te zmiany świadomości nie odbywają się w całym społeczeństwie równomiernie. Emeryci raczej nie zmienią swej opinii o wschodniej sąsiadce, a na przykład ludzie w średnim wieku, mieszkańcy miast – już tak. Pogląd większości mieszkańców wsi na Rosję będzie zbieżny z oficjalnym stanowiskiem ministerstwa informacji. A dobrze poinformowana młodzież, jak zawsze, będzie myśleć po swojemu.

Pokolenie osób urodzonych w latach 1975-1988 nie przypadkowo obfituje w aktywnych wojowników za wolność i narodową godność. Bowiem ich dzieciństwo i młodość zbiegły się z burzliwym czasem tworzenia niezależnego państwa i względnej białorutenizacji lat 1990-1994. I kiedy w 1996 roku wszystko „przywrócono na swoje miejsce”, oni już jako całkiem świadomi ludzie odebrali to bardzo negatywnie. Było to dla nich jak kubeł zimnej wody, nad którym nie przeszli do porządku dziennego. Wielu uczestników wydarzeń marcowych z 2005 roku przyznaje, że właśnie te wydarzenia z dzieciństwa lub młodości odegrały decydującą rolę w formowaniu ich świadomości narodowej.

Jest jednak jeszcze jedna strona tego medalu. Najstarsze dzieci, które urodziły się już za Łukaszenki, mają dziś 13 lat. To niemało, a z każdym rokiem będzie więcej. Odkąd oni pamiętają, zawsze przy władzy był baćka. Prezydent i Łukaszenka – to dla nich synonimy. Herb – to jednoznacznie sowiecka „kapusta” (a nie narodowa Pogoń), białoruska flaga – czerwono-zielona (a nie biało-czerwono-biała), ojczyzna – Białoruś (a nie obszar poradziecki, jak dla ich dziadków), a język ojczysty – rosyjski. Innych skojarzeń dla wielu z tych dzieci na razie nie może być.

Podczas gdy „buntownicze pokolenie” uczy się politycznego sprzeciwu, baćka kontynuuje swoje autorytarne rządy. „Pokolenie NRM” (od nazwy kultowej grupy rokowej, która konsoliduje zbuntowaną młodzież) osiągnie pik swojej politycznej aktywności akurat podczas obecnej kadencji Łukaszenki. Wszystko byłoby jasne, gdyby buntownikom udało się przemóc łukaszyzm i zdobyć niezależność od Rosji przed 2011 rokiem, nie zamieniając równocześnie jednej dyktatury na inną. Jeśli nie (a jest to bardziej prawdopodobne), sprawa komplikuje się: na początku następnej dekady będą wchodzić w dorosłe życie pierwsi przedstawiciele „pokolenia Łukaszenki”, którzy również zapragną powiedzieć swoje dwa słowa.

Teoretycznie istnieją dwa warianty. Wychowane na propagandzie obecne dzieci zrozumieją, że to właśnie polityka Łukaszenki doprowadziła kraj do katastrofalnego stanu, gdy zagrożone jest bezpieczeństwo energetyczne i suwerenność. „Chyba jednak rację mieli frontowcy, mówiąc o konieczności budowy Bałtycko-Czarnomorskiego Kolektora i stworzenia polityczno-energetycznego aliansu krajów Międzymorza, co ustrzegłoby kraj od rosyjskiego szantażu – mogą pomyśleć. „Po co było przywiązywać gospodarkę do niskich cen surowców, skoro nic to nie dało, a jedynie pogrążyło gospodarkę” – będą się dopytywać.

Możliwe, że właśnie tak będą myśleć za kilka lat ci, którzy wchodzą w dorosłe życie. I razem z trzydziesto-czterdziestoletnimi „doświadczonymi rewolucjonistami” zorganizują prawdziwy białoruski Majdan – przeciwko Łukaszence lub jego następcy. [Czyli właśnie taki jak odbywa się w 2020 roku – komentarz z 2020 roku].

Jednak może też być inaczej. Łukaszenka będzie udowadniać na ukraińskim przykładzie, że przeprowadzać kolorowych rewolucji nie warto. Opozycyjni politycy nadal będą zawalać każdą kolejną okazję zdobycia chociaż niewielkiego zwycięstwa nad reżimem. Służby specjalne skutecznie będą kompromitować opozycję, a metoda „sterowanego konfliktu” w połączeniu z państwową propagandą przyniesie oczekiwane przez władzę rezultaty. A sama Białoruś uniknie ekonomicznego krachu i pod presją okoliczności, zdyscyplinowana, będzie transformować swoją gospodarkę do modelu chińskiego lub koreańskiego.

Równocześnie pod czerwono-zielonym sztandarem białoruscy sportowcy będą zwyciężać na igrzyskach olimpijskich, a białoruscy naukowcy będą osiągać sukcesy o światowym znaczeniu, wzmacniając tym samym dumę z łukaszystowskiej ojczyzny. Nawet jeśli na miejsce Alaksandra Łukaszenki przyjdzie, powiedzmy, Siarhiej Sidorski, a system polityczny stanie się podobny do „późnego kuczmizmu”, naród będzie kojarzył wszystkie realne i wyimaginowane sukcesy właśnie z baćką.

Otóż o ile językowo-polityczna polaryzacja Ukrainy powiązana jest przede wszystkim z czynnikiem terytorialnym, to na Białorusi może ona wyniknąć na niwie demograficznej. A na to nałożą się również czynniki socjalno-ekonomiczne. Dzieciństwo osób urodzonych w latach 1975-1988 przypadło na czas kryzysu gospodarczego, ale i odrodzenia narodowego oraz ogromnych nadziei, powiązanych z wychodzeniem z komunizmu. Ich młodość – to czas prób i zdobywania życiowego doświadczenia – a trzeba przyznać, że życie tych ludzi nie rozpieszczało (zwłaszcza opozycyjnych aktywistów). Następne pokolenie wyrosło w lepszych z ekonomicznego punktu widzenia czasach i przyzwyczaiło się do względnego dobrobytu albo przynajmniej stabilności. Ale ci młodzi ludzie nie znają alternatywy dla systemu i ideologii, w jakiej wyrośli. To wszystko może mieć dla Białorusi daleko idące konsekwencje.

Lwiwska Hazeta, Wtorek, 13 lutego 2007 r.  № 24 (94)

Wspólnota Bałtycko-Czarnomorska. Reaktywacja

Łukaszenka zagnał Białoruś w energetyczny i geopolityczny zaułek – uważa większość komentatorów niezależnego radia „Swaboda”.

Swój błąd pośrednio wyznał sam białoruski baćka. W ciągu ostatnich trzech miesięcy prezydent zaapelował o stworzenie konfederacyjnego państwa z Ukrainą, nazwał Rosję „nierzetelnym partnerem” w sferze naftogazowej, rozpoczął nieformalne konsultacje w zakresie koordynowania polityki tranzytowej Białorusi i Ukrainy oraz zaczął szukać alternatywnych źródeł surowców w krajach arabskich i na Zakaukaziu. A to nic innego, niż powrót do koncepcji Wspólnoty Bałtycko-Czarnomorskiej, którą w 1990 roku postulował Białoruski Front Ludowy.

Jednak baćka, chociaż i faktycznie apeluje o realizację poszczególnych elementów tego projektu, to równocześnie nie zaprzestaje represji przeciw tym przedstawicielom opozycji, którzy są gotowi warunkowo współpracować z nim przy wcieleniu w życie idei BCzS. Skutek takiej polityki jest oczywisty – prześladując ekspertów z dziedziny energetyki, reżim zmniejsza swoje szanse na wytrzymanie rosyjskiego szantażu. Do tego reżim nadal prowadzi brutalną rusyfikację kraju. To zupełnie nie sprzyja zachowaniu białoruskiej państwowości i przeczy słowom baćki o tym, że suwerenność jest dla niego święta.

Koncepcja Wspólnoty Bałtycko-Czarnomorskiej powstała w 1990 roku w Mińsku. Jej autorem jest Stanisław Husak, ekspert z dziedziny energetyki i równocześnie polityk Białoruskiego Frontu Ludowego. Zgodnie z pierwotnymi planami, w skład BCzS miały wejść przede wszystkim Ukraina, Białoruś, Litwa, Łotwa i Estonia; później w tym kontekście zaczęto również rozpatrywać Mołdawię, kraje Zakaukazia, Polskę, Słowację i Rumunię. Autorzy koncepcji zauważyli, że w jakimkolwiek dwustronnym układzie (np. Rosja-Ukraina, Rosja-Białoruś) kraje Międzymorza zawsze będą na przegranej pozycji w porównaniu z Moskwą. Jedynie skoordynowana pozycja krajów Centralno-Wschodniej Europy zapewni im energetyczną niezależność, uważali autorzy projektu BCzS.

Nie mniej ważne jest i to, że w razie energetycznego szantażu, członkowie wspólnoty z łatwością mogliby przełączyć się na alternatywne źródła surowców. Umożliwiłby im to bałtycko-czarnomorski kolektor, który miał połączyć Odessę z łotewskim Venspils. Kraje BCzS miały wziąć na siebie zobowiązania pomagać sobie wzajemnie w razie powstania konfliktu z Rosją. Ropa i gaz miały przychodzić do regionu z trzech kierunków: z Rosji – rurociągami, z krajów arabskich i zakaukasko-kaspijskich (Azerbejdżan, Kazachstan) – przez port w Illicziwsku koło Odessy, a także z krajów Morza Północnego i z innych rejonów świata za pośrednictwem łotewskiego naftoportu.

Pierwsze międzynarodowe konsultacje na temat BCzS odbyły się 23-24 listopada 1990 roku w Mińsku. Spotkali się wtedy oficjalni przedstawiciele parlamentów Litwy i Łotwy oraz antykomunistycznej opozycji parlamentarnej Białorusi i Ukrainy. Reakcja radzieckiej jeszcze Rosji była natychmiastowa. Już 24 listopada KGB o mało nie zerwało posiedzenia deputowanych. Od razu z ostrym atakiem na projekt BCzS wystąpiła radziecka prasa. Dzieki prowokacjom służb specjalnych pojawiły się wzajemne pretensje terytorialne Białorusi i Litwy. Wskutek zawartego przez rządy Ukrainy i Rosji porozumienia handlowego, ukraiński metal trafił do Rosji, zamiast na Białoruś, co zepsuło stosunki Kijowa i Mińska.

Jednak delegacje krajów Międzymorza zdecydowały o tymczasowym zamrożeniu wszystkich tych konfliktów. Najważniejsze, to wspólnymi siłami przeciwstawić się rosyjskim imperialistycznym zamiarom, a dopiero później rozwiązywać sprzeczności wewnątrz Bałtycko-Czarnomorskiego obozu, postanowili politycy.

Jednak koncepcja BCzS nie znalazła poparcia wśród ówczesnej władzy BSSR i USSR. Co prawda, deputowani Białoruskiego Frontu Ludowego na początku wymogli od premiera Kiebicza poparcie tej idei i szef rządu nawet wydzielił pomieszczenie dla odbycia posiedzenia. Jednak zaraz po tym przedstawiciele KGB przeprowadzili poważną rozmowę z białoruskim liderem. Pod jej wpływem Kiebicz od razu zmienił swoją pozycję i zaczął czynić bariery wszystkim, kto pracował nad tym projektem. Podobna sytuacja miała miejsce na Ukrainie i jedynie rządy trzech krajów bałtyckich całkowicie poparły projekt BCzS.

Jednak dopóki Białorusią rządził Kiebicz, opozycja miała jeszcze pewne możliwości działania. W lipcu 1993 z inicjatywy liderów Białoruskiego Frontu Ludowego i Ludowego Ruchu Ukrainy – Zianona Paźniaka i Wiaczesława Czornowoła – odbyła się pierwsza Bałto-Czarnomorska konferencja: „Szlaki wyjścia z paliwowo-energetycznego kryzysu”. Wzięli w niej udział, między innymi, prezes terminalu naftowego w Ventspils, prezes Latvijasnafta, przedstawiciele Instytutu Transportu i Nafty z Kijowa oraz Ministerstwa Energetyki Białorusi. Organizatorom udało się włączyć do projektu banki, które zadeklarowały gotowość kredytowania niezbędnych inwestycji. A zarząd białoruskiej części ropociągu „Przyjaźń” zamówił w kijowskim Instytucie Transportu Ropy projekt bałto-czarnomorskiego kolektora.

Najważniejsze zadanie tej rury – to zintegrowanie systemów transportowych Ukrainy i Białorusi oraz przystosowanie ich do transportu nierosyjskiej ropy przez port w Illicziwsku. „Ten projekt opracowano i teraz prawdopodobnie leży on gdzieś w szufladzie Łukaszenki” – przyznał  później inicjator bałto-czarnomorskiej koncepcji Stanisław Husak.

Na styczeń 1994 roku zaplanowano drugą konferencję na temat BCzS. Miała ona odbyć się w Kijowie, dlatego aktywny udział w jej przygotowaniu wzięli przedstawiciele ukraińskiego Ruchu [Ruch to taki odpowiednik polskiej „Solidarności”. Doprowadził do obalenia komunizmu i niepodległości Ukrainy]. W pewnym momencie stało się tak, że wszystkie dokumenty miał w swojej dyspozycji polityk NRU (Narodowego Ruchu Ukrainy) Mychajło Bajczyszyn. Ukraiński polityk stał się jedną z pierwszych ofiar politycznych zabójstw na zlecenie służb specjalnych już jelcynowskiej Rosji. Bajczyszyn pożegnał się z życiem w niewyjaśnionych okolicznościach, a dokumenty wykradli „nieznani sprawcy”.

Potem przy udziale rosyjskich służb specjalnych Białoruski Front Ludowy rozpadł się na dwie części i utracił swoje pierwotne znaczenie na korzyść prorosyjskich opozycjonistów – „grantożerców”. Opozycyjni politycy, obecnie zrzeszeni w Koalicji Sił Demokratycznych Alaksandra Milinkiewicza, przeważnie unikali tematu Sojuszu Bałto-Czarnomorskiego. Krytykowali oni Łukaszenkę, ogłaszając równocześnie, że po ich zwycięstwie priorytetem polityki zagranicznej Mińska będą przyjazne stosunki z Moskwą.

Jednak pod koniec ubiegłego roku sytuacja zaczęła się istotnie zmieniać. Białorusini ostatecznie rozczarowali się w obecnych liderach opozycji, którzy niczego nie osiągnęli. Niezależne badania wskazują na wzrost popularności „starej gwardii” polityków, powiązanych z rozłamanym obecnie Białoruskim Frontem Ludowym. W odróżnieniu od prorosyjskich opozycjonistów, którzy nie mogą pochwalić się niczym konkretnym, spadkobierców BNF naród kojarzy z konkretnymi projektami i osiągnięciami. W tym i z odzyskaniem państwowości, częściową białorutenizacją początków lat dziewięćdziesiątych i z ideą BCzS, która do dziś nie straciła aktualności.

W takiej atmosferze pod koniec grudnia miński Instytut Państwowości i Demokracji opublikował materiały z „okrągłego stołu” na temat „Bezpieczeństwo energetyczne krajów Centralnej Europy”, który odbył się latem w białoruskiej stolicy. Wzięli w nim udział wiodący białoruscy i polscy eksperci z dziedziny energetyki. Spróbowali oni po raz kolejny przeanalizować perspektywy włączenia Białorusi do Wspólnoty Bałtycko-Czarnomorskiej, przystosowując stare koncepcje do dzisiejszych realiów.

Swoją koncepcję przedstawił i Stanisław Husak. Jego zdaniem, Białoruś wciąż ma szansę realizować ideę BCzS, chociaż przy obecnym prorosyjskim kierownictwie nie ma co się tego spodziewać. Dużym atutem jest istnienie ropociągu „Odessa-Brody”, połączonego z systemem transportowym Białorusi. Z technicznego punktu widzenia pozostaje dobudować kilkadziesiąt kilometrów rury, przystosować białoruski system do rewersowego kierunku i porozumieć się z Łotwą.

Na tym jednak formowanie BCzS-2 się nie kończy. „Najważniejsza sprawa – to demonopolizacja rynku energetycznego” – pisze Stanisław Husak. Zdaniem eksperta, należy również stworzyć wspólne centrum, które koordynowałoby politykę energetyczną krajów Międzymorza. Ukraina, zdaniem pana Husaka, powinna wybudować w Illicziwsku terminal dla przerobu 100 mln. ton ropy rocznie. Umożliwi to dostarczanie surowca z krajów arabskich rurociągami do portu Samsun i dalej tankowcami na Ukrainę, a także otrzymywanie jej z Kazachstanu, Azerbejdżanu i Iranu przez Gruzję. Pan Husak uznaje również za konieczne dostarczać dla Białorusi LNG przez polski lub litewski gazoport, a także zbudować na Białorusi elektrownię atomową.

Jak widać, propozycje ciekawe. Jednak ktoś musi je wcielić w życie. Czy zdatna to zrobić białoruska władza? Większość komentatorów w to wątpi.

Lwiwska Hazeta, Wtorek, 27 lutego 2007 r. № 34 (1080)

Pokolenie NRM

Czy muzyka może być nielegalna? Na Białorusi – tak.

Co prawda, nie reguluje tego żaden dekret, ale zespoły „NRM”, „Krama”, Neuro Dubel”, „Zet”, Źmiaja” i wiele innych, z zasady nie otrzymują pozwoleń na zorganizowanie dużych koncertów. Białoruskojęzycznej muzyki nie usłyszysz również w eterze – i to mimo wprowadzonego z inicjatywy władzy wymogu co najmniej 75% białoruskiej produkcji w radiu. Paradoksalnie, to dla baćki doskonały mechanizm... wykorzenienia słowa ojczystego. Płyty z białoruskomownym rokiem, nagrane za granicą (a tylko tam można to zrobić profesjonalnie i legalnie), ustawa traktuje jako zagraniczną produkcję. Tymczasem rosyjskojęzyczna popsa w wykonaniu miejscowych śpiewaków – to właśnie jest, zgodnie z oficjalną interpretacją, „białoruska muzyka”. To właśnie jej ma być nie mniej, niż 75%, a pozostałe 25% niech sobie będą i zagraniczne utwory, czyli... rosyjskie. To dopiero demokracja i swoboda wyboru!

Jednak im bardziej zabraniają białoruskojęzycznej muzyki, tym bardziej staje się ona popularna. Zdążono ją już określić „muzyką wolności”, i nie ma w tym przesady. Jest to bowiem jedna z niewielu form sprzeciwu, z jaką władza zupełnie nie może się uporać.

Na czym polega fenomen „muzyki wolności”? To muzyka światowego poziomu. Piosenki „NRM” słucha się w Londynie, Niemczech, na Litwie, w Polsce. Te utwory niosą pozytywną energię i agitują za wolnością skuteczniej, niż wszyscy politycy razem wzięci – a równocześnie nikomu niczego nie narzucają. Wielu młodych ludzi właśnie z tych tekstów nauczyło się języka białoruskiego i właśnie na koncertach (przeważnie zagranicznych) przełamali się i zaczęli w tym języku rozmawiać. Dzięki tym piosenkom w Mińsku pojawiła się moda na mówienie po białorusku, szczególnie wśród młodzieży.

Największe święto białoruskiej muzyki odbywa się co roku w drugiej połowie lipca w polskim Gródku, na Podlasiu. Wielu młodych Białorusinów i Polaków oczekuje cały rok, aby po raz kolejny znaleźć się na tej niezwykłej imprezie i spotkać dobrych znajomych. Właśnie na tym podlaskim festiwalu zawiązały się przyjaźnie, na bazie których później powstały nieformalne grupy opozycyjnych aktywistów. Bez „basów” nie byłoby marcowej rewolucji na Placu Październikowym – to nie ulega wątpliwości.

Jednak trzeba również pamiętać, że tegoroczne Basowiszcza mogły w ogóle się nie odbyć. Białorusini nawet nie przypuszczali, że mogą pojawić się problemy z otrzymaniem polskiej wizy – a tak właśnie się stało. Kiedy w Mińsku odbywała się rewolucja, polscy politycy i dziennikarze prześcigali się w obietnicach wspierania Białorusinów, jednak później szybko zapomnieli o swoich obiecankach.

W zeszłym roku w kwietniu-maju Polacy zaczęli znacznie wolniej wydawać wizy Białorusinom, nawet nie informując na stronach swoich konsulatów, że pojawiły się półtoramiesięczne opóźnienia. Dopiero w ostatniej chwili polska władza zgodziła się na przyspieszoną procedurę dla „basowców”. Niestety, nie wszyscy chętni trafili na tę imprezę.

Niezamożni przedstawiciele „pokolenia NRM” boją się powiedzieć polskiemu pogranicznikowi, że chcą nocować w namiocie (a na tym polega właśnie urok „Basów”) i nie mają astronomicznej sumy 150 złotych na każdy dzień pobytu w Polsce. Za taką deklarację grozi anulowanie wizy. Przyjazd białoruskich obywateli do Polski – nie taki znowu lekki.

Na szczęście takich problemów nie ma w przypadku przyjazdu na Ukrainę. Na lwowskich ulicach i karpackich ścieżkach młodzi Białorusini przyswajają lekcje ukraińskich przemian i przekonują się, że nie wystarczy pokonać dyktatora, aby pozbyć się wszelkich problemów. Wychodzi na to, że osobiste znajomości i spostrzeżenia są znacznie bardziej skuteczne, niż nie jeden unijny program grantowy. Bez ukraińskiego „okna na świat” marcowa rewolucja na mińskiej Płoszczy na pewno by się nie odbyła – uważa wielu Białorusinów.

Również wielu zwolenników Łukaszenki po wizycie na Ukrainie zamyśla się nad stanem narodowego języka i kultury. A na przyszłość Ukrainy młodzi Białorusini patrzą nadzwyczaj pozytywnie. Są oni świadomi, że zmiany nie mogą odbyć się w ciągu roku czy dwóch, a transformacja musi przeboleć. Sukces Ukrainy na tym szlaku będzie dla wszystkich Białorusinów wyraźnym sygnałem, że jednak warto walczyć za prawdę i wolność.

Lwiwska Hazeta, Poniedziałek, 19 marca 2007 r.,  № 47 (1093)  

Rozdział piąty

LIBERALIZACJA

Rozwój gospodarczy mimo „dziwnego systemu”

W polskich mediach Białoruś bywa często przedstawiana w kategoriach czarno-białych, bez głębszego wnikania w temat. Łukaszenka, rząd i generalnie aparat państwowy – to „ci źli”, jednotliwa masa, posłusznie wykonująca polecenia prezydenta i myśląca dokładnie tak, jak on. Opozycja – to natomiast „ci dobrzy”, a jedynym ich negatywem według polskich redaktorów jest to, że są podzieleni i niezbyt aktywni. Ci, co popierają opozycję (włącznie z tymi, którzy z nią sympatyzują, ale boją się tego przyznać otwarcie) – to porządni ludzie, wykształceni, inteligentni, z dużych miast. Natomiast zwolennicy obecnego rządu, ludzie którzy nie wyczekują zmian – to według polskich mediów wyłącznie „moherowe babcie”, ludzie reżimu, względnie niewyedukowani emeryci z prowincji, którym wystarcza względna stabilizacja, bo porównują się z Rosją i nie wiedzą, że w Unii Europejskiej jest inaczej i że Białoruś również mogłaby pójść tą drogą.

Rzeczywistość jest jednak zupełnie inna. Przede wszystkim opisując współczesną Białoruś należy zacząć od zauważenia najważniejszego faktu: ten kraj od ok. 2000 roku zmienia się co najmniej tak dynamicznie, jak Polska. I zmienia się zdecydowanie na plus. Nie mam tu na myśli oczywiście zmian politycznych, ale dokonującą się na naszych oczach modernizację kraju. Wbrew temu, co piszą w polskich mediach, imponujący wzrost gospodarczy Białorusi nie jest tylko efektem kreatywnej księgowości, ale jest realnym faktem. Dzisiejszy Mińsk jest typową europejską stolicą i w z pewnością jest nie mniej nowoczesny i „europejski”, niż np. Bratysława czy Szczecin. Młodzi mieszkańcy stolicy, którzy ukończyli dobre studia i znają języki obce (a przynajmniej jeden – angielski) bez trudu znajdują pracę w zachodnich korporacjach lub zakładają własne firmy, a dla wielu z nich 1000 dolarów miesięcznie to absolutne minimum, poniżej którego nie zejdą w rozmowach z przyszłym pracodawcą. Zresztą, zachodnich korporacji jest w Mińsku pod dostatkiem, a i założenie własnej firmy nie jest rzeczą niemożliwą. 

Oczywiście, prowadzenie działalności gospodarczej jest na Białorusi trudniejsze, niż w Polsce. Jest tam jeszcze bardziej dokuczliwa biurokracja, wyższe podatki, uznaniowe sądownictwo – jednym słowem, aby prowadzić własną firmę, trzeba być sprytnym i wykorzystywać różne kruczki prawne, ukrywać część transakcji i generalnie działać na pograniczu szarej strefy. Białoruscy przedsiębiorcy mają trochę gorzej, niż na sąsiedniej Ukrainie – ale jednak sobie radzą, gdyż Białorusini są bardzo zaradni, zwłaszcza żyjące już w zachodnim stylu młode pokolenie.

Z tym zachodnim stylem to wcale nie jest przesada. Wielu moich mińskich znajomych prowadzi własne firmy lub pracuje w korporacjach, robiąc karierę szybciej i łatwiej, niż ich rówieśnicy w Krakowie lub Gdańsku. Młodzi mieszkańcy Mińska, podobnie jak ich zachodni koledzy, jeżdżą nowymi samochodami, chodzą do modnych klubów, uprawiają windsurfing i podróżują za granicę. I z wyjazdem z Białorusi nie mają żadnego problemu – inaczej niż w PRL, władza nie robi w tym względzie ograniczeń (z wyjątkiem osób, które poddaje represjom politycznym). Problem robią natomiast konsulaty państw UE, w tym Polski, które tych ludzi upokarzają wielogodzinnymi kolejkami po wizę i innymi problemami, związanymi z procedurami wizowymi i granicznymi.

O olbrzymim skoku cywilizacyjnym, jakiego Białoruś zaznała w latach 2000 – 2010, świadczy przede wszystkim infrastruktura. W kategorii autostrad i nowoczesnych dworców kolejowych Polska mogłaby się od Białorusi wiele nauczyć. W białoruskich miastach są nowoczesne obiekty sportowe (baseny, lodowiska), jeżdżą tam autobusy miejskie nie gorsze, niż u nas, kampusy uniwersyteckie są odremontowane i dobrze wyposażone. Do tego dochodzą odremontowane ulice, chodniki i kamienice w centrach miast, ale również zadbane wsie, w miarę dobrze funkcjonująca służba zdrowia.

Powyższy opis może brzmieć niewiarygodnie w świetle tego, jak Białoruś jest przedstawiana w polskich mediach i jakie panuje u nas wyobrażenie o tym kraju. Proszę jednak nie zrozumieć tego opacznie. Na Białorusi nie jest wcale CUDOWNIE, jak przedstawia to Łukaszenka, jest tam po prostu w miarę NORMALNIE. Białoruś w dekadzie 2000 – 2010 unowocześniała się mniej więcej w takim tempie, jak Polska. Przy czym w obu przypadkach motorem zmian były: przedsiębiorczy, pracowici, dobrze wykształceni mieszkańcy z jednej strony, oraz zewnętrzny zastrzyk finansowy – z drugiej. W przypadku Polski tym zastrzykiem finansowym były środki unijne, Białoruś natomiast umiejętnie wykorzystała rosyjskie preferencje handlowe (tania ropa i gaz) oraz w ostatnich latach – wsparcie z UE i USA.

Na czym polega fenomen „cudu gospodarczego” Białorusi? Składa się na niego kilka czynników. W zamian za ustępstwa polityczne, rusyfikację kraju i pacyfikowanie białoruskojęzycznej opozycji, Rosja pokornie zgadzała się na dostarczanie taniego gazu i ropy, chociaż w ostatniej dekadzie ta pomoc nie była już taka oczywista i często dochodziło do rosyjsko-białoruskich konfliktów. Przy czym ogromne ilości ropy są przerabiane w dwóch białoruskich rafineriach: w Mozyrze i Nowapołacku, a produkty naftowe są następnie eksportowane na Zachód. Białoruskie rafinerie kupowały surowiec dwa – trzy razy taniej, niż nasz Orlen czy Lotos, a sprzedawały gotowe produkty po cenach rynkowych (ale mogły zaoferować trochę niższą cenę, niż unijne rafinerie). Już na tym mechanizmie opiera się około 10% białoruskiego PKB, a przecież to tylko jedna z lokomotyw gospodarki Białorusi.

Druga sprawa – tani gaz. Na nim opiera się podstawa działania wielu ogromnych kombinatów przemysłowych, zwłaszcza z energochłonnych dziedzin. Dzięki taniej energii (a na Białorusi tani jest również prąd) produkcja nawozów potasowych może być nawet dwukrotnie tańsza, niż gdyby przy tej samej technologii i tych samych płacach załogi prowadzić ją w Polsce. Kombinat nawozowy Bielkalij w Salihorsku (na południe od Mińska) – to prawdziwa kura, znosząca złote jajka. Ale tania energia pomaga uzyskać przewagę konkurencyjną również innym przedsiębiorstwom przemysłowym, których nie sposób tutaj jednym tchem wymienić.

Do tego wszystkiego dochodzi jeszcze to, że Białoruś nie jest w Unii Europejskiej, a więc nie obowiązują jej wyśrubowane (a więc kosztowne) unijne wymagania ekologiczne. Jaskrawym przykładem jest tu kwestia opłat za emisję CO2. Dlatego właśnie Kulczykowi opłaca się zbudować elektrownię opalaną polskim węglem właśnie na Białorusi i stamtąd przesyłać prąd do Polski, unikając w ten sposób unijnych restrykcji dotyczących ochrony klimatu. Nie można jednak powiedzieć, że Białoruś nie dba o środowisko – pod tym względem w ciągu ostatniej dekady wiele zmieniło się na plus, zwłaszcza jeśli chodzi o technologie przemysłowe i oczyszczalnie ścieków. Wymagania ekologiczne i opłaty za korzystanie ze środowiska są na Białorusi mniej więcej takie, jak w Polsce w takim 2002 roku. A skoro za pobór wody i odprowadzenie ścieków lub innych odpadów białoruskie przedsiębiorstwa płacą mniejsze opłaty, niż polskie czy niemieckie, to ich produkcja jest w naturalny sposób bardziej konkurencyjna cenowo, niż w przypadku firm z Unii Europejskiej.

To wszystko sprawia, że od kilku lat motorem napędowym białoruskiej gospodarki jest eksport na rynki europejskie. Białoruś uchodzi za kraj silnie związany z Rosją, ale to nie Rosja, ale Unia Europejska jest obecnie największym partnerem gospodarczym Białorusi, zarówno po stronie eksportu, jak i importu (jak można się domyślić, głównie za sprawą Niemiec, ale również Litwy, Łotwy i krajów skandynawskich).

Głównymi hitami eksportowymi Białorusi są nowoczesne (i tanie) autobusy miejskie firmy MAZ (jeżdżą między innymi po Białymstoku), równie nowoczesne traktory z mińskiej fabryki, wspomniane już produkty naftowe i chemiczne, nawozy potasowe, pasze oraz płody rolne i produkty spożywcze. Te ostatnie dopiero teraz zaczynają wchodzić na unijne rynki, ale od razu zdobywają wielu zwolenników, gdyż w białoruskich produktach jest mniej „chemii” i wciąż smakują one naturalnie, w odróżnieniu od sztucznego jedzenia produkowanego w Europie Zachodniej.

Te wszystkie sukcesy gospodarcze to zasługa dekady 2000 - 2010. Lata 90-te były bowiem okresem recesji, pustych półek w sklepach oraz ręcznego sterowania gospodarką w iście radzieckim stylu, o czym do dziś z lubością rozpisują się polscy dziennikarze. Metody walki z kryzysem, stosowane w tych latach przez Łukaszenkę i jego ekipę, budziły politowanie i śmieszność – do dziś krąży na ten temat wiele anegdot. Pewnego razu prezydent występując na żywo w telewizji, skarżył się na to, że wszystkiego musi dopilnować samemu i z tym nie nadąża, bo gdy zlikwiduje jedne braki, to od razu pojawiają się inne. „Kiedy się wziąłem za jaja, śmietany zabrakło” – ta wypowiedź Łukaszenki to już klasyka i temat licznych memów. W latach 90-tych gospodarka białoruska była rzeczywiście niewydolna, oparta o przestarzałe państwowe przedsiębiorstwa, które produkowały nikomu niepotrzebne towary – byle produkować i zawyżać statystyki. W dodatku administracja prezydenta sztucznie zaniżała bezrobocie: prawie każdemu dawano jakąś pracę, nawet jeśli nie było takiego zapotrzebowania – dokładnie jak za komuny. Efekt był taki, że Białoruś lat 90-tych była po prostu krajem dziadowskim, przaśnym, a jedynym plusem było to, że nie było skrajnej biedy, emerytury były wypłacane w terminie, a na ulicach było czysto.

Jednak na początku lat dwutysięcznych sytuacja względnie się ustabilizowała i kraj wstąpił na ścieżkę wysokiego wzrostu gospodarczego. Nie ma w tym nic dziwnego – po prostu po dekadzie kryzysu gospodarka szybko odrabiała straty, notując wzrost gospodarczy typowy dla każdego innego kraju byłego ZSRR, a więc 6-12% rocznie i nadal pozostając w poziomie rozwoju o kilka dekad w tyle za bardziej rozwiniętymi gospodarczo krajami, takimi jak Austria czy Holandia. W przypadku krajów postkomunistycznych, wzrost gospodarczy rzędu 10% jest z jednej strony powodem do dumy, ale równocześnie jest i tak powolnym doganianiem europejskiej czołówki (np. Austrii i Niemiec).

Białoruskie przedsiębiorstwa, nawet te państwowe, przez te kilkanaście lat od upadku komunizmu nauczyły się funkcjonować w warunkach rynkowych, zdobyły nowe rynki zbytu w krajach UE, na Ukrainie czy w Chinach. Rok 2000 to również początek zakrojonej na szeroką skalę modernizacji infrastruktury. Wcześniej nie było na to pieniędzy, ale mniej więcej od 2000-2001 roku w kraju buduje się wiele dróg, autostrad, obiektów sportowych, modernizowane są dworce kolejowe, remontowane centra miast, a nawet małych miasteczek. Wizualnie Białoruś zmienia się w podobnym tempie, jak Wschodnia Polska. Grodno czy Homel to co prawda nie ta liga, co Kraków czy Gdańsk, ale jakościowo te białoruskie miasta w niczym nie są gorsze, mniej nowoczesne ani mniej „europejskie”, niż Lublin, Rzeszów czy Białystok.

Obecnie pojawiają się też pozytywne efekty tych miliardów dolarów, które przez całe lata Łukaszenka pakował w dotowanie i modernizację białoruskiej wsi. Były to działania sprzeczne z rachunkiem ekonomicznym i podyktowane celami politycznymi – na wsi i w małych miasteczkach najwięcej ludzi popiera właśnie Łukaszenkę, stąd pomysł, aby im dogodzić kosztem „opozycyjnych inteligientów z wielkich miast”. Większość tych pieniędzy, wyciskanych dosłownie siłą z prywatnego biznesu i innych dochodowych  branż, została po prostu zmarnowana. Można to zresztą porównać z sytuacją, która ma miejsce w Polsce: z miliardami złotych utopionymi w dotowaniu nierentownych kopalń, stoczni, KRUS czy emerytur mundurowych. Tym niemniej, część tych środków rzeczywiście została skierowana na inwestycje prorozwojowe w rolnictwie lub chociażby na wizualne upiększenie białoruskich wiosek (budowa dróg, chodników, obiektów sportowych, kanalizacji. W każdym razie wszystkie te działania spowodowały, że w ostatnich latach produkcja rolna Białorusi wyraźnie wzrosła i to Białoruś, a nie Ukraina, stała się czymś w rodzaju „spichlerza Europy”, z nadwyżkami żywności, kierowanymi na eksport.

Zdobycie rynków zbytu dla tych produktów spożywczych – to dla oficjalnego Mińska jedno z najważniejszych, wręcz strategicznych zadań. Można powiedzieć, że to wyzwanie stało się jednym z motorów, które w 2007 roku skłoniły Mińsk do liberalizacji i otwarcia się na Zachód. Aby móc sprzedać część tych produktów do Polski i innych krajów UE, Białoruś jest gotowa na wiele ustępstw politycznych – szkoda tylko, że polska dyplomacja nie jest gotowa tej okazji wykorzystać.

Specyficzna polityka zagraniczna Łukaszenki spowodowała, że Białoruś ma specyficznych sojuszników – a zarazem potencjalnych partnerów handlowych. Białoruś jako kraj autorytarny utrzymuje doskonałe stosunki z krajami, z którymi nikt w Europie nie chce otwarcie robić interesów, takimi jak Iran, Wenezuela, Kuba i inne państwa o szemranej reputacji. Łukaszenka przez wiele lat miał zamkniętą drogę na Zachód, więc szukał kontaktów w krajach arabskich, w Chinach, Ameryce Południowej itp. I w wielu przypadkach ta współpraca doszła do skutku z bardzo prostej przyczyny: kraje te mają ropę, a brakuje im żywności. Stąd właśnie świetna współpraca Białorusi z Wenezuelą na zasadzie: ropa za żywność, która pozwala Łukaszence upiec dwie pieczenie na jednym ogniu: „upchnąć” nadwyżki produkcji rolnej oraz zapewnić niezależność energetyczną od Rosji, z którą ostatnio Łukaszenka jest skonfliktowany.

Jak widzimy, przedstawiony powyżej system gospodarczy Białorusi jest oparty na bardzo niepewnych podstawach, które jednak w pewnych specyficznych warunkach mogą przynieść efekt w postaci szybkiej modernizacji kraju i imponującego wzrostu gospodarczego. Dzięki taniej energii, tanim surowcom, niskim wymaganiom ekologicznym oraz relatywnie niewielkim kosztom pracy na Białorusi da się produkować tanio – i to jest główny atut, dzięki któremu rozwija się białoruski eksport, będący lokomotywą gospodarki. Ale tani produkt to tylko połowa sukcesu: ważne jest również to, by umieć produkować nie tylko tanio, ale jakościowo oraz by umieć ten produkt sprzedać.

Kryzys lat 90-tych polegał na tym, że Białorusini potrafili produkować tanio, ale produkowali byle jak. A istota zmian, które dokonały się mniej więcej na przełomie lat 90-tych i dwutysięcznych leży w tym, że białoruskie przedsiębiorstwa, również państwowe molochy, nauczyły się produkować towary spełniające europejskie standardy jakościowe, a także nauczyły się prowadzić skuteczny marketing, czego brakowało w pierwszej dekadzie białoruskiej niepodległości.

Nie oznacza to jednak, że wszystko funkcjonuje tak, jak na Zachodzie. Nie, białoruska gospodarka w wielu przypadkach przypomina gospodarkę Polski w roku 1995. Wtedy polskie firmy już zaczęły produkować wysokiej jakości towary, ale wciąż był problem nie do końca efektywnego zarządzania, komunistycznych nawyków, podejścia do klienta rodem z innej epoki. Podobnie jest na Białorusi – kultura biznesowa jest tam na poziomie Polski z połowy lat 90-tych, a więc obok nowocześnie prowadzonych przedsiębiorstw jest wiele nieefektywnych państwowych molochów lub prywatnych firm, zarządzanych w sposób amatorski.

Nie będę się w tym momencie rozpisywał o wadach białoruskiej gospodarki, gdyż w polskich mediach napisano na ten temat tysiące artykułów. W każdym razie po siedmiu latach dobrej koniunktury (2000-2006), kiedy dzięki sprzyjającym czynnikom zewnętrznym gospodarka białoruska rozwijała się bodaj najszybciej w Europie (ale startując z niskiego poziomu), około 2006 roku zaczęły narastać problemy. Stało się jasne, że system jest niewydolny i podniesienie przez Rosję cen ropy i gazu może spowodować totalne załamanie całego państwa. To wszystko skłoniło rząd w Mińsku do liberalizacji, otwarcia się na Zachód oraz serii ambitnych reform strukturalnych, realizowanych w latach 2007-2008, które śmiało można porównać do naszego Planu Balcerowicza.

Liberalizacja gospodarki, masowa prywatyzacja, rozwój współpracy z UE oraz obniżenie podatków sprawiły, że Białoruś uniknęła katastrofy gospodarczej mimo realizacji „czarnego scenariusza”, a więc drastycznego podniesienia cen rosyjskiej ropy i gazu. W dodatku dzięki współpracy z Wenezuelą (ropa za żywność) udało się zmniejszyć energetyczną zależność od Rosji. Skutki reform były na tyle duże, że w 2009 roku, kiedy cały świat ogarnął kryzys gospodarczy, Białoruś była jednym z trzech krajów w Europie (obok Polski i Albanii), które zanotowały wzrost gospodarczy (słynna „zielona wyspa” Tuska).

Czy te wszystkie niewątpliwe sukcesy gospodarcze Białorusi to zasługa władzy, Łukaszenki?  Moim zdaniem nie – one okazały się możliwe mimo tego, że w kraju panuje zamordyzm i absurdalny system polityczno-gospodarczy, który skazuje Białoruś na izolację.

Autorami białoruskiego sukcesu są zdolni, ambitni, wykształceni i pracowici ludzie, których na Białorusi, nie bójmy się tego powiedzieć, jest procentowo o wiele więcej, niż w Polsce czy na Ukrainie. 

Mało kto wie, że Białoruś jest krajem z najwyższym w Europie odsetkiem ludzi z wyższym wykształceniem. Przy czym w dużym stopniu jest to porządne techniczne wykształcenie, a nie tak typowa dla polskich realiów pseudoedukacja, zdobyta w uczelni typu „Wyższa Szkoła Humanistyki, Politologii i Projektów Europejskich”.

Na Białorusi nie brakuje zdolnych specjalistów, którzy potrafią odnosić sukcesy zawodowe i życiowe nawet w kraju rządzonym w tak absurdalny sposób. Na tym właśnie polega siła tego kraju i tego narodu, o czym powiemy sobie w następnym podrozdziale.

Społeczeństwo pragmatyków

Polscy publicyści bardzo często zadają sobie pytanie: jak to możliwe, że w XXI wieku w centrum Europy utrzymuje się dyktatura i zamordyzm? Dlaczego Białorusini godzą się na autorytarne rządy i nie obalą Łukaszenki np. poprzez masowe protesty, znane chociażby z Ukrainy, Gruzji, Serbii lub Mołdawii?

Najczęstszą odpowiedzią na to pytanie jest nieprawdziwa teza, iż Białorusini „nie dojrzeli do zmian”, „mentalnie wciąż tkwią w czasach radzieckich”, „nie są w pełni dojrzałym europejskim społeczeństwem”. Tego typu tezy są nie tylko bardzo krzywdzące dla Białorusinów, ale świadczą o totalnym nierozumieniu białoruskich realiów i nijak się mają do rzeczywistości.

Przyczyną niechęci Białorusinów do angażowania się w protesty społeczne i politykę jest bowiem ich odmienny od naszego, w pewnym sensie „nordycki” charakter i temperament. Polaków i Ukraińców można nazwać romantykami, którzy działają impulsywnie i są gotowi walczyć o wzniosłe idee, nie zastanawiając się nad racjonalnością takich działań. Natomiast do Białorusinów bardziej pasuje łatka pozytywisty, który nie porywa się z motyką na słońce, natomiast swoje poczucie patriotyzmu realizuje w inny sposób.

Wielu moich znajomych, o zdecydowanie niezależnych poglądach, tłumaczy swoją niechęć do udziału w protestach w następujący sposób: Białoruś powinna się zmieniać drogą ewolucyjną, a nie poprzez rewolucję. Patriotyczna postawa w wykonaniu wielu młodych ludzi polega na tym, by ukończyć dobre studia, założyć rodzinę, wychować dzieci na porządnych obywateli, a zarazem coś w życiu osiągnąć – zarówno jeśli chodzi o status materialny, jak i społeczny. A przy tym być porządnym człowiekiem, pozbawionym sowieckich nawyków. Miarą patriotyzmu jest przede wszystkim posługiwanie się językiem białoruskim i propagowanie tego języka oraz białoruskiej kultury w codziennym życiu oraz zaszczepienie tego swoim dzieciom. Jak twierdzą, chodzi o to, by właśnie tacy świadomi narodowo Białorusini, którzy wychowali się już w niepodległym państwie białoruskim i nie są obarczeni komunistyczną przeszłością, w wieku 35-40 lat stali się elitą gospodarczą i społeczną, która sprawi, że kraj zmieni się od środka.

Wiele osób myślących w ten sposób uważa, że Łukaszenka i jego system – to etap przejściowy w rozwoju niepodległej Białorusi, którego nie dało się uniknąć i który po prostu trzeba przeczekać. Łukaszenka nie wziął się znikąd, jest jedynie odpowiedzią na zapotrzebowanie społeczeństwa, które potrzebuje autorytarnego lidera na czas transformacji. Gdy kraj pozbędzie się problemów gospodarczych i niedostatków infrastrukturalnych odziedziczonych po komunizmie, a poziom życia osiągnie w miarę europejski standard, zapotrzebowania na autorytaryzm nie będzie. 

Wbrew temu, co piszą polskie media, Białoruś się z każdym rokiem zmienia – i to w dobrym kierunku. Jeszcze pod koniec lat 90-tych większość Białorusinów chciała zjednoczenia z Rosją, obecnie takich ludzi jest zaledwie garstka. Białorusini nie tylko przyzwyczaili się do życia w niepodległym państwie, ale są z tej niepodległości dumni. Poczucie odrębności od Rosji i przynależności do europejskiego kręgu kulturowego jest silne również wśród wielu rosyjskojęzycznych urzędników aparatu państwowego, w pełni lojalnych wobec Łukaszenki. Na tym właśnie polega fenomen niewidocznych na pierwszy rzut oka białoruskich przemian – dokonują się one nie na ulicznych rewolucjach i nie wśród opozycji, ale właśnie wewnątrz aparatu władzy.

Wśród białoruskich prorządowych polityków i urzędników można wyróżnić dwa wyraźne i zwalczające się skrzydła: probiałoruskich pragmatyków-liberałów oraz prorosyjskich twardogłowych z resortów siłowych. Tych pierwszych jest najwięcej w resortach gospodarczych, w MSZ i białoruskich placówkach dyplomatycznych za granicą – są to przeważnie normalni ludzie, którzy są co prawda całkowicie posłuszni Łukaszence, ale równocześnie w pełni popierają proeuropejski kurs Mińska i nie popierają zamordyzmu. Ci urzędnicy nawet nie ukrywają swojej niechęci wobec KGB i milicji, otwarcie nazywając tych rosyjskojęzycznych funkcjonariuszy półgłówkami, bezmyślnymi maszynkami do pałowania. Rządowi liberałowie są tymi praktykami zniesmaczeni, nie boją się tego przyznać, ale wiedzą, że tego systemu nie zmienią, więc tę sytuację tolerują, nie wychylają się.

Pracujący dla rządu liberałowie są w większości rosyjskojęzyczni, ale z sympatią lub przynajmniej z obojętnością odnoszą się do języka białoruskiego i do zakazanych symboli narodowych. Niektórzy, jak białoruscy dyplomaci w Polsce, nie boją się otwarcie manifestować swojego przywiązania do zakazanej biało-czerwono-białej flagi i Pogoni oraz do języka białoruskiego – taką postawę wykazywali m. in. były ambasador Białorusi w Polsce Pawał Łatuszka i były konsul generalny RB w Gdańsku i Białymstoku Michał Alaksiejczyk. Takie działania są coraz bardziej tolerowane, gdyż patriotycznie nastawionych liberałów w aparacie władzy jest coraz więcej i mogą oni przeciwstawić się wpływom słabnącego lobby rosyjskojęzycznych „siłowików”, maniakalnie nienawidzących wszystkiego, co białoruskie.

Te rozgrywki są tolerowane również dlatego, że białoruskojęzyczni prozachodni liberałowie zaznaczają swoje niezależne poglądy w umiarkowany sposób, nie wychodząc przed szereg i nie wychylając się. Natomiast ze względu na ich kompetencje są oni po prostu potrzebni, gdyż doskonale sprawdzają się w roli profesjonalnych dyplomatów, menedżerów, świetnych specjalistów.

Białoruś przechodzi na model chiński

Masowa prywatyzacja, reformowanie gospodarki i stawka na partnerstwo z Zachodem – i to wszystko przy autorytarnym stylu rządów. Jeszcze dwa – trzy lata temu wydawało się, że taką strategię może zastosować każde poradzieckie państwo, ale nie Białoruś. Jednak zmiany, które w ciągu ostatnich miesięcy odbyły się w białoruskiej gospodarce, nie pozostawiają wątpliwości – nasi sąsiedzi przechodzą spóźnioną transformację. 

Oczywiście, porównywać te zmiany z turbulencjami, których zaznały Ukraina czy Rosja w pierwszej dekadzie po upadku komunizmu, byłoby nadużyciem. Białoruska „gospodarcza rewolucja” jest po staremu sterowana z góry silną ręką prezydenta. Rezultatem reform i polepszenia współpracy z Zachodem może być stopniowe integrowanie kraju ze światową gospodarką i skok cywilizacyjny, jednak całkiem realny jest również wariant, w którym zmiany okażą się jedynie częściowe i raczej deklaratywne. To wszystko możliwe, gdyż sam Łukaszenka jeszcze nie zdecydował się odnośnie dalszej polityki.

Czym uwarunkowane są ostatnie dosyć gruntowne zmiany, które kontrastują ze „stabilnością” ostatnich kilkunastu lat? Większość analityków schyla się do poglądu, że do takich kroków zmusił „baćkę”… Wladimir Putin. Nie jest dla nikogo tajemnicą, że Rosja wymaga od Białorusi przejścia na rynkowe zasady współpracy w handlu surowcami energetycznymi ze swoimi dawnymi satelitami. Wraz z tym odbywa się również gospodarcza ekspansja rosyjskiego kapitału. W przypadku Białorusi przełomowym momentem był początek 2007 roku, kiedy Gazprom wstrzymał dostawy „błękitnego paliwa” naszym sąsiadom, a Łukaszenka niespodziewanie poszedł na konfrontację z Rosją, zamiast przyjąć całkowitą zależność od Moskwy. Wszystko to zrozumiałe: na rolę gubernatora białoruski prezydent zgodzić się nie chciał.

Z drugiej strony, wzrastające problemy z dopięciem budżetu i groźba kryzysu gospodarczego w perspektywie trzech-czterech lat wymagały nadzwyczajnych działań. Choć jak nie kombinuj, ale decyzja mogła być tylko jedna: dywersyfikacja dostaw surowców energetycznych, zmiana kursu gospodarczego i przynajmniej częściowa współpraca z Zachodem jako przeciwwaga dla rosyjskich wpływów.

Od zapaści w sferze naftowej Białorusinów uratowała „bratnia” Wenezuela. W grudniu ubiegłego roku powstało wspólne przedsiębiorstwo Petrolera Belo-Venezolana, a rok później kompania dostała zgodę na eksploatację trzech złóż w pasie Orinoco, co pozwoli Białorusi potroić wydobycie ropy. 

Na tym sprawa się nie zakończyła: Białoruś przygotowuje się do eksploatacji nowych złóż w Wenezueli, Iranie i innych krajach „obozu antyamerykańskiego”; prowadzone są rozmowy z partnerami z Litwy, Łotwy i Polski odnośnie wykorzystania terminali naftowych w portach bałtyckich, a narodowa kompania naftowa Belarusnafta ogłosiła nabór specjalistów do pracy na zamorskich szelfach. Jednym słowem, osiągnięcie przynajmniej częściowej naftowej niezależności Białorusi od Rosji jest już nie za górami. 

Białorusi się w pewnym sensie poszczęściło. Kraje „antyamerykańskiej koalicji”, takie jak Wenezuela czy Iran, zmagają się z deficytem żywności i raczej nie mogą liczyć na pomoc świata zachodniego. A Białoruś ma wszelkie podstawy dla zrealizowania projektu „żywność za ropę”, ponieważ poziom produkcji rolnej znacznie przewyższa krajowe potrzeby. W ubiegłym roku Mińsk wyeksportował żywność na kwotę 1,6 miliardów dolarów, a na rok obecny Łukaszenka postawił za cel przekroczyć granicę dwóch miliardów „zielonych”.

Co roku produkcja rolna wzrasta o 6-7%, co nie dziwi, jeśli wziąć pod uwagę wieloletnie pompowanie ogromnych środków w rozwój depresyjnych rejonów (w tym poczarnobylskich). Wielka presja podatkowa w miastach i niewiarygodny nacisk na drobnych przedsiębiorców, aby otrzymać pieniądze na inwestycje i wsparcie socjalne zaniedbanych wsi – to jeden z symboli modelu społeczno-gospodarczego Białorusi ostatnich lat. Do tego wielu absolwentów wyższych uczelni, którzy uczyli się na koszt państwa, przymusowo wysyła się na dwa lata do pracy na głuchą prowincję. Taka polityka musiała w końcu przynieść efekt w postaci wzrostu produktywności wsi, co niespodziewanie stało się ważnym atutem Białorusi w negocjacjach z zamorskimi dostawcami ropy.

Z ropą Białorusini jakoś sobie poradzili, jednak to tak naprawdę drobnostka w porównaniu z pełną zależnością kraju od Gazpromu. Białoruskie towary były konkurencyjne głównie dzięki niskim cenom gazu, który do 2004 roku kosztował 30 dolarów za 1000 metrów sześciennych. A teraz Mińsk płaci Moskwie już po 129 dolarów. Ta „terapia szokowa” przyniosła Białorusi poważne problemy ze zbilansowaniem budżetu, a także poważny wzrost deficytu w wymianie handlowej. Za danymi Ministerstwa Statystyki, ujemne saldo za pierwsze półrocze 2008 zwiększyło się o 20% w porównaniu z analogicznym okresem 2007 roku i osiągnęło 2,2 mld dolarów.

Chociaż z drugiej strony nie sprawdziły się czarne proroctwa niektórych analityków, którzy wieszczyli, że w ostatnim  kwartale 2007 roku Białoruś może popaść w ostry kryzys gospodarczy. Stało się wręcz odwrotnie – dane za pierwsze półrocze 2008 pokazują, że PKB wyrósł na całkiem niezłe 10,3%. Białorusinom się udało, bo w ciągu ostatnich miesięcy światowa koniunktura na najważniejsze towary białoruskiego eksportu (nawozy potasowe, produkty naftowe, żywność, autobusy, traktory) była nadzwyczaj wysoka. Skoro więc wszystko tak wspaniale, to skąd ten wzrastający deficyt?

Odpowiedź jest prosta: w odróżnieniu od poprzednich lat, obecny wzrost ma raczej koniunkturalny charakter, a przyczyna narastającego deficytu leży w strukturze gospodarki. Białoruska gospodarka, jak i wcześniej, jest bardzo silnie zależna od importu surowców (np. metali) i nośników energii. Tak się złożyło, że ceny na te surowce rosły jeszcze szybciej, niż na produkty białoruskiego eksportu. W tej sytuacji białoruski rząd zrozumiał, że utrzymywanie obecnego stanu w dłuższej perspektywie jest niemożliwe. Chociaż, na szczęście, dobra koniunktura i istniejące rezerwy dają możliwość przeprowadzić niezbędne reformy względnie bezboleśnie.

Rząd rozumowuje w ten sposób: pierwsze pozytywne efekty reform gospodarka odczuje za jakieś dwa – trzy lata. Do tej pory wszystko jakoś będzie się toczyć po inercji, chociaż pewne problemy (np. deficyt) będą narastać. I można je rozwiązać jedynie dzięki podjęciu nadzwyczajnych środków, nie stosowanych wcześniej – takich jak wpływy z masowej prywatyzacji, jak również zachodnie kredyty i granty. Dlatego skorzystanie z ubiegłorocznej propozycji UE skasowania sankcji w zamian za polityczne ustępstwa – to nie taki zły wariant, jak by się mogło wydawać.

Przejście od słów do czynów nie zajęło wiele czasu i już na początku roku rząd dumnie obwieścił wprowadzenie pakietu zmian ustawodawczych. Wśród nich – likwidacja „złotej akcji”, uproszczenie procedury założenia i likwidacji przedsiębiorstwa (czas rejestracji, w teorii, skrócił się z 25 do 5 dni) itp. Przedsiębiorstwa, które inwestują w rozwój regionów depresyjnych, mogą liczyć na szereg ulg – między innymi, do 2012 roku zostaną zwolnione z podatku od nieruchomości i podatku dochodowego, a maszyny i urządzenia dla takich przedsiębiorstw będą zwolnione z VAT. Analogiczne preferencje będą nadawane przedsiębiorcom, którzy zainwestują w małych miastach (do 50 tysięcy mieszkańców). Rozwojowi przedsiębiorczości będzie służyć również istotna liberalizacja obrotu ziemią, jak również gwarancja niezmienności praw nabytych przez inwestorów – rezydentów wolnych stref ekonomicznych.

Wszystkie te i wiele innych mniejszych zmian spowodowały, że w ostatnim rankingu Banku Światowego „Prowadzenie biznesu – 2009” Białoruś uznano za jedną z dziesięciu krajów świata, które najszybciej reformują gospodarkę. Jednak i w tej beczce miodu jest łyżka dziegdziu. Te dobrze brzmiące zmiany w rzeczywistości są stworzone dla dużych przedsiębiorstw. Mały biznes nadal jest duszony, a wszystko przez to, że realizacja tych liberalnych ustaw w praktyce napotyka na tradycyjny opór ze strony niskiego poziomu urzędników, którzy są przyzwyczajeni do łapówek i sowieckości.

Jakub Łoginow, Dzerkało Tyżnia, nr 37 (716) 4 — 10 października 2008

Polska-Białoruś: strategiczni partnerzy?

Białoruś jest dla dużej części polskiej elity bardziej pożądanym partnerem w sferze energetycznej, niż Ukraina. Chociaż w oficjalnych wystąpieniach najważniejszych polskich polityków nadal można usłyszeć wzniosłe słowa na temat strategicznego partnerstwa z Ukrainą, przede wszystkim w kwestiach energetycznych, w rzeczywistości za tymi deklaracjami nie kryją się żadne konkretne projekty. Tymczasem zmęczona ukraińską niestabilnością polityczną polska elita po cichu przekierowuje współpracę na innego wschodniego sąsiada – Białoruś, gdzie problem dwuwładzy nie istnieje. W rezultacie już za niedługo rozpocznie się budowa kilku polsko-białoruskich obiektów energetycznych (naftociągu, elektrowni węglowej, elektrycznych linii przesyłowych), podczas gdy dawno zapowiadanego rurociągu Odesa – Brody – Gdańsk czy innych polsko-ukraińskich projektów jak nie było, tak nie ma.

Ciszej będziesz – dalej zajedziesz: tą ludową mądrością kierują się polscy i białoruscy przedsiębiorcy i grupy lobbingowe. Specyfika polsko-białoruskiej współpracy polega na tym, że tu praktycznie nie ma oficjalnych kontaktów na najwyższym szczeblu, takim jak spotkania prezydentów i premierów. Oficjalny Mińsk znajduje się w politycznej izolacji ze strony krajów Zachodu, jaka dopiero niedawno, tymczasowo i na próbę została przełamana ze względu na polityczną odwilż na Białorusi. Natomiast polscy i białoruscy politycy chętnie spotykają się tam, gdzie nie ma dziennikarzy: na różnego rodzaju targach branżowych, posiedzeniach grup roboczych, podczas roboczych wyjazdów do przygranicznych terenów. Najważniejsza zasada, której surowo trzymają się obie strony – to „pozostawić politykę za drzwiami”. I tak, w polsko-białoruskich negocjacjach biorą udział jak maksimum technokraci w randze wiceministra, a same rozmowy i ich rezultaty rzadko trafiają na pierwsze strony gazet. Jak można się domyślić, im mniej medialnego szumu wokół wzajemnej współpracy Warszawy i Mińska, tym większa jej efektywność, której miarą nie są puste deklaracje, ale dokumentacja techniczna konkretnych projektów infrastrukturalnych.

Jakby to paradoksalnie nie brzmiało, ale w zbliżeniu dwóch niedawnych nieprzyjaciół pomogła… Moskwa, a konkretnie jej agresywna polityka energetyczna. Kiedy w 2006 roku Warszawa niemal zerwała stosunki dyplomatyczne z Mińskiem, Gazprom właśnie rozpoczynał przygotowania do budowy gazociągu Nord Stream i analizował możliwości przerzucenia transportu ropy, która obecnie jest przesyłana tranzytem przez Białoruś, na bałtyckie tankowce. Właśnie wtedy Łukaszenka uświadomił sobie, że nastał czas, aby zmienić swoją politykę i spróbować nawiązać bardziej przyjacielskie stosunki ze swoim największym zachodnim sąsiadem.

Pierwszy krok Mińsk zrobił już na wiosnę 2006, od razu po sfałszowanych wyborach prezydenckich, które wywołały wielkie napięcia w stosunkach polsko-białoruskich. Wtedy ówczesny ambasador Białorusi w Polsce Pawał Łatuszka złożył w polskim MSZ pakiet kilkudziesięciu propozycji drobnych projektów (np. polepszenie infrastruktury przejść granicznych, współpraca w sferze kultury), które miały zapoczątkować normalizację stosunków.

Mińsk zrobił wiele, by polepszyć swój imidż w Polsce, co znalazło odzwierciedlenie przede wszystkim w nominacjach kadrowych. Do ambasady i konsulatów Białorusi w Polsce kierowano prawdziwych liberałów, którzy między innymi publicznie propagowali język białoruski i niezależną białoruską kulturę, a nawet robili sobie oficjalne fotografie pod zabronioną w Białorusi biało-czerwono-białą flagą (jak były konsul RB w Gdańsku).

Ta strategia marketingowa przyniosła zauważalne rezultaty: imidż Białorusi znacznie się polepszył i dzięki temu już w 2007 roku polscy politycy mogli sobie pozwolić na publiczne spotkania z białoruskimi kolegami, co za czasów „zimnej wojny” 2005-2006 było nie do pomyślenia.

We wspomnianym 2007 roku Polska i Białoruś powróciły do rozmów o wspólnej budowie drugiej nitki Gazociągu Jamalskiego, który obie strony zgodnie zaczęły promować jako alternatywę dla „Północnego Potoku”,  czyli Nord Stream. Równocześnie Białoruś w krótkim czasie uruchomiła dostawy ropy z alternatywnych (nierosyjskich) źródeł – z „bratniej” Wenezueli i krajów arabskich. Mińsk rozpoczął również wiele innych projektów w zakresie dywersyfikacji dostaw surowców energetycznych: między innymi uzyskanie koncesji i rozpoczęcie przygotowań do eksploatacji zamorskich szelfów, praca białoruskich specjalistów na konktraktach w krajach naftowych itp. 

I chociaż jedno zagrożenie Białorusini trochę odsunęli (zależność od Moskwy), to niedługo pojawiło się inne. W pewnym momencie stało się zrozumiałe, że gwarantem bezpieczeństwa energetycznego Białorusi są terminale naftowe i LNG w portach morskich Litwy i Łotwy (Kłajpeda, Windawa), które zaczęły wykorzystywać swoją monopolistyczną (czy raczej duopolistyczną) pozycję. I dotyczy to nie tylko przeładunku produktów naftowych, ale ogółem transportu morskiego, który odgrywa coraz większą rolę w białoruskiej gospodarce. Obecnie Białoruś przeładowuje w bałtyckich portach aż 17 milionów ton towarów rocznie (to mniej więcej tyle, ile wynoszą przeładunki Portu Gdańsk), a od zapewnienia taniej morskiej logistyki w dużej mierze zależy efektywność białoruskiej gospodarki, której siłą napędową jest eksport (przy czym przeważnie do krajów zachodnich, a nie, jak kiedyś, na rynki WNP).

Sytuację utrudnia fakt, że środowisko biznesowe w Porcie Kłajpeda, który można nazwać największym „białoruskim” portem morskim, jest dosyć mocno powiązane z rosyjskim biznesem i prorosyjsko nastawioną częścią białoruskiej nomenklatury. A to wyraźnie nie podoba się liberalnym kręgom z otoczenia prezydenta, które w ostatnim czasie wzmocniły swoje pozycje. O tym fakcie mało się wspomina, ale to właśnie on tłumaczy, skąd w Mińsku wziął się tak wielki interes do polepszenia stosunków z Polską i dlaczego czasem ni stąd, ni zowąd pojawiają się różnego rodzaju incydenty, których celem jest te dobre stosunki zerwać (na przykład konflikt wokół Związku Polaków na Białorusi). 

„Zobaczcie, my mamy inne alternatywy, możemy zrezygnować z waszych usług (z portów Kłajpeda, Windawa) i skorzystać z usług polskiego Gdańska lub Elbląga” – zapewniają w negocjacjach ze swoimi litewskimi czy łotewskimi partnerami białoruscy urzędnicy. Jak się okazuje, ta na razie wirtualna polska karta przetargowa jest dosyć skutecznym argumentem, który skłania Litwinów i Łotyszy do obniżenia cen i wprowadzenia niższych stawek portowych. I to w sytuacji, kiedy Białorusini nie myślą poważnie o realizacji zapowiadanego projektu własnego autonomicznego terminalu w polskim Elblągu czy niedawno ogłoszonego „Białoruskiego Centrum Towarowo-Logistycznego” w Porcie Gdańsk, którym tak chwalili się gdańscy portowcy.

Dobrosąsiedzkie kontakty w wielkim zachodnim sąsiadem stały się dla Białorusi bardzo ważne już ze względu na to, że można je wykorzystać jako kartę przetargową w rozmowach z Moskwą, Wilnem i Rygą. Jednak dziesięciolecie zamrożonych białorusko-polskich kontaktów zrobiły swoje: dziś przychodzi budować to partnerstwo od zera. Rozumiejąc strategiczną wagę takiej współpracy, obie strony przydzielają wielką uwagę do rozwoju zwłaszcza współpracy energetycznej. Przy czym wspołpracę tę budują metodą małych kroków, bez wielkich obietnic, koncentrując uwagę na konkretnych energetycznych projektach, przede wszystkim lokalnego charakteru. 

Takie podejście jest bardzo na rękę władzom polskiego Podlasia, która we współpracy z Białorusią dostrzega szansę na rozwiązanie swoich problemów energetycznych. A te są bardzo poważne: w województwie Podlaskim i we wschodniej części Warmińsko-Mazurskiego dotkliwym problemem jest deficyt energii elektrycznej, spowodowany niską gęstością infrastruktury przesyłowej i dużym oddaleniem od wielkich elektrowni, które znajdują się głównie na południu kraju. Podlasie jest potencjalnie atrakcyjną lokalizacją dla niewielkich zakładów przemysłowych: wynagrodzenia są tu niskie, bezrobocie wysokie (a więc można łatwo znaleźć tanich pracowników), ceny nieruchomości niewielkie, a na rynku pracy nie brakuje dobrze wykształconych, wykwalifikowanych pracowników. Wydatki na rozpoczęcie działalności gospodarczej są tu o wiele niższe, niż w niedalekiej stolicy, do której można dojechać samochodem w ciągu zaledwie dwóch godzin. Dodatkowym atutem są tradycyjne związki z Białorusią i powszechna znajomość języka białoruskiego, co otwiera możliwość łatwego wejścia z eksportowaną produkcją na ogromny rynek Białorusi, Rosji i Kazachstanu. W efekcie, chętnych na wybudowanie w regionie jakiejś małej fabryki nie brakuje, jednak inwestorzy rezygnują z dalszej aktywności, gdy tylko dowiadują się, jak wielkie problemy będą mieli z przyłączeniem do sieci energetycznej. Obecny popyt na elektryczność półtora razy przewyższa dostępną moc, a pieniędzy na modernizację infrastruktury ciągle brakuje.

Okazuje się, że podłączenie Podlasia do sieci energetycznej sąsiedniej Białorusi jest mimo wszystko łatwiejsze, niż zapewnienie dostaw brakujących mocy z innych regionów Polski. Oprócz tego, produkcja energii elektrycznej na Białorusi wychodzi nawet dwukrotnie taniej, niż w Polsce. I rzecz nie tylko w dostępności taniego rosyjskiego gazu czy mazutu, ale również w braku surowych standardów ekologicznych, które Polsce narzuciła Bruksela.

Należy również mieć na uwadze, że „białoruska karta” jest również dla Polski ważnym argumentem przetargowym w skomplikowanych negocjacjach z Brukselą, tak jak „polska karta” jest dla Mińska zręcznym argumentem w rozmowach z Moskwą czy Wilnem. I tak, Komisja Europejska chce narzucić Warszawie surowe limity emisji dwutlenku węgla i inne ograniczenia, co może poważnie uderzyć w polską energetykę, która w 95% opiera się na spalaniu węgla. „W takim razie my zbudujemy kilka elektrowni węglowych na Białorusi i Ukrainie i tam będziemy wytwarzać jeszcze więcej CO2, niż obecnie – nieraz zapowiadał wicepremier Waldemar Pawlak. Na razie ten argument działa, jednak aby można było go wykorzystywać nadal, trzeba zrealizować wspólnie z Białorusinami chociaż jeden wspólny projekt, bo inaczej wszyscy się zorientują, że polskie argumenty są tylko pustymi słowami.

Jednym z takich projektów jest budowa polsko-białoruskiej elektrowni węglowej w miasteczku Zelwa w Obwodzie Grodzieńskim. Inwestorem jest polski oligarcha Jan Kulczyk, którego politycznym patronem jest wicepremier Pawlak. Co ciekawe, węgiel do tej elektrowni będzie pochodzić z Polski (z Zagłębia Lubelskiego), a większość elektryczności będzie eksportowana… z powrotem do Polski.

Gdzie tu sens ekonomiczny? Kryje się on właśnie w tych niezwykle wysokich standardach ekologicznych UE, które jednak dają zupełnie odwrotny efekt: dwutlenku węgla emituje się do atmosfery więcej, niż w przypadku budowy elektrowni gdzieś w pobliżu Lublina.

W celu realizacji wspomnianego projektu konieczne jest również odbudowanie transgranicznej linii energetycznej Roś – Białystok, która połączy sieci elektryczne Białorusi i Polski. Prace przygotowawcze w tym kierunku są prowadzone dosyć skutecznie, czego nie można powiedzieć o analogicznym projekcie na linii Polska – Ukraina.

Nowe tendencje nie ominęły również rynku produktów naftowych. Polski Operator Logistyczny Paliw Płynnych planuje zbudować transgraniczny rurociąg produktowy dla przepompowywania białoruskiego oleju napędowego. Rura połączy centrum logistyczne Małaszewicze z białoruskim systemem logistycznym i będzie kosztować 7 – 10 milionów dolarów. Zgodnie ze wstępnymi ocenami, dzięki nowemu połączeniu na polski rynek będzie nadchodzić 2 miliony ton paliwa rocznie, co istotnie wpłynie na funkcjonowanie rynku. 

Z tej decyzji zadowoleni są przede wszystkim właściciele prywatnych stacji benzynowych, szczególnie w Północno-Wschodniej Polsce, którym tani białoruski diesel pomoże wytrzymać konkurencję wielkich sieci. I co zrozumiałe, ten projekt krytykują przedstawiciele polskiego naftowego duopolu – PKN Orlen i Lotosu, którzy będą zmuszeni obniżyć ceny na olej napędowy.

Również należy dodać, że na polskim rynku, jak i w większości krajów UE, ma miejsce deficyt diesla, co przekłada się na jego wysokie ceny. Korzystają z tego wielkie białoruskie rafinerie w Nowapołacku i Mozyrze, które zarabiają dosyć niezłe pieniądze przetwórstwie taniej rosyjskiej ropie i eksporcie produktów naftowych. Co zresztą jest przyczyną białorusko-rosyjskich konfliktów, gdyż Moskwa uznaje te praktyki za przejaw niedozwolonej konkurencji.

 Z A K O Ń C Z E N I E  -  2010 rok

Od ustania rewolucyjnych wydarzeń z marca 2006, które były opisywane na łamach „Białoruskich notatek”, minęły już cztery lata. To z jednej strony niewiele, ale i tak jest to wystarczający okres, by pokusić się  o pewne podsumowania.

Po pierwsze, słuszne okazały się przewidywania redakcji „Lwiwskiej Hazety” z jesieni 2005 roku, iż Białoruś czekają „ciekawe czasy”, zwiastujące początek nowych tendencji i warte analitycznego opisania w gazecie. Kampania prezydencka, wybory, masowe protesty, reakcja Zachodu, zmiana świadomości społecznej na Białorusi i za granicą i zakulisowe rozgrywki – to wszystko wydarzyło się w ciągu dwóch gorących lat i zostało wnikliwie opisane na łamach „Białoruskich notatek”. Z drugiej strony, skuteczność ocen redaktorów nie została przekuta w sukces rynkowy. Mimo swojego nowatorskiego charakteru, „Białoruskie notatki” jako całość nie stały się serią rozpoznawalną poza gronem stałych czytelników „Lwiwskiej Hazety”. Białoruskiej serii nie towarzyszyły żadne działania marketingowe, artykuły ukazywały się na takich samych zasadach, jak inne materiały z działu „Komentarze” na czwartej stronie gazety.

Treści publikowane na łamach „Białoruskich notatek” wyróżniały się istotnie od tego, co prezentowały w tym czasie polskie media. Artykuły w polskiej prasie koncentrowały się na bieżącej walce politycznej Łukaszenki i jego opozycyjnego oponenta, bez dogłębnej retrospekcji i ukazania złożoności sytuacji białoruskiej opozycji. Takie bardziej wnikliwe artykuły zaczęły się w Polsce ukazywać dopiero około 2007 roku, gdy zaczęła się „odwilż”. W tym sensie można uznać, że seria „Białoruskie notatki” była swego rodzaju prekursorem tego nowego stylu, który wkrótce miał się pojawić również w Polsce.

„Białoruskie notatki” były serią niewygodną. Niewygodną dla białoruskich władz, które autorowi tekstów wydały zakaz wjazdu na teren Białorusi na czas okres pięciu lat (2006-2011). Ale niewygodne były również i dla polskiego MSZ, gdyż autor ukazywał liczne przejawy rozdźwięku między szczytnymi hasłami typu: „znamy się na Białorusi i pomożemy Białorusinom w walce o wolność”, a przykrą praktyką. Preferowanie przez polskie władze języka rosyjskiego w kontaktach z Białorusią (co wzmaga rusyfikację), nieprawidłowości w polityce wizowej, patologiczna granica, brak otwartości na opinie zewnętrznych doradców – te tematy często przewijały się na łamach „Lwiwskiej Hazety” i w postaci notatek z polskich konsulatów docierały do centrali Ministerstwa Spraw Zagranicznych, gdzie spotykały się z widocznym niezadowoleniem. Mimo upływu czasu i zmiany uwarunkowań, sprawy te pozostają aktualne także dziś.

Wspieranie języka białoruskiego jest o tyle skuteczną formą pomocy Białorusinom, że nie prowadzi do napięć w relacjach z oficjalnym Mińskiem. Białoruski jest jednym z oficjalnych języków Republiki Białoruś i nawet sama białoruska administracja prowadzi i finansuje instytucje, których celem jest rozwój tego języka (inna sprawa, że są to tylko pozorowane działania, a w rzeczywistości język narodowy jest prześladowany)1. Bardzo aktywnie wspierają język białoruski placówki dyplomatyczne i konsularne Republiki Białoruś w Polsce, a zwłaszcza Konsulat Generalny RB w Białymstoku.2 Taka jest zresztą ich rola, narzucona przez władze w Mińsku – konsulaty mają sprawić wśród mniejszości białoruskiej w Polsce wrażenie, że Białoruś jest normalnym państwem, które dba o swoich rodaków i zaspokaja ich potrzeby kulturalne.

Wydaje się więc, że rozwój współpracy gospodarczej i transgranicznej oraz wspieranie języka białoruskiego (przez wydawanie słowników, książek, edukację) jest tym kierunkiem, na którym powinna skoncentrować się polska polityka wobec Białorusi. Podobnie zresztą jak ułatwianie Białorusinom przyjazdów do Polski, poprzez bardziej przyjazną politykę wizową i likwidację patologii na naszej granicy.

Rzeczywistość jest jednak zupełnie inna. Istnieje ogromny rozdźwięk między szczytnymi deklaracjami polskiego MSZ, a praktyką, realizowaną przez niskiej rangi polskich urzędników, zatrudnionych w Straży Granicznej, Służbie Celnej oraz placówkach dyplomatycznych. To, że wiele z tych osób jest delikatnie mówiąc niechętne Białorusinom oraz Ukraińcom i wcale nie utożsamia się ze szczytnymi celami centrali MSZ, jest wśród osób znających się na Białorusi tajemnicą poliszynela.

ZAKOŃCZENIE – 2020 ROK

„Białoruskie Notatki” wydałem w formie ebooka najpierw w roku 2008, później po aktualizacji w roku 2011. Było je można kupić w ówcześnie działającej, obecnie zlikwidowanej księgarni internetowej Wydaje.pl Rok później postanowiłem wycofać tymczasowo publikację ze sprzedaży. Upływał pięcioletni okres mojego zakazu wjazdu na Białoruś, chciałem ponownie uzyskać wizę, odwiedzać białoruskich przyjaciół i ukochane miejsca, co zresztą mi się udało. Wycofałem „Białoruskie Notatki” by nie dawać łukaszenkowskiej administracji i służbom pretekstu do odmowy wydania wizy. Miałem też nieprzyjemne sytuacje związane z zainteresowanim innych służb, a równocześnie „Białoruskie Notatki” nie były wówczas publikacją, która miała szansę na szerokie przyjęcie wśród polskich Czytelników.

Na to czas miał przyjść wiele lat później. Postanowiłem, że „Białoruskie Notatki” przywrócę i wydam ponownie, gdy przyjdzie odpowiedni moment. Przyszedł w roku 2020.

Zachęcam również do zakupu innych moich ebooków, w tym e-podręcznika języka białoruskiego, ukraińskiego i rosyskiego slangu.

Bądźmy w kontakcie również na portalach społecznościowych – na Facebooku i Twitterze.

Dziękuję, że kupiłeś ten ebook i że interesujesz się Białorusią! Będę wdzięczny za polecenie go znajomym oraz za wszelkie przejawy wspierania Wolnej Białorusi.

BIBLIOGRAFIA

1. M. Nocuń, A. Brzeziecki, Białoruś, kartofle i dżinsy, Kraków 2007

2. V. Havel, Białoruś ostatnią dyktaturą w Europie, Gazeta Wyborcza, 18.10.2004

3. G. Sharp, Od dyktatury do demokracji. Konceptualne zasady zdobycia wolności, Instytut Alberta Einsteina, Boston 2004

4. J. Łoginow, Komu są na rękę polsko-białoruskie konflikty, Lwiwska Hazeta, 23 sierpnia 2005, nr 150 (716)

5. Kolumna redaktorska. Lwiwska Hazeta nr 105 (671), 01.07.2005

6. J. Łoginow, Państwo, które nie istnieje, Lwiwska Hazeta nr 137 (703), 04.08.2005

7. W. I. Hałubowicz, J. M. Bochan, Historia Białorusi w kontekście światowych cywilizacji, Mińsk 2005

8. J. Łoginow, Klucz do Europy – w Bukareszcie, Lwiwska Hazeta nr 87 (894), 19.05.2006 

9. S. Janowicz, Pod znakiem Orła i Pogonii,  Krynki 2003

10. U. Aleksandrac, Spleśniałe ambicje w centrum współczesnej Europy, Zwiazda nr 217, 07.11.2005

11. J. Łoginow, Marcinkiewicz przemieszuje polityczny kocioł Białorusi, Lwiwska Hazeta nr 3 (810), 11.01.2006

12. Ukraińska gazeta: Łukaszenka – Kwaśniewski 3:2, Onet/PAP 09.08.2005

13. Strona internetowa Ambasady RP w Mińsku, www.minsk.polemb.net, 17.01.2009

14. Polityka wschodnia – mit i doktryna, Central and Eastern European  Online Library www.ceeol.com, 27.03.2009

15.  E. Charaszkiewicz, Referat o zagadnieniu prometejskim, 12.02.1940, Strona internetowa Fundacji „Orientacja”, www.abcnet.com.pl, 17.03.2009

16. Z. Paźniak, Podbój. O nowym rosyjskim planie okupacji Białorusi. Strona internetowa Zianona Paźniaka, www.zianonpazniak.de/publications/analytics/newsrussianplanfoccupation.htm, 02.12.2008

17. A. Samoskin, Nowa epoka, Gazeta internetowa „Arche”, www.arche.bymedia.net/2003-1/apyt103.html

18. A. Bieńczyk – Missala, Most na Wschód: Białoruś, Puls Świata nr 8, wrzesień 2004

19. M. Kornat, Wolność na eksport. Tygodnik Powszechny, 10.11.2008 

20. S. Nawumczyk. Siedem lat odrodzenia, albo fragmenty najnowszej białoruskiej historii (1988 – 1995)

21. W. Jarzyński, L. Unger, „Kultura” i Jerzy Giedroyć: wizja a rzeczywistość, Publicystyczny portal internetowy „Moje Opinie”, 12.03.2009

22. A. Eberhardt, U. Ułachowicz, Stosunki polsko-białoruskie – stan obecny i perspektywy, Warszawa 2003

23. Założenia polskiej polityki zagranicznej w 2008 r., Strona internetowa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, www.premier.gov.pl, 22.04.2008

24. Raport Pułaskiego: wpływ Polski i nowych krajów członkowskich na politykę wschodnią Unii Europejskiej w latach 2004-2007 – ocena urzędników i dyplomatów. Strona internetowa Fundacji im. Kazimierza Pułaskiego, www.pulaski.pl, 12.09.2008

25.  B. Bartoszek, Czy Rosję czeka upadek?, Publicystyczny portal internetowy „Moje Opinie”, http://www.mojeopinie.pl/czy_rosje_czeka_upadek,3,1233397763, 31.01.2009

26. M. Kamyk, K. Janiewicz, Ciszej  nad tą Unią, Portal „Nasza Witryna”, www.naszawitryna.pl/europa_376.html, 12.03.2002

27.  M. Gadziński, Euroentuzjaści, eurosceptycy, euro kłamstwa, Portal Historyczny www.histmag.org, 23.02.2007

28.  Ukraiński pisarz nie dostał polskiej wizy, bo nie udowodnił, że jest pisarzem, Portal Gazeta.pl, wiadomości.gazeta.pl, 12.10.2008

29.  Obwód Kaliningradzki. Przegląd faktów, wydarzeń, opinii. Biuletyn Towarzystwa Naukowego i Ośrodka Badań Naukowych im.Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, nr 3 (139), marzec 2006

30. J. Łoginow, Obiecanka – cacanka, Lwiwska Hazeta nr 108 (915), 20.06.2006

31.  J. Łoginow, Odmienny pogląd, Lwiwska Hazeta nr 54 (860), 23.03.2006

32.  Strona internetowa Konserwatywno-Chrześcijańskiej Partii Białorusi, www.pbpf.org, 23.05.2006

33.  Konflikt Moskwy z Mińskiem, Łukaszenko pod ścianą, Portal Finansowy Money.pl, www.money.pl, 06.10.2006

34.  Białoruś: Paźniak kandydatem na prezydenta. Gazeta Wyborcza, 06.10.2005

35.  A. Pisalnik, Milinkiewicz oskarżony o spiskowanie z Łukaszenką, Portal Internetowy Gazety Rzeczpospolita, www.rp.pl, 24.05.2009

36.  T. Paszewski, Polityka rozszerzonej Unii Europejskiej wobec Rosji, Ukrainy i Białorusi. Materiały z seminarium Centrum Stosunków Międzynarodowych, Warszawa, 02.04.2003

37.  R. Sadowski, Sytuacja polityczna na Białorusi po wyborach prezydenckich w 2006 roku, Raport Ośrodka Studiów Wschodnich „Białoruś 2006”, Warszawa 2006, www.osw.waw.pl/pub/raport/raport_bialorus_2006.htm, 20.05.2006

38.  J. Łoginow, Jaskółka białoruskiej wolności, Lwiwska Hazeta nr 17 (824), 31.01.2006

39.  Polska polityka zagraniczna w 2009 r. Raport Portalu „Stosunki Międzynarodowe”. Portal „Stosunki Międzynarodowe”, www.stosunkimiedzynarodowe.info, 26.01.2009

40. Strona internetowa Zianona Paźniaka, lidera Białoruskiego Frontu Ludowego na emigracji. www.pazniak .de, 07.04.2006

41.  Strona internetowa Ambasady Republiki Białoruś w Warszawie, www.belembassy.org.pl, 12.07.2008

42. J. Łoginow, Różnice w odzwierciedleniu wydarzeń na Białorusi w polskich i ukraińskich mediach. Praca dyplomowa na Podyplomowym Studium Dziennikarstwa Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk, lipiec 2009.